II USK 328/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
SSN Halina Kiryło
Dnia 8 maja 2025 r.
w sprawie z odwołania W. D.
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w T.
o prawo do rekompensaty,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 8 maja 2025 r.,
skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku
z dnia 5 kwietnia 2024 r., sygn. akt III AUa 1953/22,
1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania;
2. zasądza od W. D. na rzecz Zakładu Ubezpieczeń
Społecznych Oddziału w T. tytułem zwrotu kosztów
postępowania kasacyjnego kwotę 270 (dwieście siedemdziesiąt)
złotych z ustawowymi odsetkami za czas po upływie tygodnia od
dnia doręczenia zobowiązanemu orzeczenia do dnia zapłaty.
UZASADNIENIE
Sąd Apelacyjny w Gdańsku wyrokiem z dnia 5 kwietnia 2024 r. oddalił
apelację W. D. od wyroku Sądu Okręgowego w Toruniu z dnia 30 września 2022 r.,
którym oddalono jego odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych
Oddziału w T. z dnia 5 lutego 2020 r. odmawiającej W. D. prawa do rekompensaty
z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. W
uzasadnieniu decyzji wskazano, że w okresie od 15 czerwca 1992 r. do 25 lipca
II USK 328/24
2
2018 r. ubezpieczony był pracownikiem służby cywilnej i nie pełnił służby w Służbie
Celnej lub Służbie Celno-Skarbowej.
W. D. wniósł skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku,
zaskarżając orzeczenie w całości i opierając skargę na podstawach naruszenia
prawa materialnego: 1) § 14 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r.
w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych
warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr 8, poz. 43), przez jego
zastosowanie w niniejszej sprawie; 2) art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 19 grudnia 2008 r.
o emeryturach pomostowych (jednolity tekst: Dz.U. z 2024 r., poz. 1696), w związku
z art. 3 ust. 7 tej ustawy w związku z art. 32 ust. 3 pkt 1 ustawy z dnia 17 grudnia
1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (jednolity
tekst: Dz.U. z 2024 r., poz. 1631), przez błędną wykładnię poczynioną bez
uwzględnienia wykładni literalnej, funkcjonalnej oraz zasady racjonalności
ustawodawcy, co w konsekwencji doprowadziło do uznania, że ubezpieczony nie
spełnił warunków do przyznania rekompensaty z tytułu pracy w szczególnym
charakterze; 3) art. 2 ust. 5 ustawy o emeryturach pomostowych, przez jego błędną
wykładnię w odniesieniu do ustawowej definicji rekompensaty i przyjęcie, że
szkodę, jaką rekompensata ma naprawić, stanowi niemożność skorzystania z
prawa do wcześniejszej emerytury ustalonego wyłącznie na podstawie dotychczas
obowiązujących przepisów, w sytuacji gdy powstanie tej szkody należy
wyprowadzić w oparciu o obiektywną wykładnię przepisów ustawy; 4) art. 32 ust. 3
pkt 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS w związku z art. 3 ust. 7 ustawy o
emeryturach pomostowych, przez błędną jego interpretację, jakoby do pracowników
organów kontroli państwowej należało jedynie zaliczyć pracowników NIK; 5) art.
184 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, przez jego niewłaściwe zastosowanie
w sprawie; 6) art. 146 ust. 4 pkt 1 i pkt 4 Konstytucji RP w związku z art. 1, art. 2,
art. 3, art. 3a i art. 4 ustawy z dnia 28 kwietnia 1991 r. o kontroli skarbowej
(jednolity tekst: Dz.U. z 2016 r., poz. 720), przez pominięcie, że cele i zadania
kontroli skarbowej wynikające z przepisów ustawy stanowią realizację
konstytucyjnych zadań Rady Ministrów w zakresie zapewnienia wykonania i
realizacji ustaw oraz ochrony interesów Skarbu Państwa, które to pominięcie
II USK 328/24
3
prowadzi do błędnego wniosku, jakoby realizacja celów i zadań kontroli skarbowej
nie stanowiła czynności kontroli państwowej.
Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego rozstrzygnięcia i orzeczenie co
do meritum sprawy, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i skierowanie
sprawy do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenia od organu rentowego na
rzecz odwołującego się zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa
prawnego według norm przepisanych.
