W piśmie z 22 marca 2021 r. (zatytułowanym "skarga"), skierowanym do Dyrektora Aresztu Śledczego w Elblągu (dalej: Dyrektor AŚ), B. D. zażądał udostępnienia informacji dotyczącej pełnego, rzetelnego, sumiennego sprawozdania uposażenia jednostki Aresztu Śledczego w Elblągu + OZ Braniewo wraz z: fakturami zakupu i środki pozyskane; fotograficzną dokumentacją uposażenia (numer, seria, homologacja, wykaz atestów); kompletny stan uposażenia; przetargi, umowy, zlecenia - pełen zakres; atesty, certyfikacje, homologacje.
W odpowiedzi na powyższe pismo Dyrektor AŚ, pismem z dnia 31 marca 2021 r., wezwał B. D. do jego sprecyzowania w sposób umożliwiający jego rozpoznanie w celu udzielenia odpowiedzi. Wskazał, że wątpliwości budzi wniosek w zakresie wykazania, że ewentualnie pozyskane informacje będą ważne dla dużego kręgu potencjalnych odbiorców, ale również, że ich uzyskanie stwarza realną możliwość wykorzystania uzyskanych danych dla poprawy funkcjonowania AŚ w Elblągu.
Wnioskiem z dnia 1 maja 2021 r. B. D. (skarżący, strona) zwrócił się do Dyrektora AŚ o udzielenie informacji dotyczącej pełnego uposażenia jednostki penitencjarnej Aresztu Śledczego w Elblągu + OZ Braniewo oraz pełnego zakresu dokumentacji dotyczącej powyższego zagadnienia (decyzje i zatwierdzenia, faktury, homologacje, atesty, przetargi, certyfikaty). Powołując się na art. 4 Konstytucji RP wskazał, że wniosek jest uzasadniony faktem dysponowania i rozporządzania przez organ środkami publicznymi. Z kolei wniosek jest uzasadniony ze względu na "dobro i wgląd obywateli".
W odpowiedzi na powyższy wniosek, pismem z dnia 12 maja 2021 r. Dyrektor AŚ poinformował skarżącego, że jego pismo z dnia 22 marca 2021 r. pozostawiono bez rozpoznania bowiem w zakreślonym 7-dniowym terminie nie sprecyzował on swojego żądania. Natomiast wniosek z 1 maja 2021 r. jest doprecyzowaniem pisma z 23 marca 2021 r., zatem został złożony po terminie.
W dniu 19 września 2021 r. B. D. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na bezczynność Dyrektora AŚ w udzieleniu informacji publicznej. Wskazał, że wielokrotnie zwracał się do Dyrektora Jednostki AŚ w Elblągu a do dnia złożenia skargi nie otrzymał wnioskowanej informacji publicznej. Stwierdził, że niezrozumiałe są dla niego ciągłe zapytania organu o co wnioskuje. Dodał, że odpowiedź organu z 12 maja 2021 r. uznaje za bezzasadną ponieważ kolejny raz nie uzyskał wnioskowanej informacji.
W odpowiedzi na skargę Dyrektor AŚ wniósł o jej oddalenie stwierdzając, że po przeprowadzeniu podstępowania wyjaśniającego do zarzutów zawartych w pismach skarżącego należało uznać je za bezzasadne. Podniósł, że administracja jednostki nie ma obowiązku "domyślania się" o co skarżący wnosi w swoich licznych pismach. Słowo "uposażenie" jest wieloznaczne i oznacza co innego niż skarżący może "mieć na myśli". Dodał, że do udostępnienia informacji muszą być przeprowadzone dodatkowe czynności, które w szczególności polegają na sięgnięciu do dokumentacji źródłowej (w tym zarchiwizowanej), jej analizy, wydzielenia z dokumentacji informacji, sporządzenia wielu kserokopii dokumentów i ich anonimizacji. To wszystko powoduje, że żądana informacja jest informacją nową, którą uznać należy za informację przetworzoną.
