II SA/Sz 831/20

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Arkadiusz Windak (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Grzegorczyk-Meder, Sędzia WSA Patrycja Joanna Suwaj po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 18 marca 2021 r. sprawy ze skargi D. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia [...] r., Nr [...]

Prezydent Miasta S., po rozpoznaniu wniosku D. D. z dnia 29 stycznia 2020 r., powołując się na przepisy art. 27 i art. 30 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2019 r. poz. 670 ze zm.), decyzją z dnia 21 kwietnia 2020 r., odmówił umorzenia należności głównej w kwocie [...]zł oraz ustawowych odsetek za opóźnienie na dzień wydania decyzji w kwocie [...]zł z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego przez Gminę Miasto S. na rzecz osób uprawnionych D. D. i D. D..

Zdaniem organu, zainteresowany nie wykazał, że jego sytuacja jest szczególna i odbiega o sytuacji innych dłużników alimentacyjnych. Dłużnik posiada ruchomości w postaci samochodów osobowych, które mógłby zbyć, celem pokrycia choć części zaległości. Z analizy dokumentów załączonych do podania o umorzenie należności wynika również, że dłużnik zamieszkuje sam w stosunkowo dużym, czteropokojowym mieszkaniu ([...] m2). Według organu, w związku z koniecznością spłaty długu wobec Skarbu Państwa, zasadnym powinna być zamiana wynajmowanego mieszkania na mniejsze, co łączyłoby się z niższą opłatą za czynsz i możliwością częściowej spłaty swoich zobowiązań. Niezaprzeczalnym faktem jest, iż dłużnik zaniechał obowiązku alimentacji. Okolicznością uzasadniającą umorzenie zadłużenia nie może być sytuacja materialna wynikająca z faktu wieloletniego obciążenia zobowiązaniami alimentacyjnymi. Dłużnik alimentacyjny w pierwszej kolejności ma do wykorzystania możliwość odroczenia terminu spłaty zadłużenia lub rozłożenia tej spłaty na raty. Dopiero w ostateczności uzasadnione jest wystąpienie o umorzenie należności.

D. D. odwołał się od ww. decyzji zarzucając organowi I instancji niewyjaśnienie wszystkich okoliczności sprawy mających istotny wpływ na ustalenie stanu faktycznego. Organ błędnie przyjął, że prowadzi on działalność gospodarczą. Fakt figurowania wpisu w ewidencji działalności gospodarczej nie jest równoznaczny z aktywnym prowadzeniem jakiejkolwiek działalności. Odwołujący się wskazał, że od kwietnia 2014 r. do września 2014 r. był zarejestrowany jako bezrobotny, a następnie wykonywał dorywcze prace fizyczne, aż do czasu wypadku, w którym trwale uszkodził rękę.

Zdaniem odwołującego się, gołosłowne jest twierdzenie organu, że będąc w wieku aktywności zawodowej (55 lat, uszkodzony kręgosłup i niesprawna ręka) ma on możliwość wykonywania pracy i spłatę długu. Błędna jest sugestia organu, wedle której, sprzedaż samochodów: jeden wartości ok. [...] zł, drugi o wartości złomu, umożliwi spłatę długu. Prognozowanie, że wszczęte postępowanie egzekucyjne będzie skuteczne zwłaszcza w obecnej sytuacji społecznej i gospodarczej jest bezpodstawne i winno skutkować wsparciem a nie pogrążaniem odwołującego się i spychaniem go w niebyt i społeczne wykluczenie.

W wyniku rozpoznania sprawy na skutek wniesionego odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 256 ze zm.) i art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2020 r. poz. 808 ze zm.), decyzją z dnia [...] lipca 2020 r., nr [...], utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia Kolegium przytoczyło treść przepisu art. 27 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz wskazywane w orzecznictwie sądowoadministracyjnym i literaturze przedmiotu zasady, którymi winny kierować się organy przy ustaleniu przesłanek umorzenia w całości lub w części należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami.

Następnie Kolegium przywołało ustalenia poczynione przez organ I instancji odnoszące się do sytuacji życiowej odwołującego się podkreślając, że pomimo wezwania organu nie przedłożył on orzeczenia o niepełnosprawności ani nie wskazał, że takowe posiada. Według Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej, dłużnik prowadzi firmę Usługi Ogólnobudowlane D. D., której status jest aktywny. Kolegium zwróciło uwagę, że przyjęty przez organ I instancji brak dochodu strony nie jest tożsamy z uznaniem osiągania przychodów z aktywności zawodowej. Organ I instancji rozważał jedynie potencjalną możliwość poprawy sytuacji bytowej w przyszłości.

