II SA/Rz 1280/20

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SWSA Ewa Partyka Sędziowie WSA Marcin Kamiński AWSA Maria Mikolik /spr./ po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 16 marca 2021 r. sprawy ze skargi E. Ł. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] października 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Burmistrza z dnia [...] sierpnia 2020 r. nr [...]; II. umarza postępowanie administracyjne w sprawie umorzenia nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego.

Przedmiotem skargi E. Ł. jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z [...] października 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego.

Jak wynika z akt sprawy, decyzją z [...] marca 2007 r. nr [...], Burmistrz Gminy przyznał E. Ł. zasiłek pielęgnacyjny z tytułu legitymowania się znacznym stopniem niepełnosprawności, a następnie decyzją z [...] listopada 2018 r. nr [...] podwyższył jego wysokość.

W wyniku ustalenia, że od 1 lipca 2015 r. skarżąca pobiera dodatek pielęgnacyjny w Zakładzie Ubezpieczeń Społecznych, Burmistrz Gminy decyzją z [...] sierpnia 2019 r. nr [...] uchylił decyzję przyznającą zasiłek pielęgnacyjny oraz wystąpił do ZUS o zwrot zasiłku pielęgnacyjnego za okres pobierania dodatku pielęgnacyjnego.

W piśmie z 19 września 2019 r. E. Ł. zwróciła się do Burmistrza o umorzenie nienależnie wypłaconego zasiłku pielęgnacyjnego oraz o wycofanie potrąceń dokonywanych z świadczenia emerytalnego przez ZUS. Od stycznia 2020r. ZUS, uwzględniwszy wniosek Burmistrza wstrzymał dokonywanie potrąceń z powodu prowadzonego postępowania w przedmiocie umorzenie nienależnie pobranego zasiłku.

Decyzją z [...] października 2019 r. nr [...] Burmistrz odmówił umorzenia wypłaconego zasiłku pielęgnacyjnego, a decyzja ta została wyeliminowania z obrotu prawnego decyzją Kolegium z [...] listopada 2019 r. nr [...].

Realizując wytyczne Kolegium, Burmistrz decyzją z [...] stycznia 2020 r. nr [...] ustalił wysokość nienależnie pobranych przez E. Ł. świadczeń w wysokości 7.410, 94 zł za okres od 1 lipca 2015 r. do 31 maja 2019 r. z powodu nabycia prawa do dodatku pielęgnacyjnego przy świadczeniu emerytalno-rentowym. Następnie decyzją z [...] maja 2020r. nr [....] Burmistrz odmówił umorzenia nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego. W wyniku odwołania, Kolegium, decyzją z [....] lipca 2020r. nr [...] uchyliło zaskarżoną decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpoznania.

Rozpatrując sprawę po raz kolejny, Burmistrz decyzją z [...] sierpnia 2020 r. nr [...] odmówił E. Ł. umorzenia nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego za okres od 1 lipca 2015 r. do 31 maja 2019 r., ustalonego decyzją z dnia [...] stycznia 2020 r. w kwocie 7.410, 94 zł.

Organ wyjaśnił, że z przeprowadzonego w dniu 21 lipca 2020 r. rodzinnego wywiadu środowiskowego wynika, że E. Ł. zamieszkuje z mężem, synem oraz córką z rodziną, prowadzi jednak jednoosobowe gospodarstwo domowe.

Utrzymuje się z emerytury z dodatkiem z wysokości 1 600 zł oraz alimentów płaconych przez męża w wysokości 200 zł. Nie ponosi kosztów utrzymania domu poza opłaceniem podatku rolnego na terenie Gminy [...] i opłatą za odpady komunalne. Z oświadczenia złożonego przez stronę wynika, że ze względu na zły stan zdrowia ponosi duże wydatki na leczenie oraz na dojazd do lekarza, badania - 50 zł miesięcznie, dietę - 600 zł miesięcznie oraz środki czystości - 80 zł miesięcznie. Z dołączonych faktur z aptek wynika, że w maju 2020 r. poniosła wydatki w wysokości 140,70 zł, w czerwcu 2020 r. - 107,70 zł, w lipcu 2020 r. - 538,25 zł. Koszt badania kardiologicznego w miesiącu czerwcu wyniósł 150 zł, zakup przedmiotów ortopedycznych -160 zł, zakup środków do higieny osobistej - 49,22 zł oraz materiałów budowlanych -124,58 zł.

