II USK 358/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Robert Stefanicki
Dnia 13 maja 2025 r.
w sprawie z odwołania S. B.
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w Gdańsku
o podleganie obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 13 maja 2025 r.,
skargi kasacyjnej odwołującej się od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku
z dnia 20 marca 2024 r., sygn. akt III AUa 1126/23,
1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;
2. zasądza od odwołującej się S. B. na rzecz Zakładu
Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Gdańsku 240 (dwieście
czterdzieści) złotych wraz z odsetkami z art. 98 § 11 k.p.c. tytułem
zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu
kasacyjnym.
(J.K.)
UZASADNIENIE
Sąd Apelacyjny w Gdańsku wyrokiem z dnia 20 marca 2024 r., na skutek
apelacji organu rentowego, zmienił zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego w
Gdańsku z dnia 7 lipca 2023 r. i oddalił odwołanie S. B. od decyzji Zakładu
Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Gdańsku z dnia 30 grudnia 2021 r.
stwierdzającej, że odwołująca jako osoba prowadząca pozarolniczą działalność
II USK 358/24
2
gospodarczą nie podlega obowiązkowo ubezpieczeniom emerytalnemu, rentowym,
wypadkowemu oraz dobrowolnie chorobowemu od 1 kwietnia 2015 r.
W wywiedzionej od powyższego wyroku skardze kasacyjnej odwołująca się
podniosła zarzut naruszenia: art. 6 ust. 1 pkt 5, art. 12 ust. 1, art. 13 ust. 4, art. 8
ust. 6 pkt 1 oraz 18 ust. 7 i 8 i art. 18a ust. 1 w zw. z art. 20 ust. 3 ustawy z dnia 13
października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z art. 58 k.c.
przez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że zadeklarowanie przez
ubezpieczoną podstawy wymiaru składek w wysokości wyższej niż minimalna, ale
nieznajdującej odzwierciedlenia w rzeczywiście osiąganych przychodach
(dochodach) w dłuższej perspektywie czasowej oznacza intencjonalne obejście
prawa i nadużycie uprawnień przez ubezpieczoną, które skutkuje odmową objęcia
ubezpieczeniami na podstawie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, w
sytuacji, w której literalna i celowościowa wykładnia art. 18 ust. 7 i 8 ustawy o
systemie ubezpieczeń prowadzi do wniosku, że wiążąca jest deklaracja
ubezpieczonej, nie zaś rzeczywiście osiągane zyski z prowadzenia pozarolniczej
działalności gospodarczej.
W związku z podniesionymi zarzutami skarżąca wniosła o uchylenie wyroku
Sądu Apelacyjnego i orzeczenie co do istoty sprawy przez stwierdzenie, że S. B.
podlega obowiązkowo ubezpieczeniom społecznym: emerytalnemu, rentowym i
wypadkowemu oraz dobrowolnie ubezpieczeniu chorobowemu jako osoba
prowadząca pozarolniczą działalność gospodarczą od 1 kwietnia 2015 r., a także
wniosła o zasądzenie na rzecz skarżącej od pozwanego zwrotu kosztów
postępowania kasacyjnego.
We wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżąca wskazała,
na występującą w sprawie konieczność rozważenia istotnych zagadnień prawnych,
istnienie potrzeby wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości
lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, a skarga jest również
oczywiście uzasadniona. Istotne zagadnienie prawne wyraża się w konieczności
zbadania, czy w świetle istniejącego stanu prawnego oraz orzecznictwa, w tym
orzecznictwa Sądu Najwyższego uprawniony jest pogląd, że zadeklarowanie
wysokiej, ale mieszczącej się granicach ustawowych, podstawy wymiaru składek
na podstawie art. 18 ust. 7 i 8 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych stanowi
II USK 358/24
3
dyskrecjonalne uprawnienie osoby ubezpieczonej, czy też każdorazowo (a jeżeli
cyklicznie to jak często) podlega ocenie organu rentowego pod względem
potencjalnego instrumentalnego wykorzystania zgłoszenia podstawy wymiaru
składek w oderwaniu od przychodów z działalności gospodarczej.
