II SA/Wa 2321/20

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Antoniuk (spr.), Sędzia WSA Iwona Maciejuk, Sędzia WSA Tomasz Szmydt, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 20 kwietnia 2021 r. sprawy ze skargi A. C. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] września 2020 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 256, z późn. zm.), po rozpatrzeniu wniosku A. C. o ponowne rozpatrzenie sprawy od decyzji z dnia [...] sierpnia 2020 r. nr [...] o odmowie przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2020 r. poz. 53); zwanej dalej ustawą o emeryturach i rentach z FUS, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że zgodnie z powołanym wyżej przepisem, świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Podał, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, że przedmiotowe świadczenie nie może być wnioskodawczyni przyznane, bowiem nie spełniła dwóch przesłanek określonych w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, tj. nie wykazała szczególnych okoliczności, na skutek których nie nabyła uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym oraz braku niezbędnych środków utrzymania.

W toku postepowania organ ustalił, że A. C. stała się całkowicie niezdolna do pracy w wieku 40 lat. Na przestrzeni 43 lat życia udokumentowała 8 lat, 3 miesiące i 17 dni okresów składkowych i nieskładkowych, natomiast okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. W okresie od [...] maja 1996 r. do [...] września 1999 r., od [...] kwietnia 2010 r. do [...] września 2013 r., od [...] kwietnia 2015 r. do [...] listopada 2016 r., tj. powstania całkowitej niezdolności do pracy nie wykonywała żadnej pracy ani innej działalności podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe.

Organ zaznaczył, że przy ustalaniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku bierze się pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia ubezpieczonego, który powinien być adekwatny do wieku, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi być skutkiem szczególnych okoliczności, które w rozpoznawanej sprawie nie zaistniały. Podkreślił, że art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie uzależnia przyznania świadczenia od określonego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia, jednak przyczyny, dla których osoba nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty muszą być takie, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególnych, wyjątkowych.

Z ustaleń poczynionych przez organ nie wynika, aby w wykazanym okresie wnioskodawczyni nie mogła podjąć zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. Lekarz orzecznik ZUS orzeczeniem z dnia [...] kwietnia 2019 r. ustalił u A. C. całkowitą niezdolność do pracy od [...] listopada 2016 r. do [...] kwietnia 2022 r.

W ocenie organu w latach 1996-1999, 2010-2013, 2015-2016 nie istniały przeciwwskazania ze względu na stan zdrowia lun inne szczególne okoliczności, które uniemożliwiły kontynuowanie stronie zatrudnienia w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Trudności w znalezieniu pracy nie wynikały zatem ze stanu zdrowia.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wskazał także, że zaprzestanie pracy zawodowej i poświęcenie się opiece nad członkiem rodziny nie jest okolicznością niezależną od woli osoby ubezpieczonej, lecz jej dobrowolnym wyborem i w związku z tym powinna liczyć się jego konsekwencjami w sferze ubezpieczeń społecznych. Wyjaśnił, że okres opieki nad matką nie może być doliczony do jej stażu. Z ustaleń poczynionych w sprawie wynika, że jej matka nie miała orzeczonego przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności znacznego stopnia niepełnosprawności i nie miała orzeczonej przez lekarza orzecznika ZUS lub komisję lekarską ZUS niezdolności do samodzielnej egzystencji. Do stażu pracy Oddział doliczył opiekę nad dzieckiem w okresach od [...] sierpnia 2004 r. do [...] listopada 2004 r., od [...] maja 2005 r. do [...] czerwca 2006 r., od [...] czerwca 2006 r. do [...] kwietnia 2007 r., od [...] lipca 2007 r. do [...] kwietnia 2008 r. Konieczność jednak sprawowania opieki nad członkiem rodziny nie może być traktowana jako przesłanka przyznania świadczenia w myśl art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Ponadto organ podał, że A. C. przebywa w Domu Pomocy Społecznej w [...] od [...] marca 2020 r., gdzie ma zapewnioną całodobową opiekę. Z dokumentacji znajdującej się w aktach sprawy wynika, że koszty pobytu jednego mieszkańca w domu pomocy społecznej wynoszą 4.243 zł. Strona otrzymuje od męża alimenty w wysokości 400 zł oraz zasiłek pielęgnacyjny i zasiłek stały. Aktualnie jest zobowiązana do przekazywania 490,70 zł na częściowe pokrycie kosztów utrzymania. Pozostałe koszty związane z odpłatnością za pobyt w domu opieki społecznej w kwocie 3.752,30 zł ponosi Gmina [...]. Pobyt jest finansowany głównie ze środków publicznych, a zatem strona ma zaspokojone podstawowe potrzeby bytowe i społeczne i tym samym zapewnione niezbędne środki utrzymania.

