II SA/Wa 627/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Marcinkowska (spr.), Sędzia WSA Danuta Kania, Asesor WSA Arkadiusz Koziarski, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 20 września 2022 r. sprawy ze skargi małoletnich J. H. i J. H. reprezentowanych przez przedstawicielkę ustawową S. H. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę

Wnioskiem z dnia [...] czerwca 2021 r. S.H. – przedstawicielka ustawowa małoletnich J.H. i J.H. wystąpiła do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (zwanego dalej Prezesem ZUS lub organem) o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu dzieci.

W uzasadnieniu wniosku podała, że ojciec małoletnich zmarł w wieku 32 lat w wyniku samobójstwa, będącego skutkiem zaburzeń natury psychicznej, które nie pozwalały mu na normalne funkcjonowanie i utrzymywanie stałego zatrudnienia. ZUS decyzją z dnia [...] lutego 2021 r. odmówił prawa do renty rodzinnej w trybie zwykłym na rzecz małoletnich z uwagi na brak wymaganego okresu ubezpieczeniowego 5 lat przed datą zgonu. Wnioskodawczyni pracuje jako nauczycielka w przedszkolu, a ponadto pracuje dorywczo w szkole nauki jazdy. Syn J.H. jest objęty pomocą psychologiczno-pedagogiczną z uwagi na dysfunkcję procesów integracji sensorycznej. W związku z tym musi uczęszczać na różne zajęcia, które generują dodatkowe koszty.

Powołując się na poglądy doktryny wnioskodawczyni podniosła, że śmierć ubezpieczonego w młodym wieku, np. wkrótce po ukończeniu 30 lat życia, ale przed osiągnieciem 5-letniego stażu ubezpieczeniowego, jest przykładem szczególnych okoliczności, które uniemożliwiają wypracowanie wymaganego stażu.

Mając zatem na uwadze szczególne okoliczności związane ze zdrowiem i śmiercią ojca małoletnich, a także brak niezbędnych środków utrzymania, wniosła o pozytywne rozpoznanie wniosku.

Prezes ZUS, decyzją z dnia [...] stycznia 2022 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2021 poz. 291 z późn. zm.) odmówił przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletnich J.H. i J.H..

W uzasadnieniu decyzji, przywołując treść art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych organ podkreślił, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku możliwe jest wyłącznie w przypadku, gdy spełnione są łącznie wszystkie wymienione w tym przepisie przesłanki, a niespełnienie nawet jednej z nich wyklucza możliwość przyznania tego świadczenia.

Organ wyjaśnił też, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie ww. warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej.

Organ wskazał, że z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że na przestrzeni 32 lat życia ojca małoletnich udokumentowano tylko 4 lata, 8 miesięcy i 21 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. Nadto w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem śmierci ojca dzieci, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych (wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym) udokumentowano 3 lata, 8 miesięcy i 21 dni tych okresów.

Nie bez znaczenia pozostaje też fakt, że w latach 2013-2020 wystąpiła przerwa w wykonywaniu przez ojca dzieci zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe.

W ocenie Prezesa ZUS, w sprawie nie zostały zatem wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w ww. przerwie wobec ojca dzieci nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy i nie zostały ujawnione żadne inne szczególne okoliczności uniemożliwiające wykonywanie zatrudnienia oraz objęcie ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Organ wyjaśnił jednocześnie, że przez szczególne okoliczności rozumie wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu ubezpieczenia.

Prezes ZUS dodał nadto, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna. Wykazany dochód przypadający na jednego członka rodziny nie wskazuje jednak, aby małoletnie dzieci pozostawały bez niezbędnych środków utrzymania.

W skardze na powyższą decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] stycznia 2022 r. skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie S.H. przedstawicielka ustawowa małoletnich J.H. i J.H., reprezentowana przez pełnomocnika, zarzuciła naruszenie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu przez Prezesa ZUS, że w sprawie nie zostały spełnione przesłanki dla przyznania świadczenia w drodze wyjątku, tj. że nie zachodzą "szczególne okoliczności" określone ww. normą, a tym samym przyjęcie, że przepis ten nie odnosi się do sytuacji, w której znaleźli się małoletni skarżący.

W związku z powyższym wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) P.p.s.a. oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych – na podstawie art. 200 P.p.s.a.

W uzasadnieniu skargi podniosła, że bez wątpienia małoletni spełniają przesłanki ustawowe do otrzymania świadczenia w drodze wyjątku, przede wszystkim dlatego, że nie są w stanie podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na wiek, a ZUS odmówił przyznania prawa do renty rodzinnej na rzecz małoletnich w trybie zwykłym.

Co prawda ojciec małoletnich nie spełnił warunków ustawowych do uzyskania prawa do renty, bowiem do wymaganych ustawowo okresów składkowych i nieskładkowych zabrakło mu 1 rok, 3 miesiące i 9 dni. Jednak ojciec małoletnich zmarł w wieku 32 lat, miał problemy natury psychicznej, które nie pozwalały mu na normalne funkcjonowanie i utrzymywanie stałego zatrudnienia, a pomimo tego podejmował próby zarobkowania.