W ocenie skarżącej równolegle w przedmiotowej sprawie zachodzi potrzeba
wykładni art. 18 ust. 7 i 8 ustawy systemowej. Skarżąca stoi na stanowisku, że
ustawodawca pozwolił przedsiębiorcy na deklarowanie podstawy wymiaru składek
opartej na własnym przeświadczeniu, a jedynie udowodnienie ubezpieczonemu
chęci obejścia ustawy może potencjalnie prowadzić do nie objęcia go
ubezpieczeniem. Cytowany przepis ustawy wyraźnie wskazuje bowiem, że
podstawę wymiaru składek stanowi zadeklarowana kwota, co oznacza, że dane w
tym zakresie są podawane dobrowolnie przez przedsiębiorcę. W tym też znaczeniu
ustawodawca ufa obywatelowi i osobie rozpoczynającej działalność gospodarczą,
że deklaracja jest oparta na właściwych podstawach ekonomicznych i założeniach
prowadzenia biznesu przez ubezpieczonego. Wykładnia wyżej opisanych
przepisów powinna dać odpowiedź na pytanie, czy deklarowanie podstawy musi
być ściśle powiązane z osiąganymi albo planowanymi przychodami, czy też jest
rodzajem założenia, które przyjmuje przedsiębiorca rozpoczynając prowadzenie
działalności gospodarczej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie kwalifikowała się do przyjęcia celem jej
merytorycznego rozpoznania.
Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do
rozpoznania, gdy w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje
potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub
wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność
postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Zagadnieniem
prawnym w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. jest problem nowy, który nie został
do tej pory bezpośrednio rozwiązany w orzecznictwie Sądu Najwyższego i dla
którego rozwikłania dotychczasowe orzecznictwo jest niewystarczające.
II USK 358/24
4
Przekonanie Sądu Najwyższego oceniającego na etapie przedsądu o zasadności
przyjęcia skargi do rozpoznania wymaga wykazania, że przedstawione zagadnienie
jest rzeczywiście zagadnieniem „prawnym” oraz jest to zagadnienie „istotne”.
W przypadku powołania jako podstawy wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do
rozpoznania występowania w sprawie istotnego zagadnienia prawnego, skarżący
ma obowiązek nie tylko sformułować samo zagadnienie, ale także - w uzasadnieniu
wniosku - przedstawić odpowiednią jurydyczną argumentację wskazującą na
dopuszczalność i celowość rozwiązania problemu prawnego w sposób preferowany
przez skarżącego, a odmienny od sposobu rozstrzygnięcia tego problemu przy
wykorzystaniu zapatrywań wyrażonych przez sąd drugiej instancji (postanowienie
Sądu Najwyższego z 15 stycznia 2025 r., II USK 155/24, Legalis nr 3201561).
Należy przy tym rozważać zagadnienie nowe, dotychczas nierozpatrywane w
judykaturze, które zarazem ma znaczenie dla rozpoznania wniesionej skargi
kasacyjnej oraz innych podobnych spraw. Nie można przy tym zasadnie twierdzić,
że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, jeżeli Sąd Najwyższy we
wcześniejszym orzecznictwie wyraził swój pogląd w podnoszonej kwestii, a nie
zachodzą okoliczności uzasadniające jego zmianę (postanowienia Sądu
Najwyższego: z 11 stycznia 2002 r., III CKN 570/01, OSNC 2002, nr 12, poz. 151;
12 sierpnia 2014 r., I UK 64/14, LEX nr 2630721; 28 maja 2024 r., I CSK 2813/23,
LEX nr 3721305; 28 stycznia 2025 r., III USK 155/24, LEX nr 3829521).
W zakresie drugiej ze wskazywanych przez skarżącą przesłanek przedsądu
należy mieć na względzie, że przekonanie Sądu Najwyższego oceniającego na
etapie przedsądu o zasadności przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania w
oparciu o art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c., to jest istnieniu potrzeby wykładni przepisów
prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w
orzecznictwie sądów wymaga wykazania, że określony przepis prawa, będący
źródłem poważnych wątpliwości interpretacyjnych, nie doczekał się wykładni albo
niejednolita wykładnia wywołuje rozbieżności w odniesieniu do identycznych lub
podobnych stanów faktycznych. Wątpliwości te i rozbieżności należy przytoczyć,
przedstawiając ich doktrynalne lub orzecznicze źródła (postanowienia Sądu
Najwyższego: z 13 czerwca 2008 r., III CSK 104/08, LEX nr 424365; 18 lutego
2015 r., II CSK 428/14, LEX nr 1652383; 12 grudnia 2023 r., II PSK 64/23, LEX nr
II USK 358/24
5
3692330). Konieczne jest wskazanie argumentów, które prowadzą do rozbieżnych
ocen prawnych, a także przedstawienie własnej propozycji interpretacyjnej
(postanowienia Sądu Najwyższego: z 13 grudnia 2007 r., I PK 233/07, OSNP 2009,
nr 3-4, poz. 43; 1 kwietnia 2025 r., II USK 197/24, Legalis nr 3207962). Twierdzenie
o występowaniu potrzeby wykładni przepisów prawnych budzących poważne
wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów jest
uzasadnione tylko wtedy, kiedy przedstawiony problem prawny nie został jeszcze
rozstrzygnięty przez Sąd Najwyższy lub kiedy istnieją rozbieżne poglądy w tym
zakresie, wynikające z odmiennej wykładni przepisów konstruujących owo
zagadnienie. W tym wyraża się publicznoprawny charakter skargi kasacyjnej.