Stwierdził, że przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania.

A. C. złożyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2020 r., uznając ją za krzywdzącą oraz wniosła o jej uchylenie.

W ocenie skarżącej spełnia wszystkie przesłanki wymienione w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, bowiem: a) jest osobą ubezpieczoną, b) nie jest w stanie podjąć zatrudnienia z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy orzeczoną w wieku 40 lat (przebyła rozległy udar mózg), c) nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania renty wskutek szczególnych okoliczności, tj. 5 lat przed udarem od 2011 r. do 2016 r. nie mogła podjąć zatrudnienia gdyż miała na wychowaniu małoletnią córkę i opiekowała się całodobowo obłożnie chorą matką (zwyrodnienie wielostawowe), d) nie ma niezbędnych środków utrzymania, jej dochód wynosi 701 zł, a wydatki 590 zł, na które składają się: pobyt w domu opieki społecznej – 490 zł, abonament telefoniczny – 80 zł oraz alimenty na dziecko - 20 zł; do dyspozycji pozostaje jej kwota 100 zł, z której nie jest w stanie opłacić leków oraz innych niezbędnych potrzeb.

W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji.

Pismem z dnia [...] kwietnia 2021 r. pełnomocnik skarżącej z urzędu poparł skargę i zarzucił zaskarżonej decyzji naruszenie:

1. przepisów postępowania, tj.:

a) art. 7 K.p.a. poprzez niewłaściwe zastosowanie, czyli:

• niezaliczenie całego okresu opieki nad małoletnim dzieckiem do okresu nieskładkowego zgodnie z art. 7 pkt 5 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, co implikowało nieprzyznanie w drodze wyjątku świadczenia, w przypadku jak opieka nad dzieckiem w wieku do 4 lat przysługuje w granicy 3 pełnych lat,

• nieuwzględnienie przez organ okresu opieki nad matką niezdolną do samodzielnej egzystencji i niezdolnej całkowicie do pracy zgodnie z art. 7 pkt 7 ustawy o emeryturach i rentach z FUS,

• nieuwzględnienie wszystkich okoliczności sprawy, tj.: trudnej sytuacji majątkowej skarżącej, niezawinionego niespełnienia przesłanek wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, całkowitej niezdolności do pracy skarżącej na skutek udaru mózgu, przez co organ przekroczył granice uznania administracyjnego,

b) art. 77 § 1 K.p.a. poprzez niewłaściwe zastosowanie z uwagi na nierozpatrzenie całości materiału dowodowego, w szczególności dokumentacji medycznej skarżącej oraz nieprzesłuchanie lekarza M. M., który potwierdziłby jej całkowitą niezdolność do pracy oraz konieczność opieki nad chorą matką w okresie poprzedzającym niezdolność do pracy,

c) art. 80 K.p.a. i art. 107 § 3 K.p.a. poprzez niewłaściwe zastosowanie, czyli błędną ocenę dokumentacji dotyczącej: a) utrzymania skarżącej, poprzez nieuwzględnienie, iż nie ma środków na samodzielną egzystencję z uwagi na konieczność uiszczania kosztów Domu Pomocy Społecznej oraz ponoszenia kosztów utrzymania własnego, a także niskie dochody; b) orzeczenia o niepełnosprawności, który to dokument wykazuje niemożność podjęcia przez nią pracy i jej trudną sytuację życiową oraz znaczny stopień niepełnosprawności skarżącej; c) zaświadczenia Ośrodka Rehabilitacyjno - Opiekuńczego, który wskazuje, że skarżąca osiąga dochód 701,00 zł netto, tymczasem stałe wydatki wynoszą 499,70 zł - w konsekwencji nie jest w stanie wykupić niezbędnych leków oraz żywności, co implikuje jej trudną sytuację życiową (wbrew ocenie wyrażonej w odpowiedzi na skargę),

d) art. 10 § 1 K.p.a. poprzez brak umożliwienia skarżącej zapoznania się z materiałem dowodowym przed wydaniem decyzji, podczas gdy mogła przedłożyć dodatkowe dokumenty wykazujące jej trudną sytuację życiową oraz konieczność opieki nad chorą matką,

e) art. 136 § 1 K.p.a. w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. poprzez brak przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego oraz utrzymanie w mocy decyzji organu pierwszej instancji,

2. przepisów prawa materialnego, tj. art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez niewłaściwe zastosowanie oraz art. 67 ust. 1 Konstytucji RP poprzez odebranie skarżącej prawa do zabezpieczenia społecznego pomimo stwierdzonej niezdolności do pracy ze względu na chorobę.