Powołując się na doktrynę prawa ubezpieczeń społecznych, jak też wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 stycznia 2009 r. sygn. I OSK 733/08, skarżąca ponownie podniosła, że przykładem szczególnych okoliczności, które uniemożliwiają wypracowanie wymaganego stażu, jest też śmierć ubezpieczonego w młodym wieku, np. wkrótce po osiągnięciu 30 lat życia, ale przed osiągnięciem 5-letniego stażu ubezpieczeniowego.

Odnosząc się do sytuacji materialnej małoletnich wyjaśniła, że mieszkają oni wraz z nią w mieszkaniu babci i ich podstawowe potrzeby życiowe zaspokajane są dzięki wsparciu rodziny. Ona wykonuje pracę zarobkową i osiąga dochody, które jednak nie pozwalają na realizację w pełnym zakresie potrzeb życiowych małoletnich.

Co więcej, jej aktywność zawodowa pochłania znaczną ilość czasu, 10-12 godzin dziennie w dni pracujące oraz 10 godzin dziennie w weekendy (praca na etacie oraz dodatkowa z nieregularnymi dochodami). W tym czasie dzieci pozostają pod opieką jej matki lub pod opieką jej babci. Gdyby nie bezpłatna pomoc ze strony rodziny, byłaby zmuszona do ponoszenia kosztów opieki nad dziećmi, co w istotny sposób wpływałoby na sytuację majątkową.

Podała też, że pracuje jako nauczycielka w przedszkolu na podstawie umowy o pracę na czas nieokreślony z wynagrodzeniem 3.445 zł brutto miesięcznie. Dodatkowo pracuje dorywczo w szkole nauki jazdy, jednakże źródło to nie przynosi regularnych dochodów. Małoletni J.H. objęty jest pomocą psychologiczno-pedagogiczną i uczęszcza w związku z tym na liczne zajęcia usprawniające, co wiąże się z dodatkowymi kosztami.

Biorąc zatem pod uwagę to, że ojciec małoletnich zmarł na krótko po osiągnięciu 30 lat, pomimo nie pozostawania w zatrudnieniu przed śmiercią z uwagi na schorzenia psychiczne (które skutkowały tragiczną śmiercią), legitymował się stażem ubezpieczeniowym zbliżonym do ustawowo wymaganego, jak również z uwagi na to, że małoletni pozostają w trudnej sytuacji finansowej, w ocenie skarżącej w sprawie zachodzą szczególne okoliczności, o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

Pełnomocnik Prezesa ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując w całości argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137 z późn. zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle paragrafu drugiego powołanego wyżej artykułu kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, wchodzi tutaj w grę kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów odnoszących się do słuszności rozstrzygnięcia.

Ponadto, co wymaga podkreślenia, Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 z późn. zm.).

Skarga oceniana w świetle powyższych kryteriów nie zasługuje na uwzględnienie.

Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Z treści powołanego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze: niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie: ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie: osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania.

Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.

Przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wprowadza do systemu powszechnych świadczeń emerytalnych regulację dopuszczającą odstąpienie od obowiązującej reguły spełnienia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty. Jako wyjątek od reguły regulacja ta ma charakter regulacji szczególnej. Taki charakter regulacji szczególnej, stanowiącej wyjątek od reguły wymaga zastosowania tylko do "szczególnych okoliczności", które spowodowały, że nie doszło do wypracowania prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach. Podkreślić należy, że ustawa o emeryturach i rentach nie precyzuje, jak należy rozumieć szczególne okoliczności, zaistnienie których może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. W orzecznictwie sądów administracyjnych za szczególne okoliczności uważa się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, czyli takie, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia. Na szczególne okoliczności składają się wyłącznie zdarzenia niezależne od ubezpieczonego: chodzi tylko o zdarzenia albo trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodów ich skutków niemożliwych lub obiektywnie trudnych do przezwyciężenia. Szczególne okoliczności to okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku. Pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy zatem wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają, czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń winno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy.

Wyjaśnienia również wymaga, że wnioskowana na rzecz małoletnich J.H. i J.H. renta rodzinna w drodze wyjątku jest świadczeniem pochodnym od świadczenia jakie przysługiwałoby ich zmarłemu ojcu. Organ był zatem obowiązany w pierwszej kolejności zbadać spełnienie ww. przesłanek przez zmarłego ojca małoletnich, a następnie przez samych małoletnich.

Z brzmienia art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wynika, że jest to przepis na podstawie którego właściwy w sprawie organ wydaje decyzję, kierując się uznaniem administracyjnym. Określenie, że muszą zaistnieć szczególnie uzasadnione okoliczności, usprawiedliwiające brak wymaganych okresów w opłacaniu składek, należy do oceny organu, który okoliczności danej sprawy musi poddać wnikliwej analizie, indywidualizując każdy rozpatrywany przypadek. To jednak podmiot wnoszący o wszczęcie postępowania administracyjnego w sprawie powinien wskazać w toku tego postępowania wszelkie okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem.