Zgodnie z art. 30 ust. 1 i 2 oraz ust. 9 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2020 r. poz. 111 ze zm., dalej u.ś.r.) Burmistrz stwierdził, że E. Ł. posiada stałe źródło dochodu (emerytura i alimenty), który ponad dwukrotnie przekracza kryterium dochodowe osoby samotnie gospodarującej, pozwalające na uzyskanie wsparcia w pomocy społecznej (701,00 zł). Pomimo ponoszenia wydatków związanych z leczeniem pozostałe środki finansowe pozwalają na zaspokojenie podstawowych potrzeb bytowych oraz na zwrot zasiłku pielęgnacyjnego w formie potrąceń dokonywanych przez ZUS tym bardziej, że od powyższych kwot nie są naliczane odsetki. Zdaniem organu, nie zachodzą więc szczególne okoliczności dotyczące sytuacji rodziny, w związku z czym odmówił umorzenia nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego.

Od powyższej decyzji odwołanie złożyła E. Ł. wnosząc o zmianę decyzji, poprzez umorzenie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego, ewentualnie o uchylenie decyzji i przekazanie sprawy organowi I instancji celem ponownego rozpoznania.

Zdaniem odwołującej dokonana przez organ ponowna ocena jej sytuacji materialnej, zdrowotnej, jak i życiowej nie uwzględnia całokształtu okoliczności, jest wybiórcza i pomija fakty istotne dla oceny sytuacji skarżącej. Organ pominął szereg miesięcznych wydatków skarżącej związanych z kosztami jej utrzymania, a niektóre zaniżył. Organ pominął, że skarżąca ponosi koszt zakupu opału w kwocie 820 zł, który jest wkładem w koszt utrzymania domu a na ten cel oszczędza cały rok. Mąż opłaca rachunki za prąd i gaz, zaś ona zapewnia opał ze swoich środków finansowych oraz opłaca rachunki za telefon w kwocie 30 zł oraz kupuje paliwo do kosiarki w kwocie 25 zł. Również wydatki na dojazd do lekarza, rehabilitację miesięcznie wynoszą 160 zł, a nie 50 zł jak błędnie podaje organ. Ponosi koszty wizyt lekarskich w prywatnych gabinetach w kwocie nie mniejszej niż 150 zł miesięcznie, do tego prywatnych badań w kwocie 150 zł. Na lekarstwa wydaje około 600 zł miesięcznie.

Odwołująca podniosła, że cierpi na szereg schorzeń a wzrost cen żywności odbił się wyraźnie na jej budżecie. Budynek mieszkalny, w którym mieszka, podzielony jest na dwa odrębne lokale mieszkalne. Wraz z mężem i synem zajmuje lokal na parterze, zaś córka zajmuje lokal na górze budynku, przy czym wszyscy prowadzą odrębne gospodarstwa domowe. Zdaniem skarżącej organ w dalszym ciągu nie dokonał prawidłowej oceny sytuacji skarżącej, jej warunków bytowych, możliwości majątkowych i zarobkowych. Organ powinien ocenić obiektywnie możliwość spłaty zadłużenia, uwzględniając przy tym stan posiadania, istniejące źródła dochodu i jej możliwości zarobkowe. Wskazała, że pozostaje osobą trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji. Zgodnie z orzeczeniem ZUS z dnia 20 września 2019 r. wymaga stałej farmakoterapii, rehabilitacji, opieki specjalistycznej i leczenia dietetycznego. W sprawie zachodzą więc szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji skarżącej, a zwrot zasiłku pielęgnacyjnego w formie potrąceń dokonywanych przez ZUS spowoduje, że zostanie pozbawiona możliwości zaspokojenia swoich podstawowych potrzeb bytowych, zwiększonych ze względu na niepełnosprawność, potrzeby związane z leczeniem, rehabilitacją.

