II USK 256/24
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 16 kwietnia 2025 r.
SSN Dawid Miąsik
w sprawie z odwołania P. S.A. w W.
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych II Oddziałowi w Warszawie
o zwrot nienależnie przekazanego świadczenia na rachunek bankowy,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 16 kwietnia 2025 r.,
skargi kasacyjnej odwołującej się Spółki od wyroku Sądu Apelacyjnego
w Warszawie
z dnia 19 stycznia 2024 r., sygn. akt III AUa 63/22,
odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania.
UZASADNIENIE
Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem z 19 stycznia 2024 r., III AUa 63/22
oddalił apelację P. S.A. w W. (P. S.A. w W., odwołująca się) od wyroku Sądu
Okręgowego w Warszawie z 25 października 2021 r., XIV U 1380/21 oddalającego
odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych II Oddział w Warszawie
(organ rentowy) z 16 marca 2021 r. nr […] zobowiązującej P. S.A. w W. do zwrotu
nienależnie pobranego świadczenia na rzecz K. M. zmarłego […] 2012 r. w kwocie
89.541,28 zł przekazanego na rachunek bankowy nr […].
Rozstrzygnięcie zapadło na podstawie poczynionych w sprawie
następujących ustaleń faktycznych. K. M. zmarł […] 2012 r., a świadczenie z tytułu
emerytury i zasiłku pielęgnacyjnego za okres od 1 grudnia 2012 r. do 31 marca
II USK 256/24
2
2020 r. w łącznej kwocie 294.407,48 zł przekazywane było na konto bankowe nr […]
prowadzone przez odwołującą się.
Pismem z 24 kwietnia 2020 r. organ rentowy zwrócił się do P. S.A. w W.
zwrot kwoty 294.407,48 zł przekazanej na rachunek bankowy prowadzony przez K.
M. za okres od 1 grudnia 2012 r. do 31 marca 2020 r.
W odpowiedzi na pismo odwołująca się podała, że nie może dokonać zwrotu
kwoty świadczenia w całości, ponieważ na rachunku zmarłego K. M. brak
wystarczających środków, gdyż w ciągu 5 ostatnich lat wypłaty w łącznej kwocie
35.787,69 zł dokonał pełnomocnik rachunku – A. K. Ponadto odwołująca się podała,
że 12 maja 2020 r. dokonała zwrotu kwoty 169.078,51 zł.
Spór w sprawie sprowadzał się do ustalenia, czy P. S.A. w W. obowiązana
jest do zwrotu nienależnie przekazanego świadczenia emerytalnego za okres od 1
grudnia 2012 r. do 31 marca 2020 r. w kwocie 89.541,28 zł wobec tego, że
świadczeniobiorca K. M. zmarł 13 listopada 2012 r.
Sądy obydwu instancji uznały, że świadczenie, którego zwrotu żąda organ
rentowy przekazane na rachunek bankowy wskazany do przekazywania świadczeń
emerytalnych jest nienależnym świadczeniem. W sprawie miał zastosowanie
art. 138a ustawy o emeryturach i rentach z FUS zgodnie z którym bank i
spółdzielcza kasa oszczędnościowo-kredytowa są zobowiązane zwrócić organowi
rentowemu kwoty świadczeń przekazane na rachunek w banku lub spółdzielczej
kasie oszczędnościowo-kredytowej za miesiące następujące po miesiącu, w którym
nastąpiła śmierć świadczeniobiorcy. Sądy uznały, że na odwołującej się ciążył
obowiązek zwrotu świadczenia, mającego charakter pobranego nienależnie, za
miesiące przypadające po miesiącu, w którym nastąpiła śmierć świadczeniobiorcy,
a wpłaconego przez organ rentowy na rachunek bankowy wskazany do
przekazywania świadczeń emerytalnych.