Prawomocnym postanowieniem z dnia 8 grudnia 2021 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku stwierdził swoją niewłaściwość i przekazał sprawę do rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Olsztynie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137) oraz art. 3 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329, dalej: p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej.
W myśl art. 119 pkt 4 ustawy p.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli przedmiotem skargi jest bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania. W trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów. Na podstawie tego przepisu Sąd rozpoznał sprawę bez wyznaczania rozprawy.
Podkreślić należy, że dla dopuszczalności skargi na bezczynność organu w przedmiocie udostępnienia informacji publicznej nie jest wymagane poprzedzenie jej ponagleniem, o którym mowa w art. 37 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735, dalej: k.p.a.) i art. 53 § 2b ustawy p.p.s.a., ponieważ w tych sprawach przepisy k.p.a. stosuje się wyłącznie w zakresie wskazanym w art. 16 ustawy z 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej (Dz. U. z 2022 r., poz. 902, dalej: u.d.i.p.). Stąd też skarga na bezczynność organu w przedmiocie udzielenia informacji publicznej może być wniesiona do sądu administracyjnego bez uprzedniego wniesienia ponaglenia w każdym czasie. Poza tym, skarga na bezczynność może być skutecznie wniesiona aż do chwili ustania stanu bezczynności, tj. do chwili załatwienia sprawy przez organ administracji publicznej przez wydanie decyzji, postanowienia albo innego aktu lub podjęcie czynności
Zgodnie z art. 2 ust. 1 u.d.i.p. każdemu przysługuje, z zastrzeżeniem art. 5, prawo dostępu do informacji publicznej. Od osoby wykonującej prawo do informacji publicznej nie wolno żądać wykazania interesu prawnego lub faktycznego (ust. 2). W świetle ww. przepisu dostępu do informacji publicznej może zatem domagać się każda osoba fizyczna, jeżeli tylko posiada pełnię praw cywilnych.
W przypadku skarg na bezczynność, kontroli sądu poddawany jest brak aktu lub czynności w sytuacji, gdy organ miał obowiązek podjąć działanie w określonej formie i w określonym przez prawo terminie. Dla dopuszczalności skargi na bezczynność nie mają znaczenia powody, dla których akt nie został podjęty lub czynność nie została dokonana, jak również to, czy bezczynność organu spowodowana została zawinioną, czy niezawinioną opieszałością organu. W sprawach o udostępnienie informacji publicznej skarga na bezczynność przysługuje nie tylko w przypadku faktycznego "milczenia" (bierności) podmiotu zobowiązanego do udzielenia informacji, ale również w sytuacji, gdy podmiot ten stwierdza, że żądana informacja nie stanowi informacji publicznej lub nie podlega udostępnieniu. Wówczas sąd zobligowany jest do rozpoznania skargi i rozstrzygnięcia, czy żądana informacja jest informacją publiczną i czy rzeczywiście wnioskodawca mógł skutecznie domagać się jej udostępnienia. Należy w tym miejscu od razu podkreślić, że aby można było uznać, iż nie zachodzi bezczynność w zakresie udzielenia informacji publicznej (także takiej, której organ nie posiada), podmiot zobowiązany do jej udzielenia w formie uregulowanej ustawą o dostępie do informacji publicznej powinien wypowiedzieć się w tym przedmiocie. Tylko w takim przypadku uwolni się od zarzutu bezczynności w sprawie. Identycznie powinien postąpić w sytuacji, gdy posiada żądane informacje, lecz z uwagi na ograniczenia dostępu nie może ich udostępnić (zob. wyrok NSA z 17 kwietnia 2013 r., I OSK 3109/12, wszystkie powołane wyroki dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – www.orzeczenia.nsa.gov.pl).