Celem realizowanym w wyniku rozpoznania skargi kasacyjnej jest bowiem ochrona
interesu publicznego przez zapewnienie jednolitości wykładni przepisów prawa oraz
wkład Sądu Najwyższego w rozwój jurysprudencji i prawa pozytywnego, a nie
korekta orzeczeń wydawanych przez sądy powszechne (postanowienia Sądu
Najwyższego: z 4 lutego 2000 r., II CZ 178/99, OSNC 2000, nr 7-8, poz. 147; 29
listopada 2023 r., III USK 157/23, LEX nr 3632804).
Przewidziana w art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c. oczywista zasadność skargi
kasacyjnej zachodzi wówczas, gdy z jej treści, bez potrzeby głębszej analizy oraz
szczegółowych rozważań wynika, że przytoczone podstawy kasacyjne uzasadniają
uwzględnienie skargi. W wypadku, gdy strona skarżąca twierdzi, że jej skarga
kasacyjna jest oczywiście uzasadniona, powinna przedstawić argumentację prawną,
wyjaśniającą w czym ta oczywistość się wyraża oraz uzasadnić to twierdzenie
(postanowienia Sądu Najwyższego: z 26 kwietnia 2006 r., II CZ 28/06, LEX nr
198531; 10 sierpnia 2006 r., V CSK 204/06, LEX nr 421035; 3 kwietnia 2008 r.,
II PK 352/07, LEX nr 465859; 18 czerwca 2024 r., III USK 228/23, LEX nr 3730484).
W niniejszej sprawie nie zachodzą przesłanki przyjęcia skargi kasacyjnej do
rozpoznania.
W pierwszej kolejności trzeba zwrócić uwagę, że skarżąca we wniosku o
przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania łączy przesłankę oczywistej zasadności
skargi z istotnym zagadnieniem prawnym i potrzebą wykładni przepisów prawnych
budzących poważne wątpliwości oraz wywołujących rozbieżności w orzecznictwie
sądów. Tymczasem, już tylko z samej przedstawionej wyżej istoty ustawowych
II USK 358/24
6
przesłanek przedsądu przewidzianych w art. 3989 § 1 pkt 1 i 2 i 4 k.p.c. wynika, że
co do zasady nie mogą one występować jednocześnie. Jeżeli bowiem w sprawie
rzeczywiście występuje potrzeba wykładni, od którego rozstrzygnięcia zależy
wydanie prawidłowego orzeczenia co do istoty sprawy, to z natury rzeczy
ewentualny błąd orzeczniczy popełniony przez sąd drugiej instancji nie może mieć
charakteru oczywistego i podstawowego. Z kolei skarga kasacyjna nie może być
uznana za oczywiście uzasadnioną, jeżeli o występowaniu tej przesłanki miałoby
świadczyć naruszenie przepisów prawa, których wykładnia nasuwa tak duże
wątpliwości, że konieczne jest ich wyjaśnienie przez Sąd Najwyższy w ramach
sformułowanego w tej sprawie zagadnienia prawnego (postanowienia Sądu
Najwyższego: z 27 stycznia 2011 r., II PK 247/10, LEX nr 1274964; 7 października
2020 r., II PK 158/19, LEX nr 3080067; 9 kwietnia 2024 r., I USK 301/23, LEX nr
3702175). Zatem nie do pogodzenia z oczywistością skargi jest stawianie w niej
zagadnień prawnych wymagających rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy, ani
wskazywanie na potrzebę wykładni przepisów prawnych budzących poważne
wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów (postanowienie
Sądu Najwyższego z 8 lutego 2023 r., I USK 529/21, LEX nr 3522765). Nie jest
bowiem możliwe jednoczesne wykazywanie, że w sprawie istnieje zagadnienie
prawne dotyczące wykładni określonych przepisów prawa i że skarga oparta na
naruszeniu tych przepisów jest oczywiście uzasadniona. Albo jest tak, że wykładnia
danych przepisów jest prosta i w związku z tym ich naruszenie jest oczywiste, albo
tak, że wykładnia ta rodzi istotne zagadnienie prawne, wobec czego naruszenie
przepisów nie może być oczywiste (postanowienia Sądu Najwyższego: z 29 lipca
2015 r., I CSK 980/14, LEX nr 1770903; 12 marca 2024 r., II USK 429/22, LEX nr
3692834).
