II SA/Rz 1382/20

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Elżbieta Mazur - Selwa Sędziowie WSA Joanna Zdrzałka /spr./ AWSA Maria Mikolik po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 26 kwietnia 2021 r. sprawy ze skargi M. S. na decyzje Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] września 2020 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia, że świadczenia wychowawcze są świadczeniami nienależnie pobranymi oraz zobowiązania do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami I. stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącej M. S. kwotę 480 zł /słownie: czterysta osiemdziesiąt złotych/ tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.

II SA/Rz 1382/20

UZASADNIENIE

Przedmiotem skargi M.S. jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] września 2020 r. nr [...], sprostowana postanowieniem z dnia [...] lutego 2021 r., utrzymująca w mocy decyzję Wojewody z dnia [...] sierpnia 2020 r. nr [...], w której organ ten ustalił, że świadczenie wychowawcze, które pobrała M.S. za okres od [...] maja 2016 r. do [...] kwietnia 2017 r. na dziecko K.W. i za okres od [...] stycznia 2017 r. do [...] kwietnia 2017 r. na dziecko L.S., w kwocie 6 979,48 zł jest świadczeniem nienależnie pobranym i zobowiązał w/w do zwrotu powyższej kwoty wraz odsetkami ustawowymi.

W postawie prawnej decyzji organ powołał art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r. poz. 256 ze zm.) – dalej: "k.p.a.".

Z uzasadnienia i akt administracyjnych sprawy wynika, że Prezydenta Miasta, na wnioski M.S., decyzjami:

- z dnia [...] lipca 2016 r. ([...]) przyznał jej prawo do świadczenia wychowawczego na dziecko: K.W. w wysokości 500 zł miesięcznie na okres od [...] kwietnia 2016 r. do [...] września 2017 r.

- z dnia [...] stycznia 2017 r. ([...]) zmienił własną decyzję z dnia [...] lipca 2016 r. w ten sposób, że przyznał M.S. prawo do świadczenia wychowawczego na dziecko: L.S. od [...] stycznia 2017 r. do [...] września 2017 r.

Po uzyskaniu od Wojewody informacji, że w okresie od [...] maja 2016 r. do [...] kwietnia 2017 r., w związku z zatrudnieniem A.W. w [....], mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego Prezydent Miasta decyzją z dnia [...] października 2019 r. ([...]) uchylił własne decyzje z dnia [...] lipca 2016 r. oraz z dnia [...] stycznia 2017 r. przyznające prawo do świadczenia wychowawczego, w ten sposób, że w odniesieniu do K.W. uchylił prawo na okres od [...] maja 2016 r. do [...] kwietnia 2017 r., zaś w stosunku do L.S. prawo to zostało uchylone na okres od [...] stycznia 2017 r. do [...] kwietnia 2017 r.

M.S. nie wniosła odwołania od tej decyzji, wobec czego Wojewoda (jako organ właściwy) wszczął postępowanie w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego.

Decyzją z dnia [...] sierpnia 2020 r. nr [...] (znak: [...]) Wojewoda orzekł, że świadczenie wychowawcze, które pobrała wnioskodawczyni za okres od [...] maja 2016 r. do [...] kwietnia 2017 r. na dziecko K.W. i za okres od [...] stycznia 2017 r. do [...] kwietnia 2017 r. na dziecko L.S., w kwocie 6 979,48 zł jest świadczeniem nienależnie pobranym. Jednocześnie zobowiązał w/w do zwrotu powyższej kwoty wraz odsetkami ustawowymi za powstałe opóźnienie.

Organ wyjaśnił, że w okresie od [...] maja 2016 do [...] kwietnia 2017 r. ustawodawstwo brytyjskie ma zastosowanie na zasadzie pierwszeństwa. W Polsce może być przyznany jedynie dodatek dyferencyjny. W związku z tym, iż miesięczna wysokość świadczeń przysługujących za granicą nie przekracza wysokości świadczeń możliwych do przyznania w Polsce, przyznano dodatek dyferencyjny na dziecko: K.W. w wysokości 23,49 zł miesięcznie w okresie od [...] maja 2016 r. do [...] kwietnia 2017 r. oraz na dziecko: L.S. w wysokości 184,66 zł miesięcznie w okresie od [...] stycznia 2017 r. do [...] kwietnia 2017 r. Do zwrotu pozostaje różnica pomiędzy pobranym świadczeniem wychowawczym, a przysługującym dodatkiem dyferencyjnym za w/w miesiące.