W przypadku złożenia skargi na bezczynność obowiązkiem Sądu jest w pierwszej kolejności zbadanie, czy sprawa mieści się w zakresie podmiotowym i przedmiotowym ustawy o dostępie do informacji publicznej. Dopiero bowiem stwierdzenie, że podmiot, do którego zwrócił się skarżący, był obowiązany do udzielenia informacji publicznej oraz, że żądana przez skarżącego informacja miała charakter informacji publicznej w rozumieniu przepisów ustawy o dostępie do informacji publicznej, pozwala na dokonanie oceny, czy w konkretnej sprawie można skutecznie zarzucić wskazanemu podmiotowi bezczynność.
W niniejszej sprawie bezsporne jest, że Dyrektor Aresztu Śledczego jest podmiotem, o którym mowa w art. 4 ust. 1 pkt 1 u.d.i.p., zobowiązanym do udzielenia informacji publicznej. Areszt śledczy i zakład karny są niewątpliwie podmiotami publicznym w rozumieniu ustawy z dnia 9 kwietnia 2010 r. o Służbie Więziennej, a zgodnie z art. 7 pkt 3 tej ustawy, dyrektor zakładu karnego i dyrektor aresztu śledczego są organami Służby Więziennej wykonującymi zadania publiczne. Z kolei, przepis art. 6 tej ustawy stanowi, że koszty związane z funkcjonowaniem Służby Więziennej są pokrywane z budżetu państwa. Dyrektor Aresztu Śledczego jest więc podmiotem reprezentującym jednostkę realizującą zadania publiczne na zasadach określonych w ustawie Kodeks karny wykonawczy - zadania w zakresie wykonywania tymczasowego aresztowania oraz kar pozbawienia wolności i środków przymusu skutkujących pozbawieniem wolności, dysponuje też funduszami publicznymi, a tym samym jest podmiotem publicznym zobligowanym do udzielenia informacji, jakie są w jego posiadaniu, a mają charakter informacji publicznej (art. 4 ust. 3 u.d.i.p.).
Mając wszystko to na uwadze, Sąd uznał skargę wniesioną w niniejszej sprawie za dopuszczalną i przystąpił do jej merytorycznego rozpoznania. Przedmiotem tej skargi uczyniono bezczynność Dyrektora AŚ w udostępnieniu skarżącemu informacji publicznej w zakresie wskazanym we wniosku z 1 maja 2021 r.
Zgodnie z art. 149 § 1 ustawy p.p.s.a. sąd, uwzględniając skargę na bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania przez organy w sprawach określonych w art. 3 § 2 pkt 1-4 albo na przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach określonych w art. 3 § 2 pkt 4a ustawy p.p.s.a.: 1) zobowiązuje organ do wydania w określonym terminie aktu, interpretacji albo do dokonania czynności; 2) zobowiązuje organ do stwierdzenia albo uznania uprawnienia lub obowiązku wynikających z przepisów prawa; 3) stwierdza, że organ dopuścił się bezczynności lub przewlekłego prowadzenia postępowania. Stosownie do art. 149 § 1a ustawy p.p.s.a. jednocześnie sąd stwierdza, czy bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania przez organ miały miejsce z rażącym naruszeniem prawa.
