Decyzją z dnia [...] listopada 2020 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (SKO), po rozpoznaniu odwołania W.P., utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta z dnia [...] maja 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zadłużenia z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych oraz z tytułu wypłaconego świadczenia z funduszu alimentacyjnego, w podstawie prawnej powołując art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 2096 ze zm.), zwanej dalej "K.p.a." oraz art. 30 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2020 r. poz. 808), określanej w dalszej części "u.p.o.u.a."
W dniu 27 marca 2020 r. W.P. wystąpił z wnioskiem o umorzenie należności z tytułu wypłaconej zaliczki alimentacyjnej oraz wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz W.P. Wskazał w nim, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Posiada orzeczenie o niepełnosprawności i z uwagi na stan zdrowia oraz brak pracy nie jest w stanie spłacić powstałej zaległości. Oświadczył, że utrzymuje się z zasiłków wypłacanych przez Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej. Następnie, w dniu 24 kwietnia 2020r. wpłynęło do organu pismo, w którym wnioskodawca oświadczył, że dom, w którym mieszka jest własnością jego brata i to on ponosi wszelkie opłaty tj. za energię elektryczną i wodę. Dodatkowych opłat brak, gdyż w domu nie ma centralnego ogrzewania, gazu ani kanalizacji.
Organ I instancji, wskazaną decyzją z dnia [...] maja 2020 r. w pkt I odmówił umorzenia należności powstałych z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych na rzecz W.P. na podstawie ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz. U. z 2005 r. Nr 86, poz. 732 i Nr 164, poz. 1366) w wysokości 3 727,50 zł, zaś w pkt II odmówił umorzenia należności tytułem wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz W.P. na podstawie ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów w wysokości 24.021,70 zł wraz z odsetkami.
Organ wskazał, że wypłacał zaliczkę alimentacyjną na rzecz córki W.P.- W.P. w okresie: - od 1 września 2007 r. do 30 kwietnia 2008 r. w kwocie po 250 zł miesięcznie, od 1 maja 2008 r. do 31 maja 2008 r. w kwocie 350 zł oraz od 1 czerwca 2008 r. do 30 września 2008 r. w kwocie po 300 zł miesięcznie. Następnie, Burmistrz zażądał zwrotu należności z tytułu wypłaconych M.P. na rzecz W.P .świadczeń z funduszu alimentacyjnego, co miało miejsce decyzjami:
- z [...] lutego 2010 r. nr [...] za okres od 1 października 2008 r. do 30 września 2009 r. w wysokości 4 800 zł wraz z ustawowymi odsetkami w kwocie 545,93 zł obliczonymi na dzień wydania decyzji oraz dalszymi odsetkami do dnia zapłaty włącznie,
- z [...] lutego 2011 r. nr [...] za okres od 1 października 2009 r. do 30 września 2010 r. w wysokości 4800 zł wraz z ustawowymi odsetkami w kwocie 517 zł obliczonymi na dzień wydania decyzji oraz dalszymi odsetkami do dnia zapłaty włącznie,
- z [...] listopada 2011 r. nr [...] za okres od 1 października 2010 r. do 30 września 2011 r. w wysokości 4800 zł oraz dalszymi odsetkami do dnia zapłaty włącznie,
- z [...] lutego 2013 r. nr [...] za okres od 1 października 2011 r. do 30 września 2012 r. w wysokości 4800 zł wraz z ustawowymi odsetkami w kwocie 535,34 zł obliczonymi na dzień wydania decyzji oraz dalszymi odsetkami do dnia zapłaty włącznie,
- z [...] stycznia 2014 r. nr [...].zw za okres od 1 października 2012 r. do 30 września 2013 r. w wysokości 4800 zł wraz z ustawowymi odsetkami w kwocie 517,01 zł obliczonymi na dzień wydania decyzji oraz dalszymi odsetkami do dnia zapłaty włącznie.
Burmistrz podał, że przesłanką zastosowania jednej z wymienionych w art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. ulg w obowiązku zwrotu należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego jest ustalenie przez organ w toku postępowania, że zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny zobowiązanego oraz ustalenie czy odmowa zobowiązanemu żądanej ulgi doprowadzi do nieodwracalnych, ciężkich strat dla rodziny oraz spowoduje pogorszenie egzystencji członków rodziny albo uniemożliwi im zaspokajanie podstawowych potrzeb.