W związku z powyższym wniósł:

a) na podstawie art. 106 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, z późn. zm.); zwanej dalej P.p.s.a. o przeprowadzenie dowodu z dokumentacji w postaci: a) rachunków, kosztów utrzymania oraz zaświadczenia Ośrodka Rehabilitacyjno - Opiekuńczego na potwierdzenie braku środków utrzymania koniecznego skarżącej oraz jej złej sytuacji materialnej; b) orzeczenia o niepełnosprawności na okoliczność całkowitej niezdolności do pracy i znacznego stopnia niepełnosprawności skarżącej; c) wydruku konta ubezpieczonego na okoliczność: częściowego spełnienia obowiązku podlegania ubezpieczeniu społecznego celem uzyskania świadczenia emerytalnego oraz niezawinionego przerwania pracy,

b) uchylenie zaskarżonej decyzji,

c) na podstawie art. 145a P.p.s.a. zobowiązanie organu do przeanalizowania całości materiału dowodowego (opieki nad matką, przesłuchanie świadka) i dokonania indywidualnej oceny sytuacji skarżącej z powołaniem się na dokumentację medyczną,

d) orzeczenie od organu na rzecz skarżącej kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Pełnomocnik skarżącej zwrócił uwagę na jej trudną sytuację majątkową. Podkreślił, że skarżąca do 2011 r. była aktywna zawodowo, następnie opiekowała się chorą matką, a w 2016 r. przeżyła rozległy udar mózgu, który spowodował jej całkowitą niezdolność do pracy.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

W świetle art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 137, z późn. zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym stosownie do § 2 art. 1 powołanej ustawy kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.

Rozpoznając sprawę w świetle powołanych powyżej kryteriów, należy stwierdzić, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS, zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Do przyznania świadczenia wszystkie przesłanki, o jakich mowa, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia chociażby jednego warunku uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej świadczenie.

Z treści przedmiotowego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania.

Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.

Przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 powołanej ustawy nie może być zatem sama trudna sytuacja materialna skarżącej. Przyznanie tego świadczenia jest możliwe tylko w przypadku, gdy można wykazać, że ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w tym trybie jest zasadne.

Z brzmienia art. 83 ust. 1 powołanej ustawy wynika, że jest to przepis, na podstawie którego właściwy w sprawie organ wydaje decyzję, kierując się uznaniem administracyjnym. Określenie, że muszą zaistnieć szczególnie uzasadnione okoliczności, usprawiedliwiające brak wymaganych okresów w opłacaniu składek, należy do oceny organu, który okoliczności danej sprawy musi poddać wnikliwej analizie, indywidualizując każdy rozpatrywany przypadek. To jednak podmiot wnoszący o wszczęcie postępowania administracyjnego w sprawie powinien wskazać wszelkie okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem.

W ocenie Sądu w stanie faktycznym niniejszej sprawy, w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy, organ prawidłowo wywiódł, że nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, gdyż w przypadku A. C. nie można stwierdzić, iż na skutek szczególnych okoliczności nie spełniła ona warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do renty w trybie zwykłym.

Kwestią decydującą o braku uprawnień skarżącej do świadczenia w trybie zwykłym był krótki okres składkowy i nieskładkowy, na 43 lat życia (obecnie ma 44 lata) wynoszący 8 lat, 3 miesiące i 17 dni oraz trwająca ponad 5-letnia przerwa w zatrudnieniu (od [...] maja 1996 r. do [...] września 1999 r., od [...] kwietnia 2010 r. do [...] września 2013 r., od [...] kwietnia 2015 r. do [...] listopada 2016 r., tj. powstania całkowitej niezdolności do pracy, która została orzeczona u skarżącej w wieku 40 lat).

W czasie przerw w ubezpieczeniu A. C. pracy. Z ustalonego przez organ stanu faktycznego nie wynikają też żadne inne przeszkody, które uniemożliwiałyby kontynuowanie przez nią w ww. okresie zatrudnienia, a które mogłyby zostać uznane za szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Słusznie zatem Prezes ZUS podniósł, że w przypadku A. C. nie można mówić, iż niespełnienie przez nią przesłanek do nabycia świadczenia w trybie zwykłym nastąpiło wskutek szczególnych okoliczności.