W sprawie wyjaśniono, że zgodnie z art. 55 ust. 1 pkt 2 ustawy z 29 sierpnia
1997 r. Prawo bankowe (Dz.U. z 2019 r., poz. 2357; dalej: Prawo bankowe) w
przypadku śmierci posiadacza rachunku oszczędnościowego, rachunku
oszczędnościowo-rozliczeniowego lub rachunku terminowej lokaty
oszczędnościowej bank jest obowiązany wypłacić z tych rachunków kwotę równą
wpłatom na rachunki dokonane przez organ wypłacający świadczenie z
II USK 256/24
3
ubezpieczenia lub zabezpieczenia społecznego albo uposażenie w stanie
spoczynku, które nie przysługiwały za okres po śmierci posiadacza rachunku,
wskazaną we wniosku organu wypłacającego to świadczenie lub uposażenie,
skierowanym do banku wraz z podaniem numerów rachunków, na które dokonano
wpłat.
Odnosząc się do zarzutu przedawnienia roszczenia podnoszonego przez P.
S.A. w W. Sąd pierwszej instancji wskazał, że art. 138a ustawy o emeryturach i
rentach z FUS jest zamieszczony w rozdziale 4 działu IX tej ustawy, odnoszącym
się do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, egzekucji i potrąceń ze świadczeń.
To jest zatem przepis dotyczący zwrotu nienależnie pobranego świadczenia w
warunkach, których nie obejmuje swoim zakresem art. 138 tej ustawy.
W przedmiotowej sprawie poza sporem pozostawało, że bank wypłacił z
rachunku bankowego prowadzonego dla K. M. łącznie kwotę 35.787,69 zł na rzecz
pełnomocnika do tego rachunku, tj. na rzecz A. K. Sądy oceniły, że skoro kwota
pobrana przez A. K. z rachunku bankowego, na który były przelewane świadczenia
po śmierci K. M., nie stanowi pełnej, sumy przekazanych nienależnie kwot z tytułu
emerytury, to bank jest zobowiązany do zwrotu pozostałej części kwoty wypłaconej
tytułem emerytury za sporny okres.
Sąd Apelacyjny stwierdził, że dyspozycja art. 138a ustawy o emeryturach i
rentach z FUS zawiera bezwzględne zobowiązanie podmiotów do zwrotu Zakładowi
Ubezpieczeń Społecznych kwoty świadczeń przekazanych na rachunek za
miesiące następujące po miesiącu, w którym nastąpiła śmierć świadczeniobiorcy.
Przepis ten nie zawiera i nie ustanawia w tym zakresie żadnych ograniczeń czy
wyjątków jak to ma miejsce w art. 138 tej ustawy. Z art. 138a ustawy o emeryturach
i rentach z FUS nie wynika zatem by wydanie decyzji ustalającej, że nastąpiło
pobranie nienależnego świadczenia oraz określającej kwotę żądanego zwrotu było
ograniczone czasowo. Zatem decyzja może być wydana w każdym czasie.
Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniosła odwołująca się
zaskarżając wyrok ten w całości. Skarga kasacyjna została oparta na podstawie
naruszenia przepisów prawa materialnego, a mianowicie: art. 138a ustawy z dnia
17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych
(jednolity tekst: Dz.U. z 2023 r., poz. 1251 ze zm.) w związku z art. 2 i 32
II USK 256/24
4
Konstytucji RP, art. 84 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie
ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2024 r., poz. 497 ze zm.); art. 84 ust. 7a ustawy
o systemie ubezpieczeń społecznych.
Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania został uzasadniony
przesłanką istotnego zagadnienia prawnego oraz potrzebą wykładni art. 138a
ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w związku z
art. 84 ust. 3 i 84 ust. 7a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Zdaniem
skarżącej w sprawie wymaga wyjaśnienia:
1) czy w sytuacji, gdy Zakład Ubezpieczeń Społecznych, działając na
podstawie art. 138a ustawy o emeryturach i rentach z FUS, zobowiązuje podmiot
prowadzący rachunek płatniczy albo bank lub spółdzielczą kasę oszczędnościowo-
kredytową prowadzące rachunek inny niż płatniczy, do zwrotu organowi kwoty
świadczeń przekazanych na ten rachunek albo instrument płatniczy za miesiące
następujące po miesiącu, w którym nastąpiła śmierć świadczeniobiorcy, powinien
ograniczyć kwotę zobowiązania do kwoty wypłaconych świadczeń maksymalnie za
okres 3 lat, stosując odpowiednio art. 84 ust. 3 ustawy o systemie ubezpieczeń
społecznych?