Po dokonaniu analizy okoliczności sprawy organ wskazał, że sytuacja bytowa wnioskodawcy jest niewątpliwie trudna, w szczególności z uwagi niepełnosprawność i liczne schorzenia. Zaznaczył jednak, że według wskazań zawartych w orzeczeniu, strona nie wymaga konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby. Ponadto, organ podkreślił, że orzeczenie o stopniu niepełnosprawności ma charakter czasowy, gdyż zostało wydane na czas określony tj. do dnia 30 listopada 2021 r. Zatem nie można stwierdzić, że obecny stan zdrowia ma charakter trwały, a więc nie wyłącza z możliwości wykonywania pracy. Istnieje zatem możliwość podjęcia zatrudnienia odpowiadającego zdolnościom strony, przy odpowiednio przystosowanym stanowisku pracy. Brak zatem okoliczności nadzwyczajnych, które mogłyby stawiać wnioskodawcę w sytuacji uprzywilejowanej w stosunku do innych dłużników alimentacyjnych. Burmistrz wskazał, że konieczność spłaty zadłużenia jest konsekwencją niewywiązywania się z obowiązku alimentacyjnego wobec córki, która nie była w stanie utrzymać się samodzielnie. Trudna sytuacja materialna nie zwalnia wnioskodawcy z tego obowiązku. Ponadto, zaliczka alimentacyjna wypłacana była od września 2007 r. do września 2008 r., zatem zaległość powstała przed wystąpieniem problemów zdrowotnych. Dobro dziecka jest wartością najwyższą i podlega konstytucyjnej ochronie ze strony państwa (art. 72 Konstytucji RP).
W.P. odwołał się od decyzji organu I instancji. Wskazał, że od wielu lat pozostaje bez pracy. Jest osobą niepełnosprawną, choruje przewlekle i pozostaje pod stałą opieką lekarzy. Powyższe powoduje, że nie jest w stanie uzyskać dochodu. W związku z tym, że utrzymuje się tylko z kwoty 701 zł ma problem z zaspokojeniem podstawowych potrzeb życiowych i nie może spłacić powstałego zadłużenia.
SKO, decyzją z dnia [...] listopada 2020 r., utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta. Kolegium wskazało, że W.P. jest w wieku produkcyjnym (ma 53 lata), mieszka w domu jednorodzinnym i prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Dom jest własnością jego brata i to on ponosi opłaty takie jak woda i energia elektryczna. Odwołujący się funkcjonuje ze wsparciem opieki społecznej. Źródłem jego dochodu w lutym 2020 r. był zasiłek pielęgnacyjny w wysokości 215,84 zł oraz zasiłek stały w wysokości 485,16 zł wypłacony przez GOPS. Ponadto, leczy się on na chorobę nadciśnieniową z zajęciem serca oraz ma inne współistniejące choroby. Posiada orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności ważne do 30 listopada 2021 r. Łączne dochody W.P. w lutym 2020 r. wyniosły 701,00 zł, natomiast udokumentowane wydatki za ten miesiąc to kwota 597,53 zł (leki oraz opał). Zdaniem Kolegium, w sytuacji odwołującego się, brak jest okoliczności wyjątkowych, uniemożliwiających wywiązanie się z ciążącego obowiązku względem Skarbu Państwa. Z przedstawionej dokumentacji nie wynika, by nie było szansy na poprawę obecnej sytuacji i wnioskodawca wyczerpał ku temu wszystkie możliwości. Orzeczenie o stopniu niepełnosprawności ma charakter czasowy, gdyż zostało wydane na czas określony tj. do dnia 30 listopada 2021 r., a zatem nie można stwierdzić, że obecny stan zdrowia ma charakter trwały. SKO podkreśliło, że decyzje o umorzeniu zadłużenia powstałego z tytułu wypłaconego świadczenia z funduszu alimentacyjnego podejmowane są w wyjątkowych sytuacjach np.: gdy niemożność płacenia alimentów wynika z ciężkiej choroby lub innych niezależnych od osoby zobowiązanej czynników i nie ma szans i perspektyw na poprawę obecnej sytuacji. Trudna sytuacja, w której obecnie znajduje się wnioskodawca nie stanowi jednak podstawy do umorzenia ciążącego obowiązku alimentacyjnego. Sytuacja braku dostatecznych środków na spłatę zadłużenia nie stanowi automatycznie przesłanki do zastosowania ulgi. Ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów opiera się na założeniu, że wspieranie osób znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej z powodu niemożności wyegzekwowania alimentów należy łączyć z działaniami zmierzającymi do zwiększenia odpowiedzialności osób zobowiązanych do alimentacji. Przyznawanie i wypłata świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz podejmowanie działań wobec dłużnika alimentacyjnego jest zadaniem zleconym gminie z zakresu administracji rządowej, finansowanym w formie dotacji celowej z budżetu państwa. Tym samym, tylko w wyjątkowych przypadkach można uwzględnić wniosek o umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osób uprawnionych.