Skarżąca nie zdołała wykazać, że skarga kasacyjna zasługuje na przyjęcie
do rozpoznania. Należy zauważyć, że potrzeba wykładni przepisów prawnych
występuje, jeżeli co do konkretnego przepisu prawnego brak jednolitego
orzecznictwa albo też przyjęta i dominująca wykładnia jest oczywiście błędna lub
kontrowersyjna. W okolicznościach rozpoznawanej sprawy nie zachodzi potrzeba
dokonania przez Sąd Najwyższy wykładni przepisu art. 18 ust. 8 ustawy
systemowej w zakresie podnoszonym przez skarżącą, gdyż wątpliwości na tle
II USK 358/24
7
interpretacji powołanego przepisu zostały już wyjaśnione przez judykaturę.
Wstępnie należy wskazać, że zgodnie z art. 18 ust. 8 ustawy z dnia 13 października
1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z 2025 r.,
poz. 350) podstawę wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne osób
prowadzących pozarolniczą działalność, o których mowa w art. 6 ust. 1 pkt 5,
stanowi zadeklarowana kwota, nie niższa jednak niż 60% prognozowanego
przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego przyjętego do ustalenia kwoty
ograniczenia rocznej podstawy wymiaru składek.
W literaturze (T. Lasocki (w:) Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych.
Komentarz, red. K. Antonów, Warszawa 2024, art. 18) podnosi się, że deklarowanie
podstawy wymiaru składek przez osobę prowadzącą pozarolniczą działalność
gospodarczą jest szczególną formą wyznaczania tego parametru. O ile bowiem w
przypadku pozostałych kategorii podstawy wymiaru składek informacje
przekazywane przez płatnika odzwierciedlają np. rzeczywiście osiągnięty przychód
czy obowiązującą w danym czasie np. kwotę najniższego wynagrodzenia za pracę,
o tyle opisywana konstrukcja stanowi oświadczenie woli podmiotu deklarującego.
Ustawowo treść tego oświadczenia jest ograniczona zarówno co do wartości
najniższej podstawy wymiaru składek, jak i maksymalnej możliwej do
zadeklarowania kwoty. Można wobec tego przypuszczać, że ustawodawca przyznał
autonomiczne uprawnienie do ukształtowania treści stosunku ubezpieczenia czy
ściślej - zakresu obowiązku składkowego. Źródeł takiego rozwiązania w przypadku
przedsiębiorców doszukuje się w braku możliwości ustalenia bieżącego dochodu
bądź przychodu lub braku możliwości obiektywnego wyodrębnienia osobistego
nakładu pracy prowadzącego działalność w ogólnym przychodzie z działalności
pozarolniczej (uchwała Sądu Najwyższego z 11 lipca 2019 r., III UZP 1/19,
OSNP 2020, nr 1, poz. 7).
Nie oznacza to jednak, że swoboda w deklarowaniu podstawy wymiaru
składek na ubezpieczenia społeczne przez osobę zgłaszającą się do ubezpieczeń z
tego tytułu jest niczym nieograniczona należy bowiem mieć na względzie, że
Zakład Ubezpieczeń Społecznych ma prawo do weryfikacji wysokości podstawy
wymiaru składek na te ubezpieczenia, a więc posiada uprawnienia kontrolne.