Od decyzji Wojewody M.S. złożyła odwołanie, domagając się jej uchylenia. W jej ocenie decyzja jest wadliwa, gdyż błędnie oznaczono osobę zobowiązaną do zwrotu świadczenia. Świadczenie to było pobierane przez ojca dzieci, który pracował w A. i przebywał tam przez kilka miesięcy. Nie miała świadomości, że w innym państwie pobierane jest świadczenie wychowawcze (ojciec dzieci nie poinformował jej o tym). W dniu [...] maja 2016 r. wróciła do Polski i tu zameldowała dzieci. Podała, że od października 2016 r. ojciec dzieci przebywał w Zakładzie Karnym, został ograniczony w prawach rodzicielskich. Aktualnie nie łączą ją z nim żadne więzi emocjonalne, materialne, nie utrzymuje z nim kontaktu. Ojciec dzieci nie łoży na ich utrzymanie, nie interesuje się nimi, nie utrzymuje z nimi żadnego kontaktu.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze wymienioną na wstępie decyzją z dnia [...] września 2020 r. utrzymało w mocy decyzję Wojewody. Stwierdziło, że rozstrzygnięcie sprawy należy oprzeć o przepisy obowiązujące w brzmieniu do [...] czerwca 2019 r.

Wyjaśniło, że ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że w stosunku do rodziny M.S., w związku z pobytem ojca dzieci A.W. poza granicami RP w okresie od [...] listopada 2014 r. do [...] kwietnia 2017 r., to brytyjskie przepisy miały zastosowanie na zasadzie pierwszeństwa.

Stosownie do art. 68 rozporządzenia nr 883/04, świadczenia rodzinne, w tym świadczenie wychowawcze udzielane są zgodnie z ustawodawstwem wyznaczonym jako mające pierwszeństwo. Podstawowe znaczenie przy określeniu ustawodawstwa państwa właściwego ma miejsce wykonywania pracy (lex locilaboris). Znajduje to wyraz w motywie 17 rozporządzenia nr 883/2004, zgodnie z którym, aby jak najbardziej skutecznie zagwarantować równość traktowania wszystkich osób pracujących na terytorium państwa członkowskiego, stosowne jest uznanie, jako ogólnej zasady, że ustawodawstwem mającym zastosowanie jest ustawodawstwo państwa członkowskiego, w którym dana osoba wykonuje swą pracę jako pracownik najemny lub na własny rachunek, lub jest osobą która nabyła prawo do świadczeń z tytułu bezrobocia.

Kolegium cytując art. 16 ust. 2, ust. 10 i ust. 6 ustawy o pomocy w wychowywaniu dzieci, wyjaśnił, że Wojewoda w sytuacji gdy ustali, że mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego organ uchyla prawo do świadczenia wychowawczego za okres, w którym osoba podlega ustawodawstwu państwa w zakresie świadczenia na rodzinę w innym państwie, w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji. Natomiast zgodnie z art. 25 ust. 1 ustawy osoba, która pobrała nienależne świadczenia wychowawcze, jest zobowiązana do ich zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenia, w myśl art. 25 ust. 2 pkt 3 ustawy uważa się świadczenia wypłacone, w przypadku o którym mowa w art. 16 ust. 6, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczenia rodzinę w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze. SKO stwierdziło, że dla uznania świadczenia za nienależnie pobrane wymagane jest spełnienie dwóch przesłanek: zachodzi przypadek o którym mowa w art. 16 ust. 6 ustawy i została wydana decyzja o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia wychowawcze.

M.S. w skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie na powołaną na wstępie decyzję zawnioskowała o uchylenie decyzji obu instancji i umorzenie postępowania w sprawie uznania świadczenia wychowawczego za nienależnie pobrane oraz o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, a także o wstrzymanie wykonania kwestionowanej decyzji.

Zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.

- art. 22 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (Dz.U. z 2019 r. poz. 2407 ze zm.; dalej jako: u.p.p.w.d.) poprzez jego niezastosowanie, a w konsekwencji ustalenie, że skarżąca nienależnie pobrała świadczenie wychowawcze, podczas gdy był to jej jedyny dochód na utrzymanie rodziny. Prawidłowe zastosowanie tego przepisu winno skutkować uznaniem, że świadczenie wychowawcze wypłaca się temu z rodziców, który faktycznie sprawuje opiekę na dzieckiem i na ten cel je przeznacza, tj. skarżącej, która od urodzenia dzieci wyłącznie sama, nieprzerwanie sprawuje nad nimi opiekę;

- art. 25 ust. 1 w zw. z ust. 2 pkt 3 u.p.p.w.d. poprzez ich błędne zastosowanie polegające na wadliwym przyjęciu, że świadczenie wychowawcze pobrane przez skarżącą w spornym okresie jest świadczeniem nienależnie pobranym, pomimo, że nie doszło do podwójnego pobrania świadczeń za ten sam okres przez skarżącą z dwóch źródeł. Świadczenie pobrane w Polsce było jedynym jakie otrzymała, wydatkowała je na utrzymanie dzieci i wystąpiła o nie w dobrej wierze;

- art. 25 ust. 2 pkt 3 u.p.p.w.d. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i w konsekwencji uznanie, że pobrane świadczenie jest świadczeniem nienależnie pobranym, podczas gdy organ zarówno I jak i II instancji nie dokonał ustaleń w zakresie faktu, że ojciec dziecka K.W. (który to ojciec A.W. nie jest ojcem małoletniej L.S.) nie uzyskał we wskazanym terminie uprawnień do świadczeń na swoją rodzinę w obcym państwie, a jeżeli takie świadczenie w ogóle uzyskał (co nie jest jej wiadome), to nie przekazał tych świadczeń skarżącej na utrzymanie dzieci, a skarżąca zmuszona była wystąpić z roszczeniem o alimenty;

- art. 16 ust. 6 u.p.p.w.d. poprzez jego błędne zastosowanie a w konsekwencji utrzymanie w mocy decyzji w sprawie stwierdzenia nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego zarówno na dziecko K.W. jak i na L.S., która to decyzja została wydana przedwcześnie, bez wyjaśnienia kluczowych okoliczności sprawy a to ustalenia przesłanek warunkujących orzeczenie stwierdzenia nienależnie pobranego świadczenia, bez uwzględnienia faktu, że ojciec K.W., tj. A.W. nie jest członkiem rodziny skarżącej, przy jednoczesnym bezkrytycznym przyjęciu stanowiska, że skoro A.W. pracuje w [....], to w stosunku do rodziny skarżącej mają zastosowanie brytyjskie przepisy dot. świadczeń rodzinnych i w sprawie mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego pomimo, że w niniejszej sprawie w rzeczywistości przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego w ogóle nie miały zastosowania, a w związku z tym decyzje nie powinny zostać wydane szczególnie, że nie doszło do pobierania przez skarżącą świadczenia na dzieci w W. za ten sam okres za który otrzymywała je w Polsce;

- art. 16 ust. 10 w zw. z ust. 5 u.p.p.w.d. poprzez ich błędne zastosowanie polegające na wadliwym przyjęciu, że sama możliwość uzyskania przez ojca A.W. świadczeń związanych z utrzymaniem rodziny (do której nie należał) na terenie A. przesądza o nienależności pobranych świadczeń;