W ocenie organu II instancji, niedomaganie się od strony zwrotu powstałego zadłużenia naruszałoby w sposób rażący nie tylko interes Państwa ale również wartości wspólne dla całego społeczeństwa, a co za tym idzie sprawiedliwość społeczną oraz zaufanie obywateli do organów władzy. Umorzenie powstałego zadłużenia z tytułu wypłaconego świadczenia z funduszu alimentacyjnego może dotyczyć jedynie osób znajdujących się w zupełnie wyjątkowej sytuacji, które nie wzbudzają jakichkolwiek wątpliwości i które wykorzystują wszystkie swoje możliwości i uprawnienia do poprawy sytuacji finansowej. Państwo wyręczyło wnioskodawcę w jego obowiązku płatności alimentów wypłacając świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Jednakże świadczenia te podlegają zwrotowi, więc każdy dłużnik alimentacyjny na obowiązek zwrotu zadłużenia powstałego z tytułu wypłaconych świadczeń. Zdaniem Kolegium, pomimo obecnej trudnej sytuacji finansowej odwołującego się, nie jest wykluczone, że w przyszłości będzie możliwa spłata zadłużenia. Również wiek odwołującego się ( 53 lata) nie wskazuje na to, aby w przyszłości nie mógł on podjąć zatrudnienia i z tego tytułu osiągać dochody, które pozwolą mu na spłatę przedmiotowego zadłużenia.
W.P. zaskarżył decyzję SKO do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego. Ponowił argumenty odwołania od decyzji organu I instancji. Wskazał, że niemożność zatrudnienia z uwagi na stan zdrowia ma charakter stały. Skarżący zauważył, że jego niepełnosprawność istnieje od 18 roku życia i stale nasila się.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, powtarzając argumentację uzasadnienia skarżonej decyzji.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
W myśl art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), zwanej dalej "P.p.s.a.", decyzja administracyjna to jeden z dopuszczalnych przedmiotów kontroli sądowej. Kontrolę tę sąd sprawuje mając na uwadze kryterium zgodności z prawem, do czego zobowiązuje go art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137). Uchybienia przepisom prawa, które obligują do usunięcia skarżonego rozstrzygnięcia z obrotu prawnego określa art. 145 § 1 p.p.s.a. I tak, w razie zaistnienia przyczyn określonych w art. 156 K.p.a. sąd stwierdza nieważność decyzji w całości lub w części (pkt 2). Natomiast stwierdzenie: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego bądź też innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy skutkuje koniecznością uchylenia zakwestionowanej decyzji w całości lub w części (pkt 1). Brak tego rodzaju uchybień oznacza, że sąd winien skargę oddalić w oparciu o art. 151 P.p.s.a.
W niniejszym postępowaniu Sąd analizował decyzję SKO utrzymującą w mocy decyzję Burmistrza Miasta o odmowie umorzenia należności powstałych z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych oraz należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego.