Kolegium, opisaną na wstępie decyzją z [...] października 2020r. utrzymało w mocy decyzję Burmistrza z [...] sierpnia 2020 r.

W ocenie organu odwoławczego przeprowadzając ponownie postępowanie wyjaśniające organ I instancji wyeliminował poprzednie uchybienia, wskazane przez Kolegium w decyzji z [...] lipca 2020 r. [...] a dokonane przez organ ustalenia są wystarczające do wydania rozstrzygnięcia w przedmiotowej sprawie.

Kolegium wskazało, że zgodnie z art. 30 ust. 9 u.ś.r. decyzja w zakresie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń pozostaje w sferze tzw. uznania administracyjnego. Umorzenie takich świadczeń dopuszczalne jest wyjątkowo i tylko wtedy, gdy zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny z art. 30 ust. 9 ustawy nie można utożsamiać z kryterium dochodowym.

Kolegium podzieliło ocenę wyrażoną przez organ I instancji, że sytuacja E. Ł. jest obecnie trudna. Jednak nie może zostać uznana za wystarczającą przesłankę uzasadniającą umorzenie płatności nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego. Organ ustalił bowiem, że mieszkając wspólnie z mężem i synem, prowadzi odrębne gospodarstwo domowe. Dochód zainteresowanej to emerytura w wysokości 1 600 zł oraz alimenty w kwocie 200 zł miesięcznie. Organ ustalił podstawowe wydatki odwołującej stwierdzając, że ponosi ona koszty swojego leczenia, tj. wizyt lekarskich (czerwiec 2020 r. -150 zł), zakupu przedmiotów ortopedycznych -160 zł i leków (przedkładając faktury za maj 2020 r. -140,70 zł, czerwiec 2020 r. -107,70 zł, lipiec 2020 r. - 538,25 zł), diety (która wg oświadczenia kosztuje miesięcznie ok. 600 zł). Organ ustalił, że zainteresowana ponosi ponadto koszty podatku rolnego i opłat za odpady komunalne. Burmistrz wyjaśnił również sytuację zdrowotną E. Ł. stwierdzając na podstawie przeprowadzonego wywiadu środowiskowego, że jest ona osobą przewlekle chorą, posiada ustalony znaczny stopień niepełnosprawności, a z uwagi na zły stan zdrowi wymaga stosowania leków oraz rehabilitacji. Zdaniem organu, zarówno wydatki jak również kwota, która pozostaje po uiszczeniu koniecznych opłat, nie wskazują na szczególnie uzasadnione okoliczności, dotyczące sytuacji zainteresowanej, które uniemożliwiałyby zwrot nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego.

Kolegium oceniło stanowisko Burmistrza jako prawidłowe. Analiza zaskarżonej decyzji oraz materiału dowodowego nie wskazuje zdaniem SKO, aby w sytuacji skarżącej nie był możliwy zwrot nienależnie pobranego świadczenia. Z akt sprawy nie wynika, aby wystąpiła szczególna sytuacja uniemożliwiająca spłatę ciążących na odwołującej zobowiązań. Zainteresowana uzyskuje stały dochód, ponosi stałe wydatki na życie i leczenie, jednak spłata zadłużenia z pewnością nie wpłynie negatywnie na egzystencję strony. Mając zatem na względzie, że strona dysponuje środkami, które zdaniem organu pozwalają na zaspokojenie jej podstawowych potrzeb bytowych. Spłata zadłużenia, którą ZUS egzekwował w ratach w wysokości 264,12 zł miesięcznie, nie jest w ocenie Kolegium nadmiernym obciążeniem, który by powodowało znaczne obniżenie poziomu życia.