Kolegium podzieliło również pogląd organu I instancji, że wobec tak dużego zadłużenia możliwym byłoby zbycie posiadanych ruchomości (pojazdów samochodowych), co bez wątpienia przyczyniłoby się do częściowego choćby zmniejszenia zadłużenia. Podobnie jeśli chodzi o możliwość zamiany wynajmowanego mieszkania na mniejsze - strona osiągnęłaby obniżkę opłaty czynszowej, a tym samym zwiększyłyby się szanse na spłatę długu. Odwołujący się, jako osoba oświadczająca, że nie ma żadnych dochodów, winien uczynić wszystko, co w jej mocy, by poprawić swą sytuację życiową i urealnić możliwość spłaty bardzo wysokiego zadłużenia, nie zaś biernie oczekiwać, że organ umorzy w całości powstałą kwotę. Czynsz w lokalu mieszkalnym o powierzchni ponad [...] m2 to kwota przewyższająca [...] zł. Osoba w takim położeniu finansowym i z takim zadłużeniem powinna sięgać po każdą możliwą sposobność by poprawić swój status finansowy, a nie twierdzić, że to organ odmawiający umorzenia długu w kwocie ponad [...] tys. zł (należność główna plus ustawowe odsetki za opóźnienie) wykazuje się złośliwością i bezdusznością. Odwołujący się jest osobą w wieku aktywności zawodowej, nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności, ani orzeczeniem o niezdolności do pracy, wobec czego nie ma przeszkód, by mógł podjąć aktywność na rynku pracy.

Zdaniem Kolegium, organ I instancji w sposób prawidłowy dokonał ustaleń stanu faktycznego. Analizie poddane zostały czynniki dochodowe i sytuacja skarżącego na dzień wydania decyzji. Podkreślić trzeba, że zadłużenie alimentacyjne występuje od wielu lat i nie jest rezultatem okoliczności obiektywnych, niezależnych od wnioskodawcy. W tych warunkach twierdzeniu organu o braku podstaw do zastosowania wobec strony najdalej idącej ulgi w spłacie zadłużenia w postaci umorzenia w całości kwoty należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych, nie można zarzucić dowolności.

Kolegium dodało, że obowiązek alimentacyjny ciąży bezwzględnie na każdym z rodziców, a alimenty służą realizacji ochrony dobra dziecka poprzez zapewnienie środków na jego godziwe utrzymanie, wychowywanie, czy edukację. Fakt wypłaty przez państwo świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby małoletniej z tytułu zasądzonych alimentów nie zwalnia zobowiązanego z obowiązku alimentacji wobec własnego dziecka, natomiast każde umorzenie zadłużenia alimentacyjnego powoduje przerzucenie na wszystkich członków społeczeństwa kosztów utrzymania dzieci dłużników alimentacyjnych. Umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów powinno mieć zatem miejsce w wyjątkowych okolicznościach, po dokonaniu szczegółowej analizy sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika. Sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności musi zatem wyróżniać go spośród innych dłużników alimentacyjnych. Na poparcie swojego stanowiska Kolegium przytoczyło fragment uzasadnienia wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 czerwca 2018 r., sygn. akt I OSK 278/18, w którym podano m.in., że dokonując wykładni art. 30 ust. 2 ww. ustawy i tym samym oceniając sytuację dochodową i rodzinną dłużnika, o której mowa w tym przepisie, nie można pominąć, że przy ocenie tej sytuacji należy mieć na uwadze nie tylko aktualną sytuację dłużnika, lecz także należy ocenić, czy istnieją widoki na poprawę jego sytuacji w przyszłości. Inne są możliwości spłaty zadłużenia przez osoby np. legitymujące się orzeczeniem o niezdolności do pracy, czy też będące w podeszłym wieku, a inne osoby młodej, nie legitymującej się takim orzeczeniem, mającej perspektywy zarobku niekoniecznie na rynku lokalnym.

D. D. zaskarżył opisaną wyżej decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie wnosząc o jej uchylenie w całości i zarzucając jej naruszenie przepisów postępowania oraz słusznego interesu strony. Zdaniem skarżącego, bezpodstawne były rozważania organów obu instancji co do poprawy stanu zdrowia i możliwości podjęcia aktywności zawodowej. Skarżący wskazał, że uzyskał orzeczenie lekarza orzecznika ZUS wydane 16 lipca 2020 r. ustalające czasową niezdolność do pracy przynajmniej do dnia 1 lipca 2022 r. Rodzaj stwierdzonego schorzenia nie pozwoli na uzyskanie pełnej zdolności do wykonywania pracy zarobkowej. Przed wypadkiem skarżący wykonywał instalacje wodno-kanalizacyjne, cieplne, gazowe i klimatyzacyjne. Uszkodzony kręgosłup i niesprawna ręka nie pozwalają na wykonywanie tego rodzaju prac. Z tego też powodu skarżący złożył w dniu 1 czerwca 2020 r. wniosek o wykreślenie działalności z CEDiG.