W pierwszej kolejności Sąd wskazuje, że prawidłowo do oceny, czy zaistniały podstawy do przychylenia się do wniosku strony organy miały na uwadze brzmienie art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. Przepis ten wprawdzie wprost stanowi tylko o możliwości jego stosowania do należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, jednak nie stanowi to przeszkody do uczynienia go jako podstawy rozstrzygania także w przedmiocie umorzenia należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych. Powyższe wynika z tego, że w przepisach przejściowych zawartych w ustawie z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów prawodawca postanowił o stosowaniu przepisów dotychczasowych tj. ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej tylko do pewnych kategorii spraw. Chodzi mianowicie o sprawy o zaliczki alimentacyjne, do których prawo powstało przed dniem wejścia w życie ustawy (art. 41), sprawy o nienależnie pobrane zaliczki alimentacyjne (art. 42 ust. 2) oraz sprawy egzekucji należności z tytułu wypłaconych zaliczek alimentacyjnych (art. 43 ust. 1). We wskazanych regulacjach przejściowych brak wymienienia spraw dotyczących umorzenia należności z tytułu zaliczek alimentacyjnych, co oznacza konieczność przyjęcia, że podlegają one przepisom nowej ustawy.
Powołany art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. ma następujące brzmienie: organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną.
Ze względu na użyte w powyższej regulacji sformułowanie "może", występuje tutaj tzw. uznanie organu, które uprawnia go do samodzielnego zdecydowania, czy wniosek strony o zastosowanie którejś z ulg winien zostać uwzględniony. Determinuje to jednocześnie rozmiar sprawowanej przez sąd administracyjny kontroli, który ma w takich wypadkach charakter ograniczony. Rolą sądu jest bowiem wówczas rozważenie, czy organ administracji przy rozpatrywaniu konkretnej sprawy nie przekroczył uznania, a w konsekwencji wydał rozstrzygnięcie, które w istocie – w świetle okoliczności tej sprawy - jest dowolne. Rozpatrując więc wniosek złożony w oparciu o art. 30 ust. 2 u.o.p.u.a. organ powinien mieć na względzie tak słuszny interes strony, jak i interes społeczny. Winien poczynić ustalenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego (art. 80 K.p.a.), a materiał ten powinien zgromadzić i zbadać w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 K.p.a.) tj. podejmując wszelkie kroki niezbędne dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego (art. 7 K.p.a.). Następnie, zadaniem organu jest wydanie decyzji zawierającej odpowiednio sformułowane uzasadnienie o przekonującej treści (art. 11 K.p.a.). Chodzi o to, by organ wyjaśnił stronie zasadność przesłanek rozstrzygnięcia, czyli wytłumaczył, dlaczego zastosował dany przepis do konkretnych ustaleń faktycznych. Sąd zaś oceniając podjętą decyzję bada, czy poprzedzało ją prawidłowo przeprowadzone postępowanie.
Podkreślić trzeba, że zasadą jest, iż dłużnik alimentacyjny obowiązany jest do zwrotu świadczeń, które wypłacone zostały niejako w jego "zastępstwie". O powinności tej stanowi art. 27 u.p.o.u.a. Oznacza to, że wskazany art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. jest od powyższej reguły wyjątkiem, a jako taki nie może być interpretowany w sposób rozszerzający, a musi być odczytywany ściśle. Przy jego wykładni należy więc mieć na względzie, że w świetle art. 133 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. 2019 r., poz. 2086 ze zm.), zobowiązanie alimentacyjne rodzica wobec dziecka ma charakter obligatoryjny. Alimenty służą realizacji ochrony dobra dziecka poprzez zapewnienie środków na jego godziwe utrzymanie, wychowywanie czy edukację. Dobro dziecka jest wartością, która podlega konstytucyjnej ochronie ze strony państwa (art. 72 Konstytucji RP).
Dlatego też zwolnienie dłużnika z obowiązku zwrotu należności, które wypłacone zostały jego dzieciom jako należne od niego świadczenia alimentacyjne może mieć miejsce tylko wówczas, gdy jego sytuacja dochodowa nie pozwala mu na wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego nawet w najmniejszym stopniu. Przy czym, stan taki powinien być efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu. Ponadto, dla oceny przesłanek umorzenia należności dłużnika alimentacyjnego istotna jest nie tylko okoliczność, czy dłużnik aktualnie może wywiązać się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego, ale i to, czy w przyszłości będzie on mógł spłacać dług alimentacyjny. Czyli analizie winien podlegać nie tylko stan bieżący, ale także organ powinien poczynić przewidywania co do możliwej odmiany na lepsze trudnej sytuacji strony. Zwrócenia uwagi wymaga także, iż dłużnicy alimentacyjni to z reguły osoby mające określone trudności w spłacie swojego zadłużenia. Dlatego też przyjmuje się w orzecznictwie sądowym, że sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności musi go wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 21.07.2020 r. I OSK 3074/19, z 27.10.2020.r I OSK 1015/20). W innym bowiem wypadku, korzystanie z możliwości, jaką daje art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. byłoby w istocie regułą, a to wypaczałoby sens tego przepisu. Samo zatem uzyskiwanie niskich dochodów, bądź też ich nieuzyskiwanie nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną na tle sytuacji innych dłużników alimentacyjnych. Zła sytuacja jest bowiem cechą większości zobowiązanych.