E. Ł. wniosła skargę na powyższą decyzję Kolegium zarzucając naruszenie przepisów postępowania administracyjnego, mające istotny wpływ na wynik sprawy tj.:

- art. 7 k.p.a., przez niedokonanie wszechstronnego i wnikliwego rozważenia całokształtu materiału dowodowego oraz brak wyjaśnienia okoliczności faktycznych i dokonanie bezpodstawnej oceny stanu faktycznego,

art. 7, art. 8, art. 77 k.p.a., przez nieuwzględnienie w toku spraw słusznego interesu obywatela, prowadzenie postępowania w sposób podważający zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, nieuwzględnienie w treści uzasadnienia decyzji całościowych wyjaśnień skarżącej, przekroczenie zasady swobodnej oceny dowodów, a ponadto zaniechanie dokonania ustaleń, w jaki sposób zwrot nienależnie pobranych świadczeń będzie mieć wpływ na sytuację życiową skarżącej, w szczególności, czy egzekucja nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego nie pogorszy jej sytuacji bytowej.

Skarżąca zarzuciła również brak rozpoznania jej wniosku o rozłożenie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego na raty.

Mając na uwadze podniesione zarzuty skarżąca zażądała zmiany zaskarżonej decyzji w całości i umorzenia nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego, ewentualnie - uchylenia zaskarżonej decyzji i przekazania sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania.

Skarżąca podniosła, że odmowa umorzenia świadczeń nie znajduje uzasadnienia w zebranym materiale dowodowym. Wbrew twierdzeniom organu, wysokie wydatki jakie ponosi miesięcznie wnioskodawczyni wskazują na szczególnie uzasadnione okoliczności. Składają się na nie koszt zakupu leków i badań lekarskich, dojazdów do lekarzy, specjalistycznego żywienia. Po zsumowaniu wszystkich miesięcznych wydatków związanych ze stanami chorobowymi oraz wszystkich wydatków stałych związanych z opłacaniem bieżących zobowiązań, skarżąca nie będzie miała środków aby zwrócić nienależnie pobrane świadczenia. W sytuacji ponownego egzekwowania należności przez ZUS skarżąca popadnie w skrajne ubóstwo.

Kolegium wskazując na okoliczność potrąceń dokonywanych przez ZUS w kwocie 264,12 zł miesięcznie nie uwzględniło, że w dacie dokonywania potrąceń skarżąca otrzymywała emeryturę najniższą tj. w kwocie 1000 zł, a w międzyczasie uzyskała dodatek do emerytury i obecnie jej świadczenie wynosi 1600 zł miesięcznie, co oznacza, że kwota ewentualnych potrąceń zwiększy się proporcjonalnie do obecnie otrzymywanej.

Skarżąca zarzuciła, że dokonana przez organ ocena sytuacji materialno - bytowej skarżącej w sposób oczywisty jest sprzeczna z materiałem dowodowym zgormadzonym w sprawie. Tylko we wrześniu 2020 r. na leki i środki czystości skarżąca wyłożyła sumę około 1100 zł, dodatkowo na paliwo wydała 150 zł (na dojazdy na rehabilitację). Zakupiła odzież i nowe specjalne buty z uwagi na opuchliznę i obrzęki na kończynach. Koszt zakupu obuwia wyniósł 198 zł. Zmuszona była też kupić poduszkę rehabilitacyjną za kwotę 62 zł. W październiku 2020 r. kupiła węgiel wydając 880 zł oraz poniosła koszty zniesienia węgla do kotłowni - 50 zł. Za wizytę u okulisty w dniu 10 października 2020 r. zapłaciła 80 zł, ale nie stać jej obecnie na wykupienie nowych okularów za kwotę ok. 250 zł. Konieczne są też specjalistyczne odpłatne badania USG. Pozostałe badania w październiku kosztowały 837, 60 zł. Na leki w październiku 2020 r. skarżąca wydała już 675 zł, a na środki czystości 152 zł.