2) czy do decyzji wydanej przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych na
podstawie art. 138a ustawy o emeryturach i rentach z FUS ma odpowiednie
zastosowanie art. 84 ust. 7a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, co
oznaczałoby że organ nie może wydać decyzji zobowiązującej podmioty
wymienione w art. 138a Ustawy o emeryturach i rentach z FUS później niż w
terminie 5 lat od ostatniego dnia okresu, za który pobrano nienależne świadczenie,
w tym przypadku rozumiane jako 5 lat od ostatniego wpływu nienależnego
świadczenia na rachunek bankowy zmarłego świadczeniobiorcy?
3) czy roszczenia Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wobec banków i innych
podmiotów wymienionych w art. 138a ustawy o emeryturach i rentach z FUS,
związane z wykonywaniem uprawnień z art. 55 ust. 1 pkt 2 ustawy Prawo bankowe,
ulegają przedawnieniu, a jeżeli tak - jaki jest termin przedawnienia tych roszczeń i
od kiedy termin przedawnienia zaczyna biec?
Zdaniem skarżącej zagadnienie dotyczące przedawnienia lub czasowego i
kwotowego ograniczenia obowiązków banków i spółdzielczych kas
II USK 256/24
5
oszczędnościowo - kredytowych nie zostało jeszcze rozpoznane przez Sąd
Najwyższy, ani nie jest przedmiotem pogłębionych interpretacji w piśmiennictwie,
zatem stanowi istotne zagadnienie prawne.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie kwalifikowała się do przyjęcia celem jej
merytorycznego rozpoznania.
Skarżąca powołuje się na występowanie w sprawie istotnych zagadnień
prawnych, jednakże takich zagadnień prawidłowo nie formułuje. Sformułowanie
istotnego zagadnienia prawnego w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. powinno
przybrać postać porównywalną z formułowaniem zagadnienia prawnego budzącego
poważne wątpliwości, o którym stanowi na przykład art. 390 § 1 k.p.c. Chodzi więc
o przedstawienie wyraźnych wątpliwości co do określonego przepisu lub zespołu
przepisów, albo szerzej i bardziej ogólnie - wątpliwości co do pewnego
uregulowania prawnego. Z przedstawionych przez wnoszącą skargę istotnego
zagadnienia prawnego musi jednak wynikać, jakie są konkretne problemy prawne,
na czym polegają istotne wątpliwości (na przykład interpretacyjne). Sformułowane
zagadnienie powinno zatem odwoływać się w sposób generalny i abstrakcyjny do
treści przepisu, który nie podlega jednoznacznej wykładni, a którego wyjaśnienie
przez Sąd Najwyższy przyczyni się do rozwoju jurysprudencji i prawa pozytywnego
(postanowienia Sądu Najwyższego: z 4 lutego 2000 r., II CZ 178/99, OSNC 2000 nr
7-8, poz. 147; z 16 kwietnia 2008 r., I CZ 11/08, LEX nr 393883).
Skarżąca nie spełniła powyższych wymagań. Żadne z trzech przestawionych
pytań nie może zostać uznane za spełniające wymogi przewidziane dla
przedstawienia zagadnienia prawnego. Ponadto w ramach trzeciego z
przestawianych "zagadnień prawnych" wskazuje na przepis prawa nie powołany w
ramach podstaw skargi kasacyjnej (art. 55 ust. 1 pkt 2 ustawy Prawo bankowe).