W uchwale w składzie siedmiu sędziów z 29 listopada 2023 r. (III UZP 3/23, LEX nr
II USK 358/24
8
3648265) Sąd Najwyższy uznał, że organ rentowy w przypadku podjęcia
pozarolniczej działalności przez ubezpieczonego, nie negując tytułu podlegania
ubezpieczeniom społecznym, jest uprawniony do weryfikacji podstawy wymiaru
składek na te ubezpieczenia w sytuacji, gdy w początkowym okresie prowadzenia
tej działalności ubezpieczony deklaruje podstawę wymiaru składek na
ubezpieczenia społeczne, której wysokość nie ma odzwierciedlenia w przychodach
(art. 6 ust. 1 pkt 5 w związku z art. 83 ust. 1 pkt 1 i 3 w związku z art. 41 ust. 12 i 13,
art. 68 ust. 1 oraz art. 86 ust. 1 i 2 w związku z art. 2a ustawy z dnia 13
października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, jednolity tekst: Dz.U. z
2023 r., poz. 1230 z późn. zm.) oraz postanowił nadać uchwale moc zasady
prawnej. W uzasadnieniu do tej uchwały Sąd Najwyższy podkreślił, że prawo do
kontroli jest podstawowym elementem podmiotowości Zakładu Ubezpieczeń
Społecznych, koniecznym do wypełniania powierzonych zadań i prawidłowej
realizacji stosunków ubezpieczenia społecznego. Legitymacja do kontroli wynika z
przepisów ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych i z przepisów prawa
materialnego dotyczących działalności gospodarczej. Uprawnienia Zakładu
Ubezpieczeń Społecznych w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych są
określane w sposób otwarty, a nie zamknięty (przykładowo: „Do zakresu działania
Zakładu należy między innymi” - art. 68 ust. 1, „Zakład wydaje decyzje w zakresie
indywidualnych spraw dotyczących w szczególności” - art. 83 ust. 1, „Kontrola
może obejmować w szczególności” - art. 86 ust. 2). Uprawnienia Zakładu
Ubezpieczeń Społecznych nie są zatem oparte na zamkniętej egzemplifikacji, co
prowadzi do stwierdzenia, że kontrola danej sytuacji nie musi być ściśle określona
w ustawie. Zakład Ubezpieczeń Społecznych wydaje decyzje, które podlegają
kontroli sądowej. Z drugiej strony prawo do kontroli nie jest bezwarunkowe, gdyż
musi mieć swoją przyczynę (kauzę). W aspekcie obecnej sprawy przywołać
wypada art. 68 ust. 1 pkt 1 lit. c ustawy systemowej (do zadań Zakładu
Ubezpieczeń Społecznych należy m.in. „wymierzanie i pobieranie składek na
ubezpieczenia społeczne”), jej art. 83 ust. 1 pkt 3 (Zakład Ubezpieczeń
Społecznych wydaje decyzje m.in. w zakresie „ustalania wymiaru składek i ich
poboru”) oraz art. 86 ust. 1 pkt 2 (do zakresu kontroli przeprowadzanej przez
Zakład Ubezpieczeń Społecznych wykonywania zadań i obowiązków płatników
II USK 358/24
9
składek należy w szczególności „prawidłowość i rzetelność obliczania, potrącania i
opłacania składek”). Łączne, literalne odczytanie tych przepisów, bez potrzeby
odwoływania się do pozostałych metod interpretacyjnych, pozwala na wywiedzenie
z nich normy kompetencyjnej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych do kontroli
zadeklarowanej przez ubezpieczonego wysokości podstawy wymiaru składki
ubezpieczeniowej oraz jej weryfikacji i rozumowanie takie nie nosi cech ani
wykładni rozszerzającej, ani domniemywania powyższych kompetencji.
Sąd Najwyższy zwrócił również uwagę, że dopuszczalności kontroli i
weryfikacji zadeklarowanej podstawy wymiaru składek na dobrowolne
ubezpieczenie chorobowe znajduje swoje wsparcie w zasadach prawa ubezpieczeń
społecznych, zwłaszcza zasadzie solidarności (wspólnoty ryzyka). Podzielając
pogląd o normatywnym, dyrektywnym charakterze tej zasady (K. Antonów,
Kompetencje Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie weryfikacji
prowadzenia działalności gospodarczej oraz deklarowanej podstawy wymiaru
składek z tego tytułu, PiZS 2021, nr 2, s. 8) stanowi więc wskazówkę
interpretacyjną, którą należy brać pod uwagę w procesie wykładni prawa. Z zasady
tej wynika reguła sprawiedliwej kompensacji szkody, proporcji pomiędzy składką i
świadczeniem, godziwością świadczenia względem wkładu. Ustanowienie
nadmiernie wysokiej podstawy wymiaru składek w stosunku do rezultatów
prowadzonej działalności gospodarczej jest sprzeczne z zasadami współżycia
społecznego, w szczególności przez naruszenia lojalności jednych ubezpieczonych
wobec drugich (pobieranie zawyżonych świadczeń kosztem innych
ubezpieczonych), a także sprzeczne ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem
ubezpieczeń społecznych.
