Z. T. wniosła skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2020 r. nr [...], w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletnich dzieci I. i P.T.
Zaskarżoną decyzją z dnia [...] listopada 2020 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych po rozpatrzeniu wniosku Z. T. z dnia [...] września 2020 r. o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletnich I. i P.T. po zmarłym ojcu K. T. na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 roku o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2020 r., poz. 53), zwanej dalej ustawą emerytalną, odmówił przyznania ww. świadczenia.
Z. T. wskazała, że ma na utrzymaniu dwoje małoletnich dzieci, córkę P.T. w wieku 12 lat i syna I. T. w wieku 15 lat oraz opisuje sytuację związaną z kosztami utrzymania.
Organ wskazał, iż godnie z art. 83 ww. ustawy emerytalnej ubezpieczonym oraz pozostającym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Jak wynika z powyższego przepisu przyznanie renty rodzinnej jest możliwe, gdy łącznie zostały spełnione następujące przesłanki:
- wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym,
- nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności,
- nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek,
- nie ma niezbędnych środków utrzymania.
Wszystkie te przesłanki winny być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednej przesłanki wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku.
W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ wskazał, iż renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej.
Z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że na przestrzeni 53 lat życia ojca dzieci udokumentowano 21 lat, 8 miesięcy i 27 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. Jednakże w 10- leciu przypadającym przed dniem śmierci ojca dzieci - zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano tylko 1 rok i 1 dzień tych okresów.
Organ wskazuje, że pierwsze udowodnione objęcie ubezpieczeniem emerytalno-rentowym z tytułu zatrudnienia nastąpiło od dnia [...] września 1989 r., tj. w wieku 22 lat (k. 19 akt ZUS). Zdaniem organu, nie bez znaczenia pozostaje fakt, że w latach 2012-2014, 2014-2016, 2016-2019 ojciec dzieci nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi.
W ocenie organu nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionej przerwie w ubezpieczeniu wobec ojca dzieci nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy i nie zostały wykazane żadne inne szczególne okoliczności uniemożliwiające wykonywanie zatrudnienia oraz objecie ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczeń z ubezpieczeń społecznych. Przez pojęcie szczególnych okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu ubezpieczenia.
Organ wskazał, iż z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że między innymi od [...] października 1999 r. do [...] lutego 2012 r., od [...] lutego 2014r. do [...] kwietnia 2014 r. ojciec dzieci prowadził działalność gospodarczą, lecz nie opłacił składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe z tego tytułu za okresy od [...] lutego 2011 r. do [...] lutego 2012 r., od [...] lutego 2014 r. do [...] kwietnia 2014 r. (k. 11-12 akt ZUS).
Organ podkreślił, iż nieopłacanie składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą nie może pozytywnie wpływać na przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, ponieważ nie są to okoliczności niezależne od woli osoby ubezpieczonej lecz jej świadomy wybór i dokonując takiego wyboru osoba ubezpieczona powinna liczyć się z jego konsekwencjami. Przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesadzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku (k. 19 akt ZUS).
Wobec powyższego organ nie znalezł podstaw do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku.
Z. T. wniosła skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2020 r. nr [...], w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletnich dzieci I. i P. T.
Zaskarżonej decyzji zarzuciła:
1. naruszenie przepisów prawa materialnego, mające wpływ na wynik sprawy, tj. art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, poprzez jego błędną wykładnię, a w konsekwencji bezzasadne uznanie, że dla przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku jest konieczne spełnienie warunku, dotyczącego, iż w przerwach w pracy ojca dzieci nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy i nie zostały wykazane żadne inne szczególne okoliczności uniemożliwiające wykonywanie zatrudnienia oraz objęcie ubezpieczeniem.
2. naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, art. 77 oraz art. 107 k.p.a., poprzez niewyczerpujące rozpatrzenie materiału dowodowego, a w konsekwencji błędne uznanie, iż w sprawie nie zachodzi przesłanka szczególnych okoliczności, powodujących niespełnienie warunków do przyznania wnioskowanego świadczenia.
Skarżąca wnosiła o zmianę zaskarżonej decyzji i przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletnich dzieci I. i P. T., ewentualnie o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi I instancji.
Skarżąca podnosiła, iż ustawa wskazuje trzy przesłanki warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, po drugie ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, po trzecie osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Wskazywała, iż z art. 83 ust. 1 ustawy emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wynika, że pozostały po ubezpieczonym członek rodziny może ubiegać się o przyznanie renty rodzinnej w tym trybie jeżeli wykaże, że wskutek szczególnych okoliczności nie spełnia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do renty rodzinnej w trybie zwykłym. Dla oceny tej przesłanki niezbędne jest zatem odwołanie się do przesłanek uzyskania prawa do renty rodzinnej w trybie zwykłym, w tym także do art. 68 ust. 1 tej ustawy, który określa krąg osób uprawnionych do renty rodzinnej.