Sąd administracyjny orzekając w sprawie dotyczącej skargi na bezczynność organu administracji publicznej na gruncie ustawy o dostępie do informacji publicznej nie przeprowadza kontroli określonego aktu lub czynności, a więc nie bada merytorycznej zasadności podjętego działania. Sąd ten ma natomiast obowiązek dokonania oceny, biorąc za podstawę stan faktyczny i prawny danej sprawy, czy rzeczywiście organ (podmiot wykonujący zadania publiczne) pozostaje w bezczynności (por. wyroki NSA: z 20 stycznia 2009 r., II OSK 812/08; z 15 lipca 2010 r., II OSK 2051/09; z 29 września 2010 r., II GSK 827/09; a także w literaturze M. Jagielska, J. Jagielski, R. Stankiewicz [w:] Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, red. R. Hauser, M. Wierzbowski, Warszawa 2013, s. 585). Zgodnie bowiem z art. 13 ust. 1 u.d.i.p. udostępnianie informacji publicznej na wniosek następuje bez zbędnej zwłoki, nie później jednak niż w terminie 14 dni od dnia złożenia wniosku, z zastrzeżeniem ust. 2 i art. 15 ust. 2. Jeżeli zatem podmiot obowiązany do udzielenia informacji publicznej przed wniesieniem skargi na bezczynność do sądu administracyjnego udzielił stronie informacji publicznej której się ona domagała, bądź wydał decyzję w trybie art. 16 u.d.i.p. nie można przypisać mu bezczynności. W sytuacji natomiast, gdy żądana przez wnioskodawcę informacja nie stanowi informacji publicznej w rozumieniu ustawy, bądź dotyczy takiej informacji, w stosunku do której istnieje odmienny tryb dostępu, organ nie jest zobowiązany do wydawania decyzji administracyjnej. W takim przypadku może odmówić udzielenia informacji w formie zwykłego pisma, informując jedynie wnioskodawcę, że jego wniosek nie znajduje podstaw w przepisach prawa. W sytuacji, gdy żądana informacja nie jest w posiadaniu organu nie jest on zobowiązany do jej udostępnienia czy wydania decyzji o odmowie jej udostępnienia, lecz powinien jedynie poinformować o tym wnioskodawcę, w drodze pisma mającego postać czynności materialno-technicznej. Pismo to stanowi odpowiedź na wniosek i jednocześnie chroni organ od zarzutu bezczynności.
Wskazać dalej należy, że wniosek o udzielenie informacji publicznej może mieć dowolną postać (por. wyrok NSA z 16 marca 2009 r., I OSK 1277/08) i nie musi odpowiadać żadnym szczególnym wymogom formalnym. W niniejszej sprawie organ uznał, że wniosek skarżącego z 1 maja 2021 r. o udzielenie informacji publicznej jest doprecyzowaniem jego pisma z 23 marca 2021 r. Z takim stanowiskiem organu nie można się zgodzić albowiem postępowanie z wniosku skarżącego z 23 marca 2021 r. zostało zakończone odpowiedzią udzieloną przez organ skarżącemu w dniu 31 marca 2021 r., że ogólnikowość wniosku i brak sprecyzowania żądanej informacji nie pozwalają na jego zrealizowanie. Skarżący powyższej informacji nie kwestionował, natomiast wystąpił do organu z nowym wnioskiem. Ponadto, mylnie organ ocenił, że wniosek skarżącego z 1 maja 2021 r. dotyczył jego pisma z 22 marca 2021 r., skoro skarżący w nowym wniosku nie nawiązuje i nie wskazuje na swój poprzedni wniosek.
Rozpatrując skargę na bezczynność organu Sąd bierze pod uwagę stan sprawy istniejący w chwili orzekania. Jak wynika z akt sprawy żądana informacja nie została udostępniona skarżącemu. Niepodjęcie przez podmiot zobowiązany do udzielenia informacji publicznej stosownych, prawem przewidzianych czynności oznacza, że pozostaje on w bezczynności. W związku z powyższym stwierdzić należy, że organ powinien był załatwić wniosek skarżącego przez udostępnienie (anonimizując ewentualne dane wrażliwe) żądanej informacji publicznej w drodze czynności materialno-technicznej, w sposób określony we wniosku, albo przez wydanie decyzji odmownej, jeśli stwierdziłby okoliczności wskazane w art. 16 ust. 1 u.d.i.p., skutkujące zaistnieniem ustawowych przeszkód do udzielenia tej informacji w całości lub w części.