- art. 3 pkt 16 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych poprzez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że ojciec K.W. i L.S. (były partner skarżącej) tj. A.W, powinien zostać zaliczony do rodziny skarżącej, podczas gdy w rzeczywistości co najmniej od maja 2016 r. nie jest on członkiem rodziny skarżącej, bowiem w tym czasie Skarżąca ostatecznie rozstała się z A.W., a ponadto w trakcie mieszkania w W. A.W. w sposób ciągły znęcał się nad skarżącą, wielokrotnie ją pobił, znęcał się również nad swoim synem oraz mieszkającą razem z nimi córką skarżącej, dlatego skarżąca podjęła decyzje o ucieczce od swego oprawcy i przeprowadziła się do Polski i zamieszkała w S. Będąc już w Polsce dnia [...] maja 2016 r. skarżąca decyzją nr [...] została uznana za osobę bezrobotną, jednocześnie wraz ze swoimi dziećmi zameldowała się w mieszkaniu, złożyła zawiadomienie o możliwości popełnienia przestępstwa przez A.W., który wkrótce został skazany na karę pozbawienia wolności za czyny również popełnione w A. polegające na znęcaniu się nad skarżącą. Złożyła także pozew o alimenty, a odpowiedź na ten pozew A.W. złożył przebywając już w zakładzie Karnym w [....] k. T., a zatem nie przekazywał on żadnego wsparcia dla dzieci, nawet jeżeli takowe pobrał w A. (czemu skarżąca zaprzecza), co w konsekwencji doprowadziło organy do błędnych ustaleń i miało wpływ na wydanie wadliwej decyzji.

- art. 68 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29.04.2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego (Dz.U. L 166, 30.4.2004, p.1) poprzez jego błędne zastosowanie i przyjęcie, że w sprawie należy udzielić pierwszeństwa przepisom brytyjskim tj. państwu właściwemu według miejsca zamieszkania rodziców dziecka, podczas gdy w rzeczywistości co najmniej od maja 2016 r. skarżąca nie zamieszkiwała w A., natomiast co najmniej od października 2016 r. ojciec K.W. na stałe już przebywał w Polsce, gdzie również odbywał karę pozbawienia wolności, a co za tym idzie skarżąca nie otrzymywała na dzieci w spornym okresie świadczeń z A., a wyłącznie korzystała ze wsparcia w Polsce, w/w przepis nie mógł mieć zastosowania.

Skarżąca zarzuciła także naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 k.p.a. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na naruszeniu zasady prawdy obiektywnej i wydaniu decyzji pomimo, że w sprawie pozostawały niewyjaśnione a kluczowe dla sprawy okoliczności, przesądzające, że nie istniały podstawy do uchylenia decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze, a w szczególności do wydania decyzji nakazującej zwrot nienależnie pobranych świadczeń. Skarżąca wywiodła, że organy pominęły kluczowe dla sprawy okoliczności takie jak fakt pobytu A.W. w Zakładzie Karnym w [....] oraz to, ze rozstała się z nim w maju 2016 r.

W odpowiedzi na skargę organ II instancji wniósł o jej oddalenie z przyczyn wskazanych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Postanowieniem z dnia 23 lutego 2021 r., sygn. II SA/Rz 1382/20 WSA w Rzeszowie odmówił wstrzymania wykonania zaskarżonej decyzji.

W piśmie procesowym z dnia 9 kwietnia 2021 r. skarżąca podtrzymała twierdzenia i zarzuty podniesione w skardze. Wyjaśniła, że składając w 2016 r. wniosek o świadczenie 500+ wskazała, że nikt z rodziny nie przebywa za granicą. Oświadczenie to złożyła po powrocie Z w. do Polski mając świadomość, że A.W. (jej były partner), ojciec K.W. również wraca do Polski. Skarżąca i A.W. nie zamieszkują razem, nie utrzymują żądnych kontaktów. Wkrótce po złożeniu przez nią oświadczenia A.W. został osadzony w ZK w Polsce. Zdaniem skarżącej A.W. nie może być uznany za członka rodziny osób uprawnionych do świadczeń wychowawczych. Podała, że wbrew ustaleniom organu A.W. nie jest ojcem małoletniej L.S. Zgodnie z aktem urodzenia dziecka jej ojcem jest A.S.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje:

Sąd administracyjny sprawuje w zakresie swej właściwości wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji, obejmującą badanie zaskarżonych aktów pod względem ich zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, co wynika z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. j. Dz. U. z 2021 r., poz. 137).

Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, ze zm.) – zwanej dalej w skrócie P.p.s.a. Stosownie do tego przepisu Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.

Oznacza to po stronie Sądu obowiązek zbadania, niezależnie od podnoszonych w skardze zarzutów, czy zaskarżony akt odpowiada prawu i uwzględnienie skargi, skutkujące w przypadku zaskarżenia decyzji - jej uchyleniem, jeśli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, albo skutkujące stwierdzeniem nieważności tej decyzji, jeśli zachodzą przyczyny przewidziane w art. 156 k.p.a. lub w innych przepisach.

Kompetencje Sądu zawarte w art. 145 § 1 P.p.s.a. wskazują na kolejność kontroli dokonywanej z punktu widzenia istoty wad aktu administracyjnego. W pierwszej kolejności akt podlega badaniu z punktu widzenia istnienia wad skutkujących jego nieważnością, w dalszej kolejności wad postępowania uzasadniających wznowienie postępowania administracyjnego, następnie pozostałych wad postępowania z punktu widzenia możliwości ich istotnego wpływu na wynik postępowania, a wreszcie uchybień polegających na naruszeniu prawa materialnego mających wpływ na wynik sprawy. Stwierdzenie istnienia wad istotniejszych w myśl wyżej przyjętej hierarchii eliminuje potrzebę ustalania istnienia pozostałych wad (por. T. Woś, H. Knysiak-Molczyk, M. Romańska: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2005, s. 461).

Dokonując tak określonej kontroli w niniejszej sprawie Sąd uwzględnił skargę z przyczyn, które wziął pod uwagę z urzędu.

Zgodnie z jedną z zasad postępowania, wyrażoną w art. 19 k.p.a. ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r. poz. 256 ze zm.) – dalej: "k.p.a." organy administracji publicznej przestrzegają z urzędu swojej właściwości rzeczowej i miejscowej, a wydanie decyzji z naruszeniem przepisów o właściwości jest przesłanką stwierdzenia nieważności wymienioną w art. 156 § 1 pkt 1 k.p.a.

W rozpoznawanej sprawie decyzję o ustaleniu świadczenia wychowawczego za nienależnie pobrane i zobowiązaniu do jego zwrotu w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego wydał w I instancji wojewoda.

Jego właściwość wynika w tego rodzaju sprawach z art. 11 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowaniu dzieci (Dz.U. z 2019 r. poz. 2407 ze zm.; - u.p.p.w.d.) Zgodnie z art. 11 ust. 1 pkt 2 u.p.p.w.d., wojewoda właściwy ze względu na miejsce zamieszkania osoby ubiegającej się o świadczenie wychowawcze wydaje rozstrzygnięcia, w tym decyzje, oraz przekazuje informację, o której mowa w art. 13a ust. 2, w sprawach świadczenia wychowawczego realizowanego w związku z koordynacją systemów zabezpieczenia społecznego. Szczegółową regulację, dotyczącą sposobu realizacji przez wojewodę kompetencji w sprawach związanych z koordynacją systemów zabezpieczenia społecznego –zawiera art. 16 u.p.p.w.d. Art. 16 ust. 7 u.p.p.w.d. przewidywał, że po wydaniu przez organ właściwy decyzji uchylającej prawo do świadczenia wychowawczego za okres, w którym osoba podlega ustawodawstwu w zakresie świadczeń na rodzinę w innym państwie – to wojewoda wydaje decyzję w sprawie świadczenia wychowawczego, zgodnie z art. 11 ustawy w zakresie świadczeń na rodzinę w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Następnie, zgodnie z art. 16 ust. 10 u.p.p.w.d., wojewoda ustala i dochodzi zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego w sprawach, w których mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Przepisy art. 25 stosuje się odpowiednio. Zgodnie zaś z art. 25 ust. 2 pkt 3 u.p.p.w.d., świadczenie wychowawcze wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 16 ust. 6, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń na rodzinę w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenie wychowawcze, uznaje się za nienależnie pobrane.