Sąd Najwyższy zaakcentował, że swoboda określania podstawy wymiaru
składek nie może oznaczać dowolności. Założeniem demokratycznego państwa
prawa, a co za tym idzie i obowiązującego w nim prawa powinna być dyrektywa, że
korzystanie z prawa i kompetencji powinno odbywać się w dobrej wierze, z
poszanowaniem aksjologii i zasad prawa. Ubezpieczony, deklarując określoną
podstawę wymiaru składki na dobrowolne ubezpieczenie społeczne z tytułu
prowadzonej pozarolniczej działalności, powinien kierować się tym, że
ubezpieczenie to jest akcesoryjne wobec prowadzonej działalności gospodarczej,
II USK 358/24
10
pochodne wobec niej. Musi więc istnieć związek funkcjonalny pomiędzy
prowadzoną działalnością pozarolniczą a wysokością zadeklarowanej podstawy
wymiaru składki. Oceniając w tym kontekście ową działalność, należy brać pod
uwagę łącznie: czas jej prowadzenia, stabilność organizacyjną i dysponowanie
określoną infrastrukturą. Oczywiście ocena taka powinna być zindywidualizowana,
nie da się określić jednolitych parametrów. Przy ocenie trzeba brać pod uwagę
przedmiot prowadzonej działalności, ekonomiczne i społeczne otoczenie, sytuację
gospodarczą w określonym segmencie działalności. Tylko takie odpowiedzialne
korzystanie z kompetencji do ustalania podstawy wymiaru składki przyznanej
ubezpieczonemu przez prawo można oceniać jako korzystanie w dobrej wierze.
Ustawodawca ustalił granice swobody w określaniu podstawy wymiaru składki, lecz
nie wynika z tego, że ta podstawa może być dowolnie, w sposób bezwzględnie
wiążący ustalona bez powiązania z efektywnością prowadzonej działalności
gospodarczej. Pozwany Zakład przyjmuje składki na ubezpieczenie chorobowe i
dokonuje wypłaty zasiłków po wystąpieniu ryzyka niezdolności do pracy. Nie może
to być sprzeczne z zasadą sprawiedliwości społecznej i zasadą równego
traktowania ubezpieczonych (art. 2a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych)
w odniesieniu do wszystkich ubezpieczonych, w tym prowadzących działalność
gospodarczą. W przypadku pracowników miarą podstawy zasiłku chorobowego jest
przychód z zatrudnienia, czyli wynagrodzenie jako ekwiwalent za pracę na rzecz
pracodawcy. Wówczas wysokość składki określa ustawa o systemie ubezpieczeń
społecznych w odpowiedniej proporcji do przychodu. W odniesieniu do
ubezpieczonych prowadzących osobiście swoją działalność gospodarczą nie ma
definicji składki zawyżonej, jednak ustalanie takiej miary nie jest wykluczone w
indywidualnych sprawach przez organ rentowy. Uprawniona jest wówczas ocena,
że podstawę wymiaru składki przedsiębiorcy należy ustalać według wartości usług
lub dóbr, które przedsiębiorca sprzedaje konsumentom na dostępnym rynku.
Przychód ze sprzedaży usług lub dóbr to obiektywna wartość (mierzalna) i dlatego
może być odpowiednia dla ustalenia podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie
chorobowe w sytuacji stwierdzenia nadużycia przepisów.
O działalności gospodarczej można bowiem mówić wtedy, gdy są spełnione
kumulatywnie wszystkie przesłanki ustawowe, to jest zarobkowy charakter
II USK 358/24
11
prowadzonej działalności, jej zorganizowany charakter, ciągłość jej wykonywania
(G. Kozieł (w:) G. Kozieł (red.), Prawo przedsiębiorców. Przepisy wprowadzające
do Konstytucji Biznesu. Komentarz. Warszawa 2019, art. 3). Przesłanka
zarobkowego charakteru działalności zostaje spełniona wtedy, gdy jej prowadzenie
przynosi rzeczywisty zysk, a także wówczas, gdy mimo jego nieosiągnięcia,
przedsiębiorca nastawiony był na uzyskanie dochodu, wprawdzie generowanie strat
przez osobę prowadzącą działalność gospodarczą (zamiast spodziewanych
zysków), z uwagi na koszty działalności przewyższające dochód, nie przekreśla jej
zarobkowego charakteru, niemniej, jeśli okoliczności faktyczne wskazują na to, że z
założenia wynik finansowy prowadzonej działalności jest nieistotny, to można
wnioskować o intencji nie tyle podjęcia i wykonywania zarobkowej działalności
gospodarczej, lecz włączenia do systemu ubezpieczeń społecznych w celu
uzyskania świadczeń (wyrok Sądu Najwyższego z 15 marca 2018 r., III UK 47/17,
Legalis nr 1781991). Istotny jest zatem wyznaczony przez przedsiębiorcę cel, który
w każdym przypadku, przez realizację zamierzonych przedsięwzięć, musi zakładać
wynik finansowy (wyrok Sądu Najwyższego z 6 kwietnia 2017 r., II UK 98/16,
Legalis nr 1617889; postanowienie Sądu Najwyższego z 18 kwietnia 2023 r., I USK
108/22, LEX nr 3571722).