Ustawa o emeryturach i rentach z FUS, choć posługuje się pojęciem szczególnych okoliczności, to nie precyzuje, jak należy je definiować. W doktrynie i orzecznictwie wypracowano jednolite stanowisko, zgodnie z którym, dokonując wykładni pojęcia szczególnych okoliczności, należy mieć na względzie cel, któremu służy tryb przyznawania świadczeń w drodze wyjątku. Celem tym jest to, by w indywidualnych i uzasadnionych przypadkach beneficjentami świadczeń przyznawanych w tym trybie były osoby, które nie mogły otrzymać świadczeń na zasadach ogólnych ze względu na niespełnienie wymaganych warunków ustawowych. W konsekwencji za szczególne okoliczności uważa się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, czyli takie, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia. Na szczególne okoliczności składają się wyłącznie zdarzenia niezależne od ubezpieczonego. Chodzi tylko o zdarzenia albo trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodów niemożliwych lub obiektywnie trudnych do przezwyciężenia. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku nie dotyczy zatem wyjątkowych potrzeb czy niedostatku starającego się o to świadczenie, bowiem nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia szczególnych okoliczności, czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy o emeryturach i rentach z FUS ograniczają, utrudniają, czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych.

Wprawdzie w polskim prawie administracyjnym obowiązuje zasada oficjalności, obligująca organ do zebrania materiału dowodowego, to jednak nie może ona prowadzić do nakładania na organ nieograniczonego obowiązku poszukiwania dowodów na fakty podnoszone przez stronę. W postępowaniu o świadczenie w drodze wyjątku to osoba zainteresowana powinna wskazać wszelkie dowody i okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem. Skoro strona wnioskująca domaga się uznania jej argumentów, wskazujących na rzeczywiste szczególne okoliczności w sprawie, to powinna okazać potwierdzające to dowody, bądź wskazać gdzie takowe organ może pozyskać. Prawidłowość postępowania dowodowego nie zależy od tego, czy zapadła decyzja jest satysfakcjonująca dla wnioskodawcy. O wyjątkowości okoliczności podnoszonych przez stronę skarżącą nie może przesądzać jej subiektywne przekonanie, gdyż muszą to być takie okoliczności, które ze względów obiektywnych mogą być potraktowane jako szczególne. Skład orzekający w pełni podziela pogląd wyrażony w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 4 kwietnia 2019 r., sygn. akt IV SA/Po 1044/18 (publik. LEX nr 2645566), że strona powinna przekazać dowody dotyczące okoliczności, których wykazanie leży w jej interesie, pod rygorem negatywnych dla niej skutków procesowych. Uwaga ta dotyczy w szczególności przypadku, gdy strona, mimo wezwania, nie przedstawia określonych dowodów, chociaż ich brak może prowadzić do niekorzystnych dla niej skutków prawnych. Podobnie należy ocenić przypadek, gdy strona nie przedkłada dowodów, mimo że ich przekazanie zależy wyłącznie od jej woli. W takich sytuacjach nieskuteczne będzie, co do zasady, późniejsze kwestionowanie ustaleń faktycznych poczynionych przez organ administracji przez stronę zachowującą się pasywnie.

W toku postępowania nie przedstawiono żadnej dokumentacji medycznej potwierdzającej istnienie jakichkolwiek schorzeń, które mogłyby ograniczać aktywność zawodową skarżącej.

W analizowanym przypadku skarżąca w postępowaniu przed Prezesem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych aktywności dowodowej nie wykazała, a tym samym uzasadniającej weryfikację wydanego przez lekarza orzecznika ZUS orzeczenia z [...] kwietnia 2019 r., uznającego ją za całkowicie niezdolną do pracy od [...] listopada 2016 r. do [...] kwietnia 2022 r. Zgodnie z wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 listopada 2016 r., sygn. akt I OSK 2282/16 w postępowaniu dotyczącym świadczenia w drodze wyjątku nie istnieje możliwość weryfikowania orzeczenia lekarza orzecznika lub komisji lekarskiej ZUS, a organ rozstrzygający sprawę w drodze decyzji administracyjnej jest związany treścią takiego orzeczenia. Nie można zatem pominąć wydanego orzeczenia i oprzeć rozstrzygnięcie tylko na twierdzeniach skarżącej.

Zaznaczyć należy, że brak uprawnień do uzyskania emerytury lub renty podlega badaniu w nawiązaniu do okresu zatrudnienia uprawnionego do świadczenia, a więc w odniesieniu do wypracowanej przez niego emerytury, czy renty. Należności wypłacane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie są bowiem zapomogą państwową, a stanowią odpowiednik składek, które uprawniony odprowadzał w trakcie życia zawodowego. Świadczenie emerytalne lub rentowe stanowi więc wypadkową okresu, przez który uprawniony budował kapitał początkowy odprowadzając składki na ubezpieczenie. Istotne znaczenie ma zatem okres czasu przez jaki strona podlegała ubezpieczeniu, który powinien być adekwatny do wieku uprawnionego, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi wynikać ze szczególnych okoliczności (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 lutego 2006 r., sygn. akt I OSK 1173/05, publ. LEX nr 194870).