W ocenie Sądu, w stanie faktycznym sprawy, w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy, organ prawidłowo wywiódł, iż nie zostały spełnione kumulatywnie przesłanki określone w ww. art. 83 ust. 1 ustawy, ponieważ w przypadku ojca małoletnich nie można stwierdzić, że na skutek szczególnych okoliczności nie spełnił on warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do świadczenia w trybie zwykłym. Na przestrzeni 32 lat życia ojca małoletnich udokumentowane zostały tylko 4 lata, 8 miesięcy i 21 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. Nadto w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem śmierci ojca małoletnich, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych (wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym) udokumentowano 3 lata, 8 miesięcy i 21 dni tych okresów. Co więcej, w latach 2013-2020 wystąpiła przerwa w wykonywaniu przez ojca małoletnich zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Natomiast z akt sprawy nie wynika, aby w powyższym okresie ojciec małoletnich nie mógł kontynuować zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia lub na skutek innych przeszkód, które mogłyby zostać uznane za szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Same zapewnienia matki małoletnich, że stan zdrowia nie pozwolił ich ojcu na wypracowanie wymaganego stażu ubezpieczeniowego są dla organu rentowego niewystarczające. Brak natomiast dokumentacji lekarskiej, która potwierdzałaby, że w okresie prawie 7-letniej przerwy w ubezpieczeniu ojciec małoletnich zmagał się z problemami natury psychicznej, które ograniczały lub wyłączały możliwość wykonywania przez niego zatrudnienia.

Komisja lekarska ZUS w orzeczeniu z dnia [...] października 2021 r. stwierdziła, że nie da się ustalić, by przed śmiercią w dniu [...] marca 2020 r. istniała u ojca małoletnich jakakolwiek niezdolność do pracy.

Należy w tym miejscu podkreślić, że zgodnie z art. 14 ust. 1 pkt 1 i pkt 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia daty powstania niezdolności do pracy, trwałości lub przewidywanego okresu niezdolności do pracy dokonuje w formie orzeczenia lekarz orzecznik ZUS. Stosownie zaś do treści art. 14 ust. 3 ww. ustawy orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej, stanowi dla organu rentowego podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji.

Ustalenia dokonane przez komisję lekarską ZUS w orzeczeniu z dnia [...] października 2021 r. były zatem wiążące dla Prezesa ZUS.

Z ustalonego przez organ stanu faktycznego nie wynikają żadne przeszkody, które uniemożliwiłyby ojcu małoletnich podjęcie pracy we wskazanym wyżej okresie przerwy w ubezpieczeniu, a które mogłyby zostać uznane za szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Słusznie zatem Prezes ZUS wywiódł, że w przypadku ojca małoletnich nie można uznać, by niespełnienie przez niego przesłanek do nabycia świadczenia w trybie zwykłym nastąpiło wskutek szczególnych okoliczności.

Z informacji znajdujących się w aktach sprawy wynika ponadto, że małoletni J.H. i J.H. nie spełniają także przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania. Wykazany przez matkę małoletnich dochód na członka rodziny przekracza bowiem kwotę minimalnej emerytury, renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy i renty rodzinnej, która na dzień orzekania przez organ wynosiła 1250,88 zł brutto. Choć w subiektywnym odczuciu matki małoletnich osiągany dochód nie jest wystarczający i nie pozwala na zaspokojenie wszystkich potrzeb jej oraz jej synów, to należy zauważyć, że ustawa o emeryturach i rentach z FUS uzależnia możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku od braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Ocenie podlega zatem, czy środki utrzymania, jakie posiada wnioskodawca, są wystarczające do zaspokojenia jego najbardziej podstawowych, a nie wszystkich potrzeb. Zgodnie zaś z ugruntowanym stanowiskiem prezentowanym w orzecznictwie sądowoadministracyjnym dla oceny przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania należy posiadane przez wnioskodawcę środki utrzymania oceniać na tle wysokości minimalnej emerytury, renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy i renty rodzinnej (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 16 kwietnia 2014 r., sygn. akt I OSK 121/14; z dnia 15 listopada 2012 r., sygn. akt I OSK 2248/12; z dnia 19 maja 2011 r., sygn. akt I OSK 292/11; publ. CBOSA). Przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania nie została bowiem w ustawie zdefiniowana. Jeżeli zatem średnia kwota przypadająca na osobę w rodzinie małoletnich przewyższa najniższe świadczenie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, to niepodobna przyjąć, aby nie mieli oni zaspokojonych podstawowych potrzeb życiowych.

Reasumując, stwierdzić należy, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa. Organ poczynił prawidłowe ustalenia w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy - stosownie do wymogów art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. oraz swe stanowisko należycie uzasadnił - zgodnie z art. 107 § 3 k.p.a. Prawidłowo stwierdził, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku uwarunkowane jest łącznym spełnieniem wszystkich przesłanek wymienionych w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Brak zaistnienia którejkolwiek z nich uniemożliwia natomiast pozytywne rozpatrzenie wniosku o przyznanie omawianego świadczenia.

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.