Jak już podniesiono, w świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego elementem
kreującym działalność gospodarczą jest jej zarobkowy charakter. Przesłanka
zarobkowego charakteru jest spełniona wtedy, gdy prowadzenie działalności
gospodarczej nastawione jest na uzyskanie dochodu. W orzecznictwie Sądu
Najwyższego utrwaliło się stanowisko, że zarejestrowanie działalności
gospodarczej i towarzyszące temu zadeklarowanie nieznajdującej pokrycia w
przewidywanych zyskach wysokiej podstawy wymiaru składki na ubezpieczenia
społeczne, a przy tym ze świadomością istnienia przeszkód do prowadzenia tej
działalności (np. spodziewane w nieodległym czasie urodzenie dziecka i związana z
tym planowana przerwa w prowadzeniu działalności) może wskazywać na intencję
(element subiektywny) nie tyle podjęcia i wykonywania zarobkowej działalności
gospodarczej o charakterze ciągłym, lecz włączenia się do systemu ubezpieczeń
społecznych w celu uzyskania wysokich świadczeń. W konsekwencji, ktoś, kto
prowadzi działalność gospodarczą tylko po to, aby uzyskać świadczenia z
II USK 358/24
12
ubezpieczenia społecznego, w istocie stwarza pozory tej działalności, bowiem nie
zmierza do pozyskania zarobku z działalności, co wypacza sens ustawowy tej
instytucji prawa (wyroki Sądu Najwyższego: z 13 września 2016 r., I UK 455/15,
LEX nr 2122404; 6 kwietnia 2017 r., II UK 98/16, LEX nr 2307127; postanowienia
Sądu Najwyższego z: 18 grudnia 2018 r., II UK 413/17, LEX nr 2609126; 11 lutego
2021 r., II USKP 21/21, LEX nr 3119631; 24 marca 2021 r., III USK 127/21, LEX nr
3224271; 15 lutego 2023 r., II USK 66/22, Legalis nr 2923922).
W orzecznictwie jednolicie przyjmuje się, że podstawą do powstania
obowiązku ubezpieczenia społecznego z mocy art. 6 ust. 1 pkt 5 ustawy
systemowej jest faktyczne wykonywanie działalności pozarolniczej na podstawie
art. 13 pkt 4 tej ustawy, w tym działalności gospodarczej, czyli rzeczywiste podjęcie
i prowadzenie działalności zarobkowej, wykonywanej w sposób zorganizowany i
ciągły. Nie stanowi tytułu podlegania ubezpieczeniom społecznym pozorowane
wykonywanie zarejestrowanej działalności gospodarczej, połączone z intencyjnym
opłacaniem składek na ubezpieczenia społeczne w celu uzyskania świadczeń „w
nieodległej bliskości” (w związku ze spodziewaną niezdolnością do pracy lub
macierzyństwem), liczonych od zadeklarowanej podstawy wymiaru składek, jeżeli
dochody z takiej działalności były zerowe lub nieadekwatne do opłaconych składek
i zmierzały wyłącznie do nabycia nienależnych świadczeń ze spornego
ubezpieczenia społecznego (wyrok Sądu Najwyższego z 21 kwietnia 2021 r.,
II USKP 43/21, LEX nr 3232186; postanowienie Sądu Najwyższego z 4 kwietnia
2023 r., I USK 257/22, Legalis nr 2974104).
