II SA/Po 152/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jakub Zieliński Sędziowie Sędzia WSA Jan Szuma Asesor WSA Arkadiusz Skomra (spr.) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 13 października 2021 r. sprawy ze skargi Z. M. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] grudnia 2020 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego uchyla zaskarżoną decyzję.

Decyzją z dnia [...] grudnia 2020 r., nr [...] Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, po rozpoznaniu wniosku Z. M. o ponowne rozpoznanie sprawy, utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] kwietnia 2020 r.

W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, iż zgodnie z art. 4 ustawy o osobach deportowanych do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ( Dz.U. z 2019 r. poz. 1168, dalej jako "ustawa") uprawnienie do świadczenia jest przyznawane decyzją Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie wniosku zainteresowanej osoby oraz dowodów potwierdzających rodzaj i okres represji. Wynika stąd, że dla uzyskania potwierdzenia konieczne jest złożenie przez zainteresowanego wniosku oraz, o ile nie w pierwszej kolejności, poparcie wniosku odpowiednimi dowodami.

Organ zaznaczył, iż dla wydania decyzji pozytywnej na podstawie art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy konieczne jest więc łączne wystąpienie następujących przesłanek - ustalenie:

- że osoba została deportowana (