Także gdy idzie o potrzebę wykładni przepisów prawnych, to nie zostały
przedstawione argumenty przekonujące o tym, że skarga powinna zostać przyjęta
do rozpoznania przez Sąd Najwyższy. Skarżąca nie wskazała, na czym je zdaniem
polegają poważne wątpliwości ani nie przedstawiła rozbieżności występujących w
II USK 256/24
6
orzecznictwie sądów. Potrzeba wykładni przepisów prawnych występuje, jeżeli co
do konkretnego przepisu prawnego brak jednolitej lub utrwalonej judykatury,
zwłaszcza judykatury Sądu Najwyższego albo też przyjęta i dominująca wykładnia
jest oczywiście błędna lub kontrowersyjna. Skarżący powinien bądź to wskazać
argumentację przemawiającą za zmianą dotychczasowej wykładni, bądź też
wykazać, że dany przepis prawny, chociaż budzi poważne wątpliwości, nie
doczekał się wyjaśnienia i powinien zostać zinterpretowany przez Sąd Najwyższy.
Inaczej rzecz ujmując, potrzeba wykładni przepisu budzącego poważne wątpliwości
lub wywołującego rozbieżności w orzecznictwie sądów (art. 3989 § 1 pkt 2 k.p.c.)
zachodzi wtedy, kiedy jego niejednolita wykładnia wywołuje wyraźnie wskazane
przez skarżącego rozbieżności w orzecznictwie bądź kiedy przepis ten nie doczekał
się wykładni w kierunku wskazywanym przez skarżącego (postanowienia Sądu
Najwyższego: z 13 czerwca 2008 r., III CSK 104/08, LEX nr 42436; z 15
października 2002 r., II CZ 102/02, LEX nr 57231).
Skarżąca nie przedstawiła jakiejkolwiek argumentacji mającej uzasadniać
potrzebę wykładni powołanych przepisów.
Natomiast w odniesieniu do przesłanki istotnego zagadnienia prawnego nie
można zgodzić się z twierdzeniami skarżącej. W sprawie nie występują istotne
zagadnienia prawne mające sprowadzać się do odpowiedzi na pytania w zakresie
przedawnienia lub czasowego i kwotowego ograniczenia obowiązków banków i
spółdzielczych kas oszczędnościowo – kredytowych.
Należy przypomnieć, że art. 138a ustawy o emeryturach i rentach z FUS
przewiduje, że podmiot prowadzący rachunek płatniczy oraz bank i spółdzielcza
kasa oszczędnościowo-kredytowa prowadzące rachunek inny niż płatniczy, a także
wydawca instrumentu płatniczego są obowiązani zwrócić Zakładowi kwoty
świadczeń przekazane na ten rachunek albo instrument płatniczy, za miesiące
następujące po miesiącu, w którym nastąpiła śmierć świadczeniobiorcy. W
orzecznictwie Sądu Najwyższego zostało wyrażone stanowisko (por. wyrok Sądu
Najwyższego z 7 lutego 2024 r., II USKP 74/22, OSNP 2024, nr 12, poz. 124), że
podstawę prawną określającą obowiązki banku dotyczące wypłaty świadczeń
przekazanych na rachunek bankowy za okres po śmierci posiadacza tego rachunku
II USK 256/24
7
stanowi art. 55 ust. 1 pkt 2 ustawy Prawo bankowe, a nie art. 138a ustawy o
emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
Świadczenia wypłacone przez organ rentowy za miesiące przypadające po
miesiącu, w którym nastąpiła śmierć świadczeniobiorcy, mają charakter świadczeń
wypłaconych nienależnie. Z uwagi na przyczynę ustania prawa do świadczenia
tego rodzaju wypłata może nastąpić jedynie na rzecz innej niż świadczeniobiorca
osoby bądź na rachunek bankowy - w warunkach uniemożliwiających przypisanie
takiej wypłaty jakiejkolwiek osobie. Natomiast art. 55 ust. 1 Prawa bankowego
określa zamknięty katalog rodzajów rachunków, których dotyczą obowiązki banku,
a więc obowiązek wypłaty kwoty równej wpłatom dokonanym przez organ
wypłacający świadczenie z ubezpieczenia społecznego, które nie przysługiwały za
okres po śmierci posiadacza rachunku, nie odnosi się do innych rodzajów
rachunków, w szczególności rachunku rozliczeniowego dla osób fizycznych
prowadzących działalność zarobkową, o którym mowa w art. 49 ust. 2 pkt 3 Prawa
bankowego.