Przytoczone w skardze wątpliwości co do możliwości deklarowania
wysokości podstawy wymiaru składek nie wiążą się bezpośrednio z niniejszą
sprawą, w której rozstrzygana jest kwestia związana z podleganiem
ubezpieczeniom społecznym. Sąd Apelacyjny uznał, że ubezpieczona nie
prowadziła działalności gospodarczej od 1 kwietnia 2015 r., podejmowane przez nią
działania nie miały charakteru zarobkowego i ciągłego. Osiągane przez nią
przychody były niskie lub zerowe i nie pozwoliły na pokrycie składek ustalonych
przez nią od maksymalnej podstawy wymiaru. Odwołująca opłaciła składki od
maksymalnej podstawy przez okres 3 miesięcy, a następnie pobrała świadczenia z
ubezpieczenia społecznego w wysokości ponad pół miliona złotych. Wykreowana
II USK 358/24
13
przez S. B. sytuacja prawna miała na celu uzyskanie przez długi okres wysokich
świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Mając na uwadze zgromadzony w
sprawie materiał dowodowy Sąd odwoławczy stanął na stanowisku, że działalność
prowadzona przez ubezpieczoną nie spełniała wymogów z art. 2 ustawy o
swobodzie działalności gospodarczej. Postępowanie dowodowe nie wykazało w
szczególności, że ubezpieczona miała zamiar czy też gotowość do jej wykonywania
i w rzeczywistości prowadziła działalność gospodarczą w sposób stały,
zorganizowany i ciągły oraz w celu zarobkowym.
Wobec tego warto przypomnieć, że zarobkowy charakter działalności
oznacza, że musi być nastawiona na zysk, który powinien co najmniej pokryć
koszty założenia i prowadzenia przedsięwzięcia. Dążenie do osiągania i
maksymalizacji zysku jest w rezultacie immanentnym elementem działalności
gospodarczej (wyroki Trybunału Konstytucyjnego z: 5 kwietnia 2011 r., P 26/09,
OTK-A 2011 Nr 3, poz. 18; 3 lipca 2012 r., K 22/09, LEX nr 1169359; zob. też
wyroki Trybunału Konstytucyjnego z: 29 kwietnia 2003 r., SK 24/02, LEX nr 78053;
29 stycznia 2014 r., SK 9/12, LEX nr 1448131). Jeśli z góry wiadome jest, że
działalność będzie nierentowna, zachowanie takie może być ocenione jako dążenie
do osiągnięcia nieuzasadnionych korzyści z systemu ubezpieczeń społecznych
kosztem pozostałych ubezpieczonych partycypujących w tworzeniu funduszu
chorobowego, z którego świadczenia byłyby wnioskodawczyni wypłacane, wobec
czego nie może być uznane za niepodlegające żadnej kontroli. Nie da się bowiem
pogodzić tego z zasadami równego traktowania wszystkich ubezpieczonych,
sprawiedliwości społecznej, słuszności i uczciwości wobec innych uczestników
systemu ubezpieczeń społecznych, którzy partycypowaliby w obciążeniach
funduszu chorobowego spowodowanych takim pozornym tytułem podlegania
ubezpieczeniom społecznym, pokrywając w zasadzie w całości wydatki związane z
zasiłkami wypłacanymi wnioskodawczyni, jako że wkład samej wnioskodawczyni
wyrażający się składkami na ubezpieczenie chorobowe opłaconymi z tego tytułu
byłby marginalny w stosunku do wysokości tych świadczeń. Działalność, której cel
został zdefiniowany jako uzyskanie świadczeń z ubezpieczenia społecznego z
tytułu macierzyństwa, nie jest działalnością gospodarczą w rozumieniu ustawowym.
Jeśli ktoś prowadzi działalność gospodarczą tylko po to, by uzyskać świadczenia z
II USK 358/24
14
ubezpieczenia społecznego, w istocie stwarza pozory tej działalności, gdy nie
zmierza do osiągania zarobku z działalności (postanowienia Sądu Najwyższego z:
9 czerwca 2022 r., III USK 482/21, LEX nr 3451292; 14 sierpnia 2024 r., III USK
39/24, LEX nr 3747554).
Wobec wyjaśnienia w judykaturze, jak i w doktrynie podnoszonych przez
skarżącego wątpliwości na tle wykładni powołanych przepisów Sąd Najwyższy na
podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania
uznając, że odwołująca się nie wykazała istnienia powołanych przesłanek
przedsądu. O kosztach postępowania kasacyjnego rozstrzygnięto zgodnie z
art. 39821 w związku z art. 108 § 1 k.p.c. i art. 98 § 1 i § 11 k.p.c. oraz § 9 ust. 2 i
§ 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października
2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (jednolity tekst: Dz.U. z
2023 r., poz. 1935).
(J.K.)
[a.ł]