Strona skarżąca podnosiła, że ma na utrzymaniu dwoje małoletnich dzieci, w wieku 12 lat córkę P. T. i 15 lat syn I. T.. W chwili obecnej zmuszona jest do pokrycia ich kosztów utrzymania, tj. koszty edukacji, koszty zamieszkania, internat, wyżywienie, które w chwili obecnej miesięcznie oscylują w kwocie ok 2.500 zł. Matka dzieci zmuszona jest do skorzystania z pomocy różnych instytucji, albowiem samodzielnie nie jest w stanie unieść ciężaru ich utrzymania.
W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe argumenty faktyczne i prawne.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:
Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2167), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Stosownie do treści art. 3 § 1 i 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, z późn. zm.); zwanej dalej p.p.s.a. sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Kontrola działalności administracji publicznej obejmuje, między innymi orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. Tylko zatem stwierdzenie, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, z naruszeniem prawa dającym podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub z innym naruszeniem przepisów postępowania, jeżeli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy, może skutkować uchyleniem przez Sąd zaskarżonej decyzji (art. 145 § 1 pkt. 1 lit. a, b, c p.p.s.a.). Sąd uwzględniając skargę stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Badając zgodność z prawem zaskarżonej decyzji sąd nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą, ale rozstrzyga w granicach danej sprawy, stosownie do treści art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd wydaje wyrok na podstawie akt sprawy (art. 133 § 1 p.p.s.a) i stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne do jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.).
Przeprowadzone w określonych na wstępie ramach badanie zgodności z prawem zaskarżonej decyzji wykazało, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem nie można organowi skutecznie zarzucić, że przy rozstrzyganiu sprawy naruszył obowiązujące przepisy prawa.
W ocenie Sądu, stan faktyczny sprawy został ustalony w sposób dostateczny, a interpretacja powołanych przez organy przepisów materialnych jest prawidłowa.
Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS, zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania.
Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści przedmiotowego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania.
Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.
Przepis art. 83 ust. 1 powołanej ustawy wprowadza do systemu powszechnych świadczeń emerytalnych regulację dopuszczającą odstąpienie od obowiązującej reguły spełnienia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty. Taki charakter regulacji szczególnej, stanowiącej wyjątek od reguły wymaga zastosowania tylko do "szczególnych okoliczności", które spowodowały, że nie doszło do wypracowania prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach. Podkreślić należy, że ustawa o emeryturach i rentach z FUS nie precyzuje, jak należy rozumieć szczególne okoliczności, zaistnienie których może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. Przy czym renta rodzinna jest pochodną osoby zmarłej, zatem renta rodzinna jest pochodną świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, dlatego też w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlega spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie ustalane jest prawo do tego świadczenia przez wnioskodawcę - członka rodziny po osobie zmarłej.
Sądowa kontrola decyzji opartej na uznaniu administracyjnym polega natomiast na zbadaniu, czy organ administracji dokonał prawidłowej wykładni stosowanej normy prawnej, czy wybrał prawnie dopuszczalny sposób rozstrzygnięcia sprawy administracyjnej zgodnie z celem danej ustawy, oraz czy wyboru takiego dokonał po ustaleniu i rozważeniu istotnych dla sprawy okoliczności. Kontroli sądowej podlega w szczególności uzasadnienie decyzji uznaniowej z punktu widzenia powiązania ustaleń faktycznych z rekonstruowaną normą prawną oraz z wyrażeniami normatywnymi, określającymi przesłanki aktualizacji upoważnienia do wydania decyzji uznaniowej. Przy takim zakresie kontroli obowiązkiem sądu jest sprawdzenie nie tylko tego czy organ nie przekroczył granic uznania administracyjnego, lecz również tego czy w granicach upoważnienia ustawowego zrealizował swoje kompetencje uznaniowe w sposób odpowiadający standardom demokratycznego państwa prawnego, w tym czy realizując te kompetencje respektował konstytucyjne publiczne prawo podmiotowe obywateli do zaopatrzenia społecznego w wysokości określonej w oparciu o materialnoprawne zasady, tj. czy rozstrzygnięcie nie ma charakteru arbitralnego, bądź dowolnego.