Ponadto podkreślić należy, że rezygnacja z zatrudnienia na rzecz opieki nad małoletnim dzieckiem czy matką nie usprawiedliwia braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia i nie wystarcza do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Poświęcenie się obowiązkom rodzinnym nie może być uznane za szczególną okoliczność, usprawiedliwiającą bezczynność zawodową i dającą tytuł do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Zaznaczyć należy, że niezależnie od tego jak wielkie znaczenie ma dla osoby bliskiej ciągła obecność i opieka, czas spędzony w domu nie wyklucza możliwości podjęcia zatrudnienia.

Organ prawidłowo zatem wskazał, że w stanie faktycznym niniejszej sprawy nie zostały spełnione kumulatywnie przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, a tym samym nie mógł uwzględnić wniosku skarżącej o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku.

A. C. znajduje się niewątpliwie w trudnej sytuacji materialnej, nie wystarcza to jednak do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, jakim jest świadczenie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Nie jest to bowiem świadczenie socjalne, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej nawet, gdy są one uzasadnione.

Skoro zatem, niespełnienie już tylko jednej z przesłanek określonych w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku to należy stwierdzić, że zaskarżona decyzja odmawiająca przyznania wymienionego świadczenia jest zgodna z prawem.

Nawiązując do zarzutu nieuwzględnienia całego okresu opieki nad małoletnim dzieckiem oraz matką (ustalono że matka skarżącej nie została uznana za całkowicie niezdolną do pracy lub samodzielnej egzystencji – k. -44 akt administracyjnych) należy wskazać, iż w świetle art. 5 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, przy ustalaniu prawa do emerytury i renty oraz obliczaniu ich wysokości okresy nieskładkowe uwzględnia się w wymiarze nieprzekraczającym jednej trzeciej udowodnionych okresów składkowych.

Odnosząc się zaś do wniosku o przeprowadzenie dowodu z dokumentacji w postaci: rachunków, kosztów utrzymania, zaświadczenia Ośrodka Rehabilitacyjno – Opiekuńczego, orzeczenia o niepełnosprawności oraz wydruku konta ubezpieczonego należy stwierdzić, że co do zasady, przed sądem administracyjnym nie jest możliwe prowadzenie postępowania dowodowego, ponieważ sąd ten kontrolę legalności opiera na materiale dowodowym zgromadzonym w postępowaniu przed organem administracji wydającym zaskarżoną decyzję (art. 133 § 1 P.p.sa.). Wobec tego zgłoszony przez pełnomocnika skarżącej wniosek o przeprowadzenie dowodu z powołanej wyżej dokumentacji nie mógł być uwzględniony. Tego typu środek dowodowy nie mieści się bowiem w katalogu dowodów, o których mowa w art. 106 § 3 P.p.s.a. (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 maja 2006 r., sygn. akt I OSK 727/05). Stosownie do treści art. 106 § 3 P.p.s.a., sąd administracyjny może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. W ocenie składu orzekającego, dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy nie było potrzeby przeprowadzania dowodu z tej dokumentacji.

Odnosząc się natomiast do wniosku skargi o zobowiązanie organu, na podstawie art. 145a § 1 P.p.s.a., do przeanalizowania całości materiału dowodowego i dokonania indywidualnej oceny sytuacji skarżącej z powołaniem się na dokumentację medyczną należy stwierdzić, że wskazany przepis ustawy procesowej nie ma zastosowania do decyzji uznaniowych, a taki charakter ma decyzja wydawana na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.

Co do żądania zwrotu kosztów postępowania należy wyjaśnić, że zgodnie z art. 239 § 1 pkt 1 lit. e P.p.s.a., skarżąca w przedmiotowej sprawie nie miała obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Zwrot kosztów niezbędnych do celowego dochodzenia praw przysługuje skarżącej od organu w wypadku uwzględnienia skargi oraz w sytuacji określonej w art. 201 P.p.s.a., co w przedmiotowej sprawie nie miało miejsca. Z kolei wniosek pełnomocnika z urzędu "o orzeczenie kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych" nie został przedstawiony referendarzowi sądowemu celem rozpoznania jako wniosek o przyznanie kosztów pomocy prawnej udzielonej z urzędu, bowiem nie zawierał niezbędnego oświadczenia, iż koszty nie zostały uiszczone w całości ani w części.