W orzecznictwie zostało wyraźnie przedstawione stanowisko, że bank jest
zwolniony od wypłaty pełnej lub częściowej kwoty, o której mowa w art. 55 ust. 1
pkt 2 Prawa bankowego, jeżeli przed otrzymaniem wniosku organu wypłacającego
świadczenie dokonał z tych rachunków wypłat organowi egzekucyjnemu, które to
wypłaty nie pozwalają zrealizować wniosku w całości lub części (art. 55 ust. 3
Prawa bankowego) (wyrok Sądu Najwyższego z 27 października 2021 r., II USKP
72/21, LEX nr 3268568).
W wyroku z 9 marca 2012 r., I UK 327/11 (LEX nr 1212048) Sąd Najwyższy
stwierdził, że art. 138a ustawy o emeryturach i rentach z FUS stanowi jedynie
podstawę do wydania przez organ rentowy - w przypadku odmowy dobrowolnej
wypłaty przez bank - decyzji obciążającej zwrotem świadczenia wpłaconego na
rachunek bankowy po śmierci jego posiadacza oraz otwiera drogę postępowania
egzekucyjnego w administracji, natomiast podstawę obowiązku banku stanowi
art. 55 ust. 1 pkt 2 ustawy z 1997 r. - Prawo bankowe. W uzasadnieniu tego wyroku
Sąd Najwyższy wyjaśnił ponadto, że art. 84 ust. 3 „ustawy o ubezpieczeniach
społecznych” reguluje zasady zwrotu świadczeń pobranych nienależnie w
warunkach, których nie obejmuje swoim zakresem art. 138a ustawy o emeryturach i
II USK 256/24
8
rentach z FUS (por. także uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z 13 czerwca
2006 r., II UZP 7/06, M.P.Pr. 2006, nr 10, poz. 547).
Warto również wskazać, na wyrok SA w Gdańsku z 19 lutego 2019 r., III AUa
968/18 (LEX nr 3050357), w którym wyjaśniono, że w świetle art. 138a ustawy o
emeryturach i rentach z FUS, brak winy organu w przekazaniu świadczeń na
rachunek nie jest przesłanką zwrotu kwot tych świadczeń za miesiące następujące
pod miesiącu, w którym nastąpiła śmierć świadczeniobiorcy. Przepis ten w istocie
reguluje sytuację, w której nie ma osoby zobowiązanej do zwrotu świadczenia
mającego charakter pobranego nienależnie, a wpłaconego przez organ rentowy na
rachunek bankowy świadczeniobiorcy. Założeniem omawianej regulacji jest
umożliwienie organom rentowym odzyskania świadczeń wypłaconych mimo ustania
do nich prawa, a w szczególności wykluczenie sytuacji, w której podmiot
prowadzący rachunek pokrywałby z kwot nienależnych świadczeń obciążenia
figurujące na rachunku lub wypłacał je osobom nieuprawnionym. Przepis art. 138a
ustawy o emeryturach i rentach z FUS zawiera zatem bezwzględne zobowiązanie
spółdzielczej kasy oszczędnościowo - kredytowej do zwrotu Zakładowi
Ubezpieczeń Społecznych kwoty świadczeń przekazanych na rachunek za
miesiące następujące po miesiącu, w którym nastąpiła śmierć świadczeniobiorcy,
nie ustanawiając w tym zakresie żadnych ograniczeń. Brak jest przy tym podstaw
do odwoływania się do stosowania przepisów prawa cywilnego do oceny
wymagalności czy przedawnienia.
Mając na uwadze powyższe stanowisko orzecznictwa nie można uznać, że
w sprawie występują zagadnienia prawne formułowane przez skarżącą, zatem Sąd
Najwyższy orzekł jak w sentencji.
[SOP]
II USK 256/24
9