W orzecznictwie sądów administracyjnych za szczególne okoliczności uważa się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, czyli takie, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia. Na szczególne okoliczności składają się wyłącznie zdarzenia niezależne od ubezpieczonego. Chodzi tylko o zdarzenia albo trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodów ich skutków niemożliwych lub obiektywnie trudnych do przezwyciężenia. Szczególne okoliczności to okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku. Pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy zatem wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na kanwie ustawy o emeryturach i rentach z FUS ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń powinno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy.
Zgodnie z ustalonym, w sprawie stanem faktycznym skarżąca udowodniła w okresie 53 lat życia ojca dzieci, 21 lat, 8 miesięcy i 27 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. Jednakże w 10- leciu przypadającym przed dniem śmierci ojca dzieci - zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym - udokumentowano tylko 1 rok i 1 dzień tych okresów. Ponadto, od [...] października 1999 r. do [...] lutego 2012 r., od [...] lutego 2014r. do [...] kwietnia 2014 r. ojciec dzieci prowadził działalność gospodarczą, lecz nie opłacił składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe z tego tytułu za okresy od [...] lutego 2011 r. do [...] lutego 2012 r., od [...] lutego 2014 r. do [...] kwietnia 2014 r.
Skarżąca wskazywała, iż ojciec dzieci nadużywał alkoholu. Z przeprowadzonej analizy sprawy nie wynika, jednak aby nie mógł podjąć on zatrudnienia na skutek szczególnych okoliczności spowodowanych stanem zdrowia. We wskazanych przez organ okresach wobec ojca dziecka nie była orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Przy czym samo uzależnienie od alkoholu nie może być traktowane, niejako automatycznie, jako okolicznością usprawiedliwiająca bezczynność zawodową. Należy rozróżnić sytuację, kiedy osoba uzależniona od alkoholu podejmuje próby leczenia od tych, gdy nie podejmując leczenia uzależnienia alkoholowego, dokonuje świadomego wyboru dalszej drogi życiowej. Podejmowanie prób leczenia przez osobę uzależnioną może uzasadniać przypuszczenie, że alkoholizm w danym przypadku mógł stanowić szczególną przesłankę usprawiedliwiającą krótki staż pracy. W wyroku z dnia 30 września 2016 r., sygn. akt IOSK 1541/16 Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że o ile brak aktywności zawodowej spowodowany chorobą w ogóle, w tym także chorobą alkoholową, otwiera co do zasady możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku, to jednak sytuacja ulega zmianie, gdy osoba taka nie podejmuje żadnych działań zmierzających do przezwyciężenia zaistniałej sytuacji, w szczególności nie podejmuje stosownego leczenia (por. również wyroki: Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lipca 2015 r., sygn. akt I OSK 878/12, Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 12 września 2012 r., sygn. akt II SA/Wa 1087/12, z dnia 7 listopada 2017 r., sygn. akt II SA/Wa 496/17 oraz z dnia 17 maja 2018 r., sygn. akt II SA/Wa 1559/17).
Chociaż organ do tej kwestii nie odniósł się wystarczająco, to jednak skarżąca nie przedstawiła żadnych dowodów wskazujących na to, że ojciec małoletnich podjął leczenie.
Organ zbadał całość dokumentacji znajdującą się w jego posiadaniu. Nie można zatem zarzucić organowi dowolności w ocenie zebranego materiału dowodowego. Przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Organ ustalił, że Z. T. nie osiąga jakichkolwiek przychodów. Otrzymuje zasiłki z opieki społecznej na troje dzieci: rodzinny w wysokości 423 zł, świadczenie rodzinne po 500 zł, łącznie 1500,00 zł. Partner L.L. osiąga dochód z tytułu zatrudnienia w wysokości 650,00 zł brutto, tj. 551,77 zł netto. (k. 19 akt ZUS).
Organ prawidłowo wskazał, iż podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. świadczenie o którym mowa w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Brak niezbędnych środków utrzymania nie może być wyłączną przesłanką do jego uzyskania. Przyznanie tego świadczenia jest możliwe tylko w przypadku, gdy można wykazać, że ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności, nie spełnia wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne. Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek jakichś szczególnych okoliczności. (tak. m.in. Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie w wyroku z dnia 7 lipca 2020 r., sygn. akt II SA/Wa 4/20).
W takim stanie rzeczy, wydaną w sprawie decyzję należy uznać za prawidłową. Jakkolwiek uznaniowość w tego typu sprawach nie może być wyrazem dowolności organu w podejmowaniu decyzji, to jednak Sąd nie dostrzegł przekroczenia granic uznania administracyjnego i nie stwierdził naruszeń prawa, które skutkowałyby koniecznością uwzględnienia skargi.
Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325), orzekł, jak w sentencji.