Przede wszystkim jednak organ rozpatrując wniosek skarżącego powinien rozważyć, czy żądane informacje należą do katalogu informacji przetworzonych, a zatem ich przekazanie jest uzasadnione jedynie w takim zakresie, w jakim jest to szczególnie istotne dla interesu publicznego - art. 3 ust. 1 pkt 1 u.d.i.p. Zgodnie bowiem z art. 3 ust. 1 pkt 1 u.d.i.p. prawo do informacji publicznej obejmuje uprawnienia do uzyskania informacji publicznej, w tym uzyskania informacji przetworzonej w takim zakresie, w jakim jest to szczególnie istotne dla interesu publicznego. Cytowana regulacja dotycząca informacji przetworzonej stanowi zatem wyjątek od zasady statuowanej w art. 2 ust. 2 u.d.i.p., w myśl której od osoby wykonującej prawo do informacji publicznej nie wolno żądać wykazania interesu prawnego lub faktycznego.
W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalił się pogląd, że informacją prostą jest informacja, której zasadnicza treść nie ulega zmianie przed jej udostępnieniem. Natomiast "informacją przetworzoną" jest informacja publiczna opracowana przez podmiot zobowiązany przy użyciu dodatkowych sił i środków, na podstawie posiadanych przez niego danych, w związku z żądaniem wnioskodawcy i na podstawie kryteriów przez niego wskazanych, czyli innymi słowy informacja, która zostanie przygotowana "specjalnie" dla wnioskodawcy wedle wskazanych przez niego kryteriów. Informacja przetworzona to taka informacja, której wytworzenie wymaga intelektualnego zaangażowania podmiotu zobowiązanego (por. wyrok NSA z dnia 5 kwietnia 2013 r., I OSK 89/13).
Jak wynika z odpowiedzi na skargę Areszt Śledczy w Elblągu nie dysponuje gotową informacją czy dokumentacją, o którą wnosi skarżący. Z tych przyczyn realizacja wniosku skarżącego wymaga przeprowadzenia dodatkowych czynności, które w szczególności polegają na sięgnięciu do dokumentacji źródłowej, jej analizy, wydzielenia z dokumentacji informacji, sporządzenia wielu kserokopii dokumentów.
W tej sytuacji Dyrektor AŚ powinien wezwać skarżącego do wykazania, że jego żądanie jest szczególnie istotne dla interesu publicznego. Należy wyjaśnić, że pojęcie "szczególnie istotnego interesu publicznego" jest pojęciem niedookreślonym i niezdefiniowanym na gruncie obowiązującego prawa. Interes publiczny odnosi się w swej istocie do spraw związanych z funkcjonowaniem państwa oraz innych instytucji publicznych jako prawnej całości. Co do zasady ujawnienie każdej informacji o działaniach podejmowanych przez władzę publiczną leży w kręgu zainteresowania obywatela, czy też szeroko rozumianej opinii publicznej. Jednakże ustawodawca uzależnił udzielenie informacji publicznej przetworzonej od wykazania po stronie żądającego, że uzyskanie przedmiotowej informacji będzie szczególnie istotne dla interesu publicznego. Ustawodawca kładzie tu szczególny nacisk na kwalifikowaną formą interesu publicznego poprzez sformułowanie "szczególnie istotne". Szczególny interes publiczny powinien być rozumiany w ten sposób, że żądana informacja jest bardzo istotna dla dużego kręgu potencjalnych odbiorców, a jej uzyskanie powinno przyczynić się do bardzo ważnych dla Państwa, instytucji publicznych, czy społeczeństwa działań w szczególności, w zakresie poprawy funkcjonowania organów administracji i lepszej ochrony interesu publicznego (wyrok NSA z 27 stycznia 2011 r., sygn. akt I OSK 1870/10). W świetle art. 3 ust. 1 pkt 1 u.d.i.p. przyjmuje się, że prawo do uzyskania informacji publicznej przetworzonej ma jedynie taki wnioskodawca, który jest w stanie wykazać w chwili składania wniosku swoje indywidualne, realne i konkretne możliwości wykorzystania dla dobra ogółu informacji publicznej, której przygotowania się domaga, tj. uczynienia z niej użytku dla dobra ogółu w taki sposób, który nie jest dostępny dla każdego posiadacza informacji publicznej.