Skarżąca zakwestionowała stwierdzenie organu o braku ponoszenia kosztów utrzymania domu. Skarżąca wyjaśniła, że prowadzi odrębne gospodarstwo domowe, od lat pozostaje w separacji faktycznej z mężem z powodu jego choroby alkoholowej. Córka skarżącej prowadzi odrębne gospodarstwo domowe. Mąż skarżącej opłaca prąd i gaz - w kwotach około 150 zł na dwa miesiące, a skarżąca zapewnia opał na zimę i ponosi inne wydatki, jak np. paliwo do kosiarki, opłaty za odpady komunalne, za wywóz nieczystości, podatek rolny, wymiana okna, zakup lodówki na raty.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie z przyczyn wskazanych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje:

W myśl art. 1 ustawy z 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r., poz. 2167) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2019r., poz. 2325 ze zm., dalej: P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Decyzja administracyjna podlega uchyleniu, jeśli Sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania lub inne naruszenie przepisów postępowania mogące mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c P.p.s.a.). Jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub w innych przepisach – sąd stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub w części (art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). W przypadku, o którym mowa w § 1 pkt 1 i 2, sąd stwierdzając podstawę do umorzenia postępowania administracyjnego, umarza jednocześnie to postępowanie (art. 145 § 3 P.p.s.a.).

Tytułem wyjaśnienia należy wskazać, że sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 15 ust. 3 zzs⁴ ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. 2020 r. poz. 374 ).

Skarga okazała się zasadna, jednakże z innych przyczyn niż te podniesione przez skarżącą.

Poza sporem pozostaje fakt, że w niniejszej sprawie organ I instancji, po dwukrotnym uchyleniu decyzji w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze (odpowiednio decyzjami z dnia [...] listopada 2019r. i 1 lipca 2020r.) rozpoznając sprawę po raz trzeci, decyzją z [...] sierpnia 2020r. odmówił umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego. Organ I instancji wydał analizowane rozstrzygnięcie działając w oparciu o przepis art. 30 ust. 9 u.ś.r. uznając, że w sprawie nie zostały spełnione przesłanki, umożliwiające przyznanie skarżącej wnioskowanej ulgi. SKO wydając zaskarżoną decyzję z [...] października 2020r. utrzymało zaskarżone rozstrzygnięcie w mocy – podzielając ocenę organu I instancji co do braku spełnienia przesłanek z art. 30 ust. 9 u.ś.r. Należy również zaznaczyć, że organy obydwu instancji, po początkowych wątpliwościach Burmistrza Gminy co do dopuszczalności umorzenia nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego ostatecznie przyjęły, że w przypadku gdy doszło do zbiegu uprawnień do zasiłku pielęgnacyjnego i dodatku pielęgnacyjnego i łącznego pobierania przez stronę tych świadczeń należy – w przypadku złożenia przez stronę wniosku o umorzenie należności z tytułu zasiłku pielęgnacyjnego wydać w pierwszej kolejności decyzję w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia a następnie w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranych świadczeń.

W ocenie Sądu jednak, z uwagi na regulację szczególną, dotyczącą łącznego pobierania zasiłku pielęgnacyjnego i dodatku pielęgnacyjnego, przepisy art. 30 u.ś.r., w tym ustępu 9 w ogóle nie mają zastosowania a zatem wyłączona jest w ogóle możliwość prowadzenia postępowania w sprawie umorzenia nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego w sytuacji jego pobierania łącznie z dodatkiem pielęgnacyjnym. Konkluzja ta wynika ze szczególnego sposobu procedowania w sytuacji równoczesnego pobierania zasiłku pielęgnacyjnego oraz dodatku pielęgnacyjnego, uregulowanego w art. 16 ust. 6, ust. 7 i ust. 8 u.ś.r..