Mając na względzie powyższe uwagi Sąd uznał, że organy prawidłowo odmówiły skarżącemu umorzenia jego zadłużenia z tytułu zaliczek alimentacyjnych i świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Z uzasadnienia tak decyzji organu I instancji, jak i zaskarżonej decyzji jasno i czytelnie wynika, jakimi względami organy kierowały się w swoich rozstrzygnięciach. Organy wzięły mianowicie pod uwagę okoliczności wynikające ze zgromadzonego materiału dowodowego, jak również argumentację skarżącego co do jego sytuacji życiowej i zdrowotnej. Słusznie więc zauważyły, że niewątpliwie sytuacja strony jest trudna, a powyższe związane jest z jej niepełnosprawnością, licznymi schorzeniami i niskim dochodem, którego źródłem jest pomoc społeczna. Z drugiej jednak strony, nie uszło ich uwadze, że orzeczenie o niepełnosprawności, którym legitymuje się skarżący ma charakter czasowy, gdyż zostało wydane do 30 listopada 2021 r. Ponadto, nie wynika z niego, że skarżący w ogóle nie może pracować, a tylko, że winno to być stanowisko pracy przystosowane. Poza tym, w świetle tego orzeczenia, wnioskodawca nie wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Organy zwróciły uwagę, że W.P. znajduje się w wieku produkcyjnym (53 lata) i na razie brak przesłanek, by twierdzić, że stan jego zdrowia nie ulegnie poprawie, co równocześnie zwiększy jego możliwości w zakresie znalezienia lepiej płatnej pracy. W uzasadnieniach wydanych rozstrzygnięć podkreślono też, że wnioskodawca mieszka w domu należącym do jego brata, który pokrywa wydatek na wodę i energię elektryczną.
W oparciu o powyższe dane, jak najbardziej zasadnie przyjęły organy, że W.P. nie znajduje się w nadzwyczajnej sytuacji, która przemawiałaby za udzieleniem mu ulgi, o którą się ubiega, a ulga ta jest najszersza z dopuszczalnych przez ustawodawcę. W art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. mowa jest bowiem nie tylko o umorzeniu należności, ale także o rozłożeniu na raty czy odroczeniu terminu płatności. W uzasadnieniu swojej decyzji Kolegium podniosło, że pomimo trudnej sytuacji finansowej odwołującego się, nie jest wykluczone, że w przyszłości będzie możliwa spłata jego zadłużenia. Umorzenie należności alimentacyjnych powinno być zaś zarezerwowane dla sytuacji, które nie rokują żadnej poprawy sytuacji życiowej, zdrowotnej i materialnej. Z tym ostatnim stwierdzeniem Sąd w pełni się zgadza. Dlatego nie sposób uznać, że rozstrzygnięcia organów są dowolne. Przeciwnie, opierają się o prawidłowo zebrany i należycie oceniony materiał dowodowy, a ich uzasadnienia są wystarczająco szczegółowe, zawierając nie budzące zastrzeżeń wnioski. W sprawie przeprowadzono więc postępowanie dowodowe w zakresie, w jakim wymaga tego art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a., a następnie przeanalizowano sytuację dochodową i rodzinną wnioskodawcy, poddając ją prawidłowej ocenie. W takim stanie rzeczy Burmistrz Miasta uprawniony był do podjęcia decyzji odmownej, co mieści się w ramach przyznanej mu swobody.
Z tych wyżej przedstawionych względów orzeczono o oddaleniu skargi na podstawie art. 151 P.p.s.a.