Zdaniem skarżącego, w niniejszej sprawie zachodzą przesłanki do przyjęcia
skargi kasacyjnej do rozpoznania określone w art. 3989 § 1 pkt 1 i pkt 2, a
mianowicie występowanie istotnego zagadnienia prawnego, które w konsekwencji
prowadzi do potrzeby wykładni przepisów budzących poważne wątpliwości. W
szczególności zachodzi konieczność dokonania wykładni treści art. 32 ustawy o
emeryturach i rentach z FUS, a zwłaszcza użytego w tym przepisie pojęcia
„pracownik organu kontroli państwowej”.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ rentowy wniósł o wydanie
postanowienia o odmowie przyjęcia skargi do rozpoznania oraz o zasądzenie od
skarżącego na Zakładu Ubezpieczeń Społecznych kosztów postępowania
kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie kwalifikowała się do przyjęcia celem jej
merytorycznego rozpoznania.
Na wstępie warto podkreślić, że Sąd Najwyższy, jako sąd kasacyjny, nie jest
sądem powszechnym trzeciej instancji, zaś skarga kasacyjna nie jest środkiem
zaskarżenia przysługującym od każdego rozstrzygnięcia sądu drugiej instancji
kończącego postępowanie w sprawie, a to z uwagi na przeważający w charakterze
skargi kasacyjnej element interesu publicznego. Zgodnie z takim modelem skargi
kasacyjnej jej rozpoznanie następuje tylko z przyczyn kwalifikowanych,
wymienionych w art. 3989 § 1 k.p.c. W konsekwencji tego, w art. 3984 § 2 k.p.c.
wśród istotnych wymagań skargi kasacyjnej ustawodawca wymienił obowiązek
złożenia wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania i jego uzasadnienie. Wymóg
II USK 328/24
4
ten wiąże się z tzw. przedsądem, polegającym między innymi na możliwości
odmowy przez Sąd Najwyższy przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania
(art. 3989 § 2 k.p.c.), a jego spełnienie powinno przybrać postać wyodrębnionego
wywodu prawnego, w którym skarżący wykaże, jakie występujące w sprawie
okoliczności pozwalają na uwzględnienie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do
rozpoznania i jednocześnie uzasadnieniu, dlaczego odpowiadają one ustawowemu
katalogowi przesłanek.
Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c., Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do
rozpoznania, gdy w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje
potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub
wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność
postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona.
Zagadnieniem prawnym w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. jest problem
nowy, który nie został do tej pory bezpośrednio rozwiązany w orzecznictwie Sądu
Najwyższego i dla rozwikłania którego dotychczasowe orzecznictwo jest
niewystarczające. W przypadku powołania jako podstawy wniosku o przyjęcie
skargi kasacyjnej do rozpoznania występującego w sprawie istotnego zagadnienia
prawnego, skarżący ma obowiązek nie tylko sformułować samo zagadnienie, ale
także - w uzasadnieniu wniosku - przedstawić odpowiednią jurydyczną
argumentację wskazującą na dopuszczalność i celowość rozwiązania problemu
prawnego w sposób preferowany przez skarżącego, a odmienny od sposobu
rozstrzygnięcia tego problemu przy wykorzystaniu zapatrywań wyrażonych przez
sąd drugiej instancji. Wywód ten powinien być zbliżony do tego, jaki jest przyjęty
przy przedstawianiu zagadnienia prawnego przez sąd odwoławczy na podstawie
art. 390 k.p.c. Samo zaś zagadnienie prawne, w formie pytania sformułowanego w
taki sposób, by możliwe było rozstrzygnięcie stawianych przez skarżącego
wątpliwości, musi w swej treści zawierać odwołanie do przepisu lub przepisów
prawa, na tle których takie zagadnienie powstaje. Dopiero wówczas Sąd Najwyższy
ma podstawę do oceny, czy przedstawione zagadnienie jest rzeczywiście
zagadnieniem "prawnym" oraz czy jest to zagadnienie "istotne". Nie można
zasadnie twierdzić, że w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, jeżeli Sąd
Najwyższy we wcześniejszym orzecznictwie wyraził swój pogląd w podnoszonej
II USK 328/24
5
kwestii, a nie zachodzą okoliczności uzasadniające jego zmianę (postanowienie
Sądu Najwyższego z dnia 12 sierpnia 2014 r., I UK 64/14, LEX nr 2630721).
Natomiast oparcie wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania na
przesłance określonej w art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c., to jest istnieniu potrzeby wykładni
przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących
rozbieżności w orzecznictwie sądów, wymaga wykazania, że określony przepis
prawa, będący źródłem poważnych wątpliwości interpretacyjnych, nie doczekał się
wykładni albo niejednolita wykładnia wywołuje rozbieżności w odniesieniu do
identycznych lub podobnych stanów faktycznych. Wątpliwości te i rozbieżności
należy przytoczyć, przedstawiając ich doktrynalne lub orzecznicze źródła.