Zgodnie z ogólną regułą, wynikającą z art. 17 pkt 2 k.p.a., organami wyższego stopnia w rozumieniu kodeksu są w stosunku do wojewodów - właściwi w sprawie ministrowie. Należy również zauważyć, że żaden przepis ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci nie zawiera szczegółowej regulacji, która wprost określałaby organ wyższego stopnia w stosunku do wojewody i tym samym przewidywałaby odstępstwo do ogólnej zasady, wynikającej z art. 17 pkt 2 k.p.a., zgodnie z którym, organem takim jest właściwy minister. Ustawa ta zawiera natomiast przepis art. 12 ust. 1 u.p.p.w.d. zgodnie z którym, minister właściwy do spraw rodziny jest władzą właściwą oraz instytucją łącznikową w zakresie świadczenia wychowawczego w związku z udziałem Rzeczypospolitej Polskiej w koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.

Dla ustalenia właściwości organów w niniejszej sprawie istotne znaczenie ma art. 24 ust. 2 ustawy z dnia 7 lipca 2017 r. o zmianie niektórych ustaw związanych z systemami wsparcia rodzin (Dz. U. z 2017 r. poz. 1428, dalej ustawa zmieniająca). Przepisem art. 24 tej ustawy wprowadzono zmianę w zakresie właściwości organów w zakresie świadczenia wychowawczego realizowanego w związku z koordynacją systemów zabezpieczenia społecznego. I tak w ust. 1 ustalono, że "postępowania w sprawie świadczenia wychowawczego realizowanego w związku z koordynacją systemów zabezpieczenia społecznego wszczęte przed dniem 1 stycznia 2018 r., w tym wszystkie czynności podjęte w ramach tych postępowań, są kontynuowane przez wojewodę. Dotychczas podjęte przez marszałka województwa czynności w ramach tych postępowań uznaje się za dokonane skutecznie"..

Art. 24 ust. 2 stanowi natomiast: "w sprawach z wniosków o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego realizowanego w związku z koordynacją systemów zabezpieczenia społecznego, złożonych przed dniem 1 stycznia 2019 r., organem wyższego stopnia jest samorządowe kolegium odwoławcze".

Wykładnia literalna art. 24 ust. 2 ustawy zmieniającej nie budzi wątpliwości. Przepis ten w sposób wyraźny i jednoznaczny odwołuje się jedynie do spraw "z wniosków o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego realizowanego w związku z koordynacją systemów zabezpieczenia społecznego", nie zaś do innych sprawa, w tym dotyczących uznania wypłaconych świadczeń za nienależnie pobrane i zobowiązania do ich zwrotu. Przeciwko odmiennej interpretacji art. 24 ust. 2 ustawy zmieniającej przemawia również porównanie treści pozostałych ustępów art. 24 ustawy zmieniającej. Gdyby przepis art. 24 ust. 2 ustawy zmieniającej miał dotyczyć wszystkich spraw odnoszących się do świadczeń wychowawczych, w tym spraw w przedmiocie uznania wypłaconych świadczeń za nienależnie pobrane i zobowiązania do ich zwrotu, ustawodawca posłużyłby się zwrotem ogólnym, którego użył w art. 24 ust. 1 i 3 ustawy zmieniającej, tj. "w sprawie (sprawach) świadczenia wychowawczego realizowanego w związku z koordynacją systemów zabezpieczenia społecznego". Ustawodawca nie używałby w jednej ustawie dwóch różnych zwrotów na oznaczenie tych samych kategorii spraw.