Zgodnie z art. 16 ust. 6 u.ś.r. zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego. Zatem nie budzi wątpliwości brak możliwości prawnych pobierania jednocześnie obu świadczeń – zasiłku pielęgnacyjnego i dodatku pielęgnacyjnego. Takie rozwiązanie wynika z faktu, że oba świadczenia, zarówno zasiłek pielęgnacyjny, jak i dodatek pielęgnacyjny, spełniają podobny cel. Zasiłek pielęgnacyjny jest świadczeniem rodzinnym, przyznawanym w celu częściowego pokrycia wydatków wynikających z konieczności zapewnienia opieki i pomocy innej osoby w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji (art. 16 ust. 1 u.ś.r.). Dodatek pielęgnacyjny ma natomiast za zadanie zabezpieczyć środki do życia osobie uprawnionej do emerytury lub renty, która została uznana za całkowicie niezdolną do pracy oraz do samodzielnej egzystencji albo ukończyła 75 lat (art. 75 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych).

Na podstawie art. 16 ust. 7 u.ś.r. osobie, której przyznano dodatek pielęgnacyjny za okres, za który wypłacono zasiłek pielęgnacyjny, Zakład Ubezpieczeń Społecznych lub inny organ emerytalny lub rentowy, który przyznał dodatek pielęgnacyjny, wypłaca emeryturę lub rentę pomniejszoną o kwotę odpowiadającą wysokości wypłaconego za ten okres zasiłku pielęgnacyjnego i przekazuje tę kwotę na rachunek bankowy organu właściwego. Przekazanie kwoty odpowiadającej wysokości zasiłku pielęgnacyjnego, o którym mowa w ust. 7, uznaje się za zwrot świadczeń nienależnie pobranych (art. 16 ust. 8 u.ś.r.).

Sąd rozpoznający niniejszą sprawę podziela pogląd wyrażony przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 14 października 2020r., I OSK 1095/20 (powołane orzeczenia dostępne w bazie CBOSA: http://orzeczenia.nsa.gov.pl), że art. 16 ust. 7 u.ś.r. stanowi lex specialis w stosunku do art. 30 ust. 2 tej ustawy. Dotyczy jednego z rodzajów świadczeń rodzinnych, jakim jest zasiłek pielęgnacyjny i ściśle określonej sytuacji, w której zasiłek pielęgnacyjny został pobrany jednocześnie z tożsamym, co do jego celu, świadczeniem (dodatkiem pielęgnacyjnym), a więc z naruszeniem zasady określonej w art. 16 ust. 6 u.ś.r. Art. 16 ust. 7 u.ś.r. rozstrzyga też w sposób odmienny niż określa to art. 30 ust. 1 u.ś.r., sposób zwrotu tego świadczenia, co likwiduje kwestię jego "nienależności".

Należy wskazać, że art. 16 ust. 7 u.ś.r. do kompetencji organów emerytalno-rentowych przekazuje rozliczenie wypłaconego zasiłku pielęgnacyjnego za okres równoczesnego pobierania dodatku pielęgnacyjnego przez stosowne pomniejszenie świadczeń emerytalno-rentowych i przekazanie tej kwoty na rachunek organu właściwego. Art. 16 ust. 8 u.ś.r. określa z kolei konsekwencje tego przekazania przez uznanie go za zwrot świadczeń nienależne pobranych. Ustawodawca nie pozostawił żadnej wątpliwości co do tego, że pomniejszenie świadczenia emerytalnego (rentowego) o kwotę nadpłaconego zasiłku pielęgnacyjnego następuje z mocy prawa i oddał tę kwestię do właściwości organów emerytalno-rentowych. Nie pozostawił tu żadnych uprawnień organowi właściwemu dla świadczeń rodzinnych a w konsekwencji dla sądów administracyjnych. Od decyzji ZUS dokonujących pomniejszenia świadczeń emerytalno-rentowych na skutek nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego, przysługuje odwołanie do sądu powszechnego (tak wyrok WSA w Gliwicach z 7 lutego 2019r., IV SA/Gl 476/18). Przekazanie przez ZUS organowi kwoty pieniężnej w trybie art. 16 ust. 8 u.ś.r. oznacza zwrot świadczeń nienależnie pobranych i kończy sprawę związaną z jednoczesnym pobieraniem dodatku i zasiłku pielęgnacyjnego.