Niezbędne jest wskazanie argumentów, które prowadzą do rozbieżnych ocen
prawnych, a także przedstawienie własnej propozycji interpretacyjnej. Powołanie
się na rozbieżności w orzecznictwie implikuje konieczność przytoczenia i poddania
analizie rozbieżnych orzeczeń sądów w celu wykazania, że rozbieżności te mają
swoje źródło w różnej wykładni przepisu, bądź też przedstawienia argumentów
wskazujących, iż wykładnia przeprowadzona przez sąd drugiej instancji sprzeczna
jest z jednolitym stanowiskiem doktryny lub orzecznictwa Sądu Najwyższego.
Ponadto, ze względu na publicznoprawne funkcje skargi kasacyjnej, skarżący
powinien wykazać celowość dokonania wykładni konkretnego przepisu przez Sąd
Najwyższy ze względu na potrzeby praktyki sądowej.
Lektura uzasadnienia wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania
nie pozwala na wyodrębnienie właściwie sformułowanego zagadnienia prawnego.
Przyjąć należy, że skarżący upatruje istnienia tej przesłanki przedsądu w
wątpliwościach interpretacyjnych zaistniałych na kanwie stosowania art. 21 ustawy
o emeryturach pomostowych w związku z art. 32 ustawy o emeryturach i rentach z
FUS, sprowadzających się do dwóch kwestii: zakresu podmiotowego prawa do
rekompensaty oraz formalnego zakwalifikowania pracy jako wykonywanej w
szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze.
Odnosząc się do pierwszego zagadnienia, wypada podkreślić, że
rekompensata dotyczy takich ubezpieczonych, którzy nie mogą nabyć prawa do
emerytury pomostowej i którzy równocześnie utracili możliwość nabycia prawa do
emerytury w obniżonym wieku emerytalnym z tytułu pracy w szczególnych
II USK 328/24
6
warunkach lub w szczególnym charakterze, to znaczy tych, którzy nie spełnili
łącznie warunków przewidzianych w art. 32, art. 46 lub art. 184 ustawy o
emeryturach i rentach z FUS. Potwierdzeniem tej tezy jest wykładnia art. 2 pkt 5
ustawy o emeryturach pomostowych dokonywana z uwzględnieniem reguł
funkcjonalnych (celowościowych). Celem tego przepisu jest bowiem przyznanie
odszkodowania za rzeczywistą utratę określonych uprawnień, co oznacza, że musi
dotyczyć tylko tych ubezpieczonych, którzy ze względu na niespełnienie choćby
jednego ustawowego warunku (wieku, ogólnego stażu emerytalnego) nie mogli
skorzystać z dotychczasowych regulacji i nabyć prawa do emerytury w wieku
niższym niż powszechny wiek emerytalny, a także nie mogą skorzystać z regulacji
nowych, zawartych w ustawie o emeryturach pomostowych. Rekompensata
przysługuje ubezpieczonym urodzonym po dniu 31 grudnia 1948 r., którzy spełniają
powyższe negatywne warunki, w szczególności co do art. 3 ustawy o emeryturach
pomostowych i art. 184 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.
Rekompensata przysługuje, jeżeli przed dniem 1 stycznia 2009 r.
ubezpieczony ma okres pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym
charakterze w rozumieniu przepisów ustawy o emeryturach i rentach z FUS,
wynoszący co najmniej 15 lat.
Skarżący wywodzi, że zachodzi konieczność wykładni przepisu art. 32
ustawy o emeryturach i rentach z FUS, w szczególności odnośnie do pojęcia prac
w szczególnym charakterze opisanych w ust. 3, zgodnie z którym dla celów
ustalenia uprawnień, o których mowa w ust. 1, za pracowników zatrudnionych w
szczególnym charakterze uważa się między innymi pracowników organów kontroli
państwowej. Odwołujący się nie wskazuje przy tym w należyty sposób
ewentualnych wątpliwości prawnych bądź rozbieżności w orzecznictwie zaistniałych
na tle tego przepisu. W uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania
zmierza do wykazania, że podmiot, na rzecz którego wykonywał pracę, mieści się w
kategorii „organów kontroli państwowej”, a ograniczanie tego pojęcia jedynie do
pracowników Najwyższej Izby Kontroli jest nieuzasadnione.