Ponadto kwestia ta była przedmiotem oceny prawnej Naczelnego Sądu Administracyjnego, który rozstrzygał spór kompetencyjny w postanowieniu z dnia 17 grudnia 2020r., I OW 124/20 (http://orzeczenia.nsa.gov.pl) i przyjął, że przepis art. 24 ust. 2 ustawy zmieniającej dotyczy jedynie spraw zainicjowanych wnioskiem o ustalenie prawa do świadczeń wychowawczych złożonym przed 1 stycznia 2019 r. Przedmiotem niniejszej sprawy nie jest natomiast ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego, lecz ustalenie świadczenia wychowawczego, wypłaconego skarżącej za nienależnie pobrane i zobowiązanie skarżącej do zwrotu kwoty nienależnie pobranego świadczenia wraz z odsetkami za opóźnienie. W kwestii właściwości nie ma tutaj znaczenia okoliczność, że decyzja o uznaniu świadczenia za nienależnie pobrane stanowi konsekwencję wcześniej wydanych decyzji o przyznaniu prawa do świadczenia wychowawczego. Ścisłe powiązanie obu rodzajów decyzji nie zmienia faktu, że mamy do czynienia z dwoma odrębnymi postępowaniami administracyjnymi. Pierwsze z nich, dotyczące ustalenia prawa do świadczenia wychowawczego, zainicjowane wnioskiem skarżącej złożonym przed [...] stycznia 2019 r., zostało zakończone decyzjami z [...] lipca 2016 r. i [...] stycznia 2017 r. i nie jest przedmiotem niniejszej sprawy. Drugie, odnoszące się do uznania świadczenia za nienależnie pobrane i zobowiązania do jego zwrotu wraz z odsetkami zostało rozstrzygnięte w I instancji decyzją Wojewody z [...] sierpnia 2020 r.

Zatem wobec braku wprowadzenia odstępstwa od reguły wynikającej z art. 17 pkt 2 k.p.a. należało w niniejszej sprawie, dotyczącej uznania wypłaconego świadczenia za nienależnie pobrane i zobowiązania do jego zwrotu zastosować ten właśnie przepis - art. 17 pkt 2 k.p.a., zgodnie z którym organem wyższego stopnia w stosunku do wojewodów są właściwi w sprawie ministrowie. W niniejszej sprawie właściwym w sprawie jest Minister Rodziny i Polityki Społecznej, stosownie do art. 12 u.p.p.w.d.

Mając na względzie powyższe należało uznać, że Samorządowe Kolegium Odwoławcze wydało zaskarżoną decyzję, nie będąc organem właściwym w sprawie, czym naruszyło art. 17 pkt 2 k.p.a., jak również powołany wcześniej art. 19 k.p.a., to zaś powoduje, że zaskarżona decyzja obarczona jest wadą nieważności, określoną w art. 156 § 1 pkt 1 k.p.a.

Powyższe stwierdzenie skutkuje koniecznością stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Jednocześnie zwalnia to Sąd od oceny zarzutów skargi odnoszących się do meritum zaskarżonej decyzji, co w sytuacji, kiedy odwołanie skarżącej zostanie dopiero rozpatrzone przez właściwy organ, byłoby przedwczesne.

W związku z powyższym Kolegium powinno zastosować art. 65 k.p.a., zgodnie z którym, jeżeli organ administracji publicznej, do którego zostało wniesione podanie jest niewłaściwy w sprawie, niezwłocznie przekazuje je do organu właściwego, zawiadamiając jednocześnie o tym wnoszącego podanie. Zawiadomienie o przekazaniu powinno zawierać uzasadnienie, a podanie wniesione do organu niewłaściwego przed upływem przepisanego terminu uważa się za wniesione z zachowaniem terminu. Należy także zauważyć, że skoro organ II instancji już na etapie otrzymania odwołania, powinien był dokładnie rozważyć swoją właściwość, mając na uwadze zasadę praworządności określoną w art. 6 k.p.a. (por. wyroki NSA z dnia 11 marca 2020 r., I GSK 160/18; z dnia 7 listopada 2019 r., I OSK 332/18), to wniesienie odwołania do organu niewłaściwego, nie może powodować dla skarżącej negatywnych konsekwencji, zwłaszcza z uwagi na błędne pouczenie, zawarte w decyzji Wojewody z dnia [...] sierpnia 2010 r. Oznacza to, że Kolegium jako organ niewłaściwy w niniejszej sprawie powinno przekazać odwołanie skarżącej organowi właściwemu – Ministrowi Rodziny i polityki Społecznej.

O kosztach Sad orzekł w oparciu o art. 200 P.p.s.a. w zw. z art. 205 § 2 P.p.s.a.