W takiej sytuacji zarzucanie skarżącemu biernego oczekiwania na umorzenie zaległości jest bezpodstawne i krzywdzące. Rozważania organów co do możliwości spłaty długu poprzez sprzedaż kilkunastoletniego samochodu wartego ok. [...] zł jest niekonsekwentne wobec dostrzeganej przez organy perspektywy uzyskania pełnej zdolności do wykonywania pracy – bez środka transportowego, koniecznego dla przewożenia materiałów i narzędzi. Jeśli chodzi o zamianę mieszkania na mniejsze, to według wiedzy skarżącego, Gmina ma do zaoferowania lokale do kapitalnego remontu. Przewidywany koszt to ok. [...] zł, którymi skarżący nie dysponuje.

Zdaniem skarżącego, organy uchybiły zasadzie wyrażonej w art. 7b ust. 3 k.p.a., dokonały dowolnej a nie swobodnej oceny dowodów zebranych w sprawie, postępowaniem swym naruszając zasadę budowania zaufania obywateli do instytucji państwowych.

Odpowiadając na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje.

Podstawę materialnoprawną wydania zaskarżonej decyzji stanowił przepis art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2020 r. poz. 808). W myśl art. 30 ust. 2 ww. ustawy, organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną.

Decyzja będąca wynikiem rozpatrzenia wniosku o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego jest podejmowana w ramach tzw. uznania administracyjnego. W ramach sprawowanej kontroli sąd administracyjny bada nie tylko szczególne wymagania jakim winno odpowiadać uzasadnienie tego rodzaju rozstrzygnięcia ale również to, czy stanowiące podstawę rozważań ustalenia stanu faktycznego były wyczerpujące, a wyciągniętych na ich podstawie wnioski niewadliwe.

Zdaniem Sądu, okolicznością istotną w sprawie, nieznaną organowi na dzień podejmowania rozstrzygnięcia, było legitymowanie się przez skarżącego orzeczeniem lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2020 r., nr [...] W orzeczeniu tym ustalono, że D. D. jest "niezdolny do pracy" oraz "częściowo niezdolny do pracy do 01.07.2022 r. – data powstania częściowej niezdolności do pracy: 29.10.2017 r."

Chybiona stała się zatem argumentacja organów orzekających w sprawie odwołująca się m.in. do możliwości zarobkowania przez skarżącego. Organy akcentowały, że skarżący nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności, ani orzeczeniem o niezdolności do pracy, wobec czego nie ma przeszkód, by mógł podjąć aktywność na rynku pracy.

Z porównania dat wydania ww. orzeczenia lekarskiego ([...] lipca 2020 r.) oraz wydania zaskarżonej decyzji ([...] lipca 2020 r.) wynika, że częściowa niezdolność do pracy skarżącego została potwierdzona orzeczeniem lekarskim istniejącym przed wydaniem decyzji przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze, lecz była to okoliczność nieznana organowi w momencie podejmowania rozstrzygnięcia. O wydaniu orzeczenia lekarskiego nie poinformował organu skarżący w trakcie postępowania odwoławczego.

W ocenie Sądu, wyjście na jaw istotnej, nowej i nieznanej organowi okoliczności faktycznej istniejącej w dniu wydania decyzji przez organ odwoławczy, wyczerpuje przesłankę wznowienia postępowania o której mowa w art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. Zaistnienie takiej przesłanki stanowi podstawę do uchylenia przez Sąd zaskarżonej decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. b) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.), który stanowi, że sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego.

Ujawnienie nowego dowodu (nowej okoliczności) już po zakończeniu postępowania administracyjnego w warunkach, o których mowa w art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. obiektywnie oznacza, że w toku postępowania nie zostały wypełnione dyrektywy dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i w sposób wyczerpujący rozpatrzenia całego materiału dowodowego, bez względu na przyczynę tego uchybienia (wyrok NSA z 13 grudnia 2010 r., sygn. akt I FPS 7/10).

Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta S. na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. b) i art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

Nie przesądzając ostatecznego wyniku sprawy Sąd wskazuje, że ponownie rozpoznając sprawę obowiązkiem organu będzie ponownie przeprowadzić postępowanie i dokonać wszechstronnej oceny aktualnej na dzień podejmowania rozstrzygnięcia sytuacji życiowej skarżącego (zdrowotnej i materialnej) rozważając potencjalne możliwości spłaty przez skarżącego zobowiązań wynikających z wypłaconych z funduszu świadczeń alimentacyjnych.