Mając na względzie powyższe należało więc uznać, że organy I i II instancji nie były uprawnione do umorzenia kwoty zasiłku pielęgnacyjnego wypłaconego za okres, za który skarżąca miała przyznany dodatek pielęgnacyjny.

Tytułem wyjaśnienia należy również wskazać, że art. 16 ust. 7 i 8 u.ś.r. zostały wprowadzone ustawą nowelizacyjną z dnia 24 lipca 2015 r. (Dz. U. z 2015 r., poz. 1302) i stosownie do jej art. 10 pkt 2 weszły w życie 4 marca 2016 r. Mają one zastosowanie w niniejszej sprawie, bowiem postępowanie w sprawie zwrotu zasiłku pielęgnacyjnego nie zostało wszczęte przed tą datą, w związku z czym nie wchodzą w grę przepisy dotychczasowe, o jakich mowa w art. 7 ustawy nowelizacyjnej. Zauważyć również należy, że w uzasadnieniu projektu ww. ustawy nowelizacyjnej wyraźnie wskazano, że wprowadzenie art. 16 ust. 7 i 8 u.ś.r. miało na celu uproszczenie dochodzenia zwrotu należności wynikających z równoczesnego pobierania zasiłku i dodatku pielęgnacyjnego, spełniających podobny cel. Tak więc wyjęcie tego rodzaju sytuacji z reżimu ustalania i zwrotu nienależnie pobranych świadczeń, a w konsekwencji i ulg w tym zakresie, było świadomym zabiegiem ustawodawczym, znajdującym racjonalne umotywowanie. Oczywisty jest bowiem brak uprawnień do równoczesnego pobierania obu tych świadczeń, a potrącenie nadpłaty z bieżących świadczeń emerytalno-rentowych następuje z zachowaniem kwot wolnych od potrąceń, zgodnie z art. 140 i 141 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (j.t. Dz. U. z 2021 r., poz. 291, ze zm.), co wystarczająco chroni interesy osób pobierających te świadczenia.

W konsekwencji uznanie, że w niniejszej sprawie brak było możliwości stosowania przepisów o nienależnie pobranych świadczeniach rodzinnych, a w szczególności art. 30 ust. 9 u.ś.r., powinno było skutkować odmową wszczęcia postępowania administracyjnego w sprawie umorzenia przedmiotowych należności na podstawie art. 61a ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 256 ze zm., dalej: k.p.a.). Organy, w wyniku błędnej interpretacji art. 16 ust. 7 i ust. 8 u.ś.r. prowadziły postępowanie w sprawie, które zakończyło się wydaniem zaskarżonej decyzji w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego, mimo braku normatywnych podstaw do merytorycznego załatwienia sprawy w drodze decyzji administracyjnej. W rzeczywistości w niniejszej sprawie na etapie postępowania przez organem I instancji - zachodziła podstawa do umorzenia postępowania na podstawie art. 105 § 1 k.p.a. Organ II instancji, rozpoznając odwołanie winien był na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. uchylić decyzję organu I instancji i umorzyć postpowanie w całości. Naruszenie tych przepisów spowodowało konieczność uchylenia decyzji obu instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.) z jednoczesnym umorzeniem postępowania administracyjnego w oparciu o art. 145 § 3 P.p.s.a.