Godzi się przypomnieć, że dla oceny, czy pracownik pracował w
szczególnych warunkach lub wykonywał pracę w szczególnych charakterze,
decydujące znaczenie ma możliwość zakwalifikowania pracy pod którąś z pozycji
II USK 328/24
7
wymienionych w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie
wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w
szczególnym charakterze. W świetle art. 32 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z
FUS, pracami w szczególnym charakterze nie są bowiem wszelkie prace ogólnie
określone w art. 32 ust. 3, lecz jedynie takie, które zostały sprecyzowane w tymże
rozporządzeniu. Przepis § 1 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego
1983 r. stanowi zresztą, że akt ten ma zastosowanie do pracowników
wykonujących prace w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze
wymienione w § 4-15 rozporządzenia oraz w wykazach stanowiących załącznik do
niego. W rozporządzeniu tym praca i służba w urzędzie kontroli skarbowej nie
została zaliczona do pracy w szczególnym charakterze. Przepis § 14
rozporządzenia wskazuje jedynie na prawo do emerytury w obniżonym wieku dla
pracowników Najwyższej Izby Kontroli.
Jak podkreślił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 12 sierpnia 2015 r., I UK
414/14 (OSNP 2017 nr 4, poz. 47), nie można podzielić poglądu, jakoby art. 53
ust. 3 pkt 6 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym
pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267), odnoszący się do pojęcia „organu
kontroli państwowej” (analogicznie do art. 32 ust. 3 pkt 1 ustawy emerytalnej),
ustanawiał prawo pracowników organów kontroli państwowej do wcześniejszej
emerytury. Przepis ten wymieniał jedynie osoby uznane za pracowników
zatrudnionych w szczególnym charakterze w rozumieniu przepisów emerytalnych,
bliżej ich jednak nie definiując. Z mocy art. 53 ust. 1 osobom tym przysługiwały
świadczenia na zasadach i w wysokości określonych w ustawie, a więc na
warunkach ogólnych, z zastrzeżeniem art. 54 i art. 55. W art. 55 pkt 1 ustawodawca
upoważnił Radę Ministrów do określenia, w drodze rozporządzenia, rodzajów prac
lub stanowisk pracy oraz warunków, na podstawie których osobom zatrudnionym w
szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze przysługiwało prawo do
emerytury w wieku niższym niż powszechny. Oznacza to, że Rada Ministrów
została upoważniona, z jednej strony, do zdefiniowania osób wymienionych w
art. 53 ust. 3 przez określenie rodzaju wykonywanych przez nich prac oraz z drugiej
strony - do określenia warunków wymaganych do nabycia prawa do tego
świadczenia. Za rodzaj pracy w szczególnym charakterze w rozumieniu art. 53
II USK 328/24
8
ust. 3 pkt 6 ustawy zaopatrzeniowej, uprawniającym do emerytury w wieku niższym
od powszechnego, zostało uznane w § 14 rozporządzenia wyłącznie jej
wykonywanie w ramach zatrudnienia w Najwyższej Izbie Kontroli.
Powyższe stanowisko Sądu Najwyższe zachowuje aktualność, co podkreśla
przepis art. 32 ust. 4 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, stanowiąc, że wiek
emerytalny, o którym mowa w art. 32 ust. 1, rodzaje prac lub stanowisk oraz
warunki, na podstawie których osobom wymienionym w ust. 2 i 3 przysługuje prawo
do emerytury, ustala się na podstawie przepisów dotychczasowych.
Mając na uwadze powołaną przesłankę przedsądu oraz przytoczoną przez
skarżącego argumentację, należy podkreślić, że przedmiotem zainteresowania
Sądu Najwyższego jest jednak sam przepis, a nie rozstrzygnięcie konkretnego
sporu. Stąd też wspomniane wątpliwości interpretacyjne powinny być na tyle
poważne, by ich wyjaśnienie nie sprowadzało się do prostej wykładni przepisów.
Ponadto, nie zachodzi potrzeba wykładni przepisu prawa, którego interpretacja jest
utrwalona w orzecznictwie sądowym, a skarżący nie przytacza doniosłych
argumentów pozwalających na odstąpienie od przyjętej linii orzeczniczej.
Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c.
odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. O kosztach postępowania
kasacyjnego orzeczono zgodnie z art. 98 § 1 i 3 w związku z art. 39821 k.p.c.
[a.ł]