W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 149 § 1 pkt 1 p.p.s.a., zobowiązał Dyrektora AŚ do rozpoznania wniosku skarżącego z 1 maja 2021 r., w terminie 14 dni od doręczenia odpisu prawomocnego wyroku (pkt 1 sentencji wyroku).
Z kolei oceniając charakter zaistniałej bezczynności – jak tego wymaga art. 149 § 1a p.p.s.a. – Sąd, po analizie całokształtu okoliczności faktycznych sprawy, uznał, że nie miała ona miejsca z rażącym naruszeniem prawa (pkt 2 sentencji wyroku). Sąd wziął bowiem pod uwagę, że "rażącym naruszeniem prawa" w rozumieniu art. 149 § 1a p.p.s.a. pozostaje stan, w którym bez żadnej wątpliwości i wahań można powiedzieć, bez potrzeby odwoływania się do szczegółowej oceny okoliczności sprawy, że naruszono prawo w sposób oczywisty (zob. wyrok NSA z 21 czerwca 2012 r., I OSK 675/12). Oceniając, czy naruszenie prawa jest rażące, należy uwzględnić nie tylko proste zestawienie terminów rozpoczęcia postępowania i jego zakończenia (względnie braku zakończenia), lecz także warunkowane okolicznościami materialnoprawnymi sprawy czynności, jakie powinien podjąć organ, dążąc do merytorycznego rozstrzygnięcia konkretnej sprawy. W tradycyjnym ujęciu rażącym naruszeniem prawa jest naruszenie ciężkie, które nosi cechy oczywistej i wyraźnej sprzeczności z obowiązującym prawem, niezasługujące na akceptację w demokratycznym państwie prawa i wywołujące dotkliwe skutki społeczne lub indywidualne. Z konieczności logicznej kwalifikacja naruszenia jako "rażącego" musi posiadać pewne dodatkowe cechy w stosunku do stanu ocenianego jako naruszenie "zwykłe". Dla uznania naruszenia prawa za rażące nie jest wystarczające samo przekroczenie przez organ ustawowych terminów załatwienia sprawy. To przekroczenie musi być znaczne i niezaprzeczalne. Rażące opóźnienie w podejmowanych przez organ czynnościach ma być w sposób oczywisty pozbawione jakiegokolwiek racjonalnego uzasadnienia (por. postanowienie NSA z 27 marca 2013 r., II OSK 468/13; wyroki WSA w Poznaniu: z 11 października 2013 r., II SAB/Po 69/13; z 11 marca 2015 r., IV SAB/Po 19/15).
W niniejszej sprawie taka sytuacja, zdaniem Sądu, nie wystąpiła. Formułując powyższą ocenę Sąd miał przede wszystkim na względzie, że Dyrektor AŚ udzielił odpowiedzi na wniosek skarżącego z 1 maja 2021 r. Natomiast sam fakt niezałatwienia wniosku skarżącego w sposób właściwy nie wynikał raczej z lekceważenia ustawowych obowiązków organu władzy publicznej, czy też braku woli do załatwienia sprawy, lecz z błędnej interpretacji odnośnych przepisów prawa i związanej z tym, wadliwej oceny okoliczności faktycznych sprawy. Sąd dostrzega również trudności, jakie piętrzą się przed organem w związku z aktywnością skarżącego, obejmującą składanie coraz to nowych wniosków o szerokim spektrum mającej być udzieloną informacji. Jednak procedura udzielania informacji na gruncie ustawy o dostępie do informacji publicznej przewiduje taką sytuację.
O kosztach (punkt 3 sentencji wyroku) orzeczono na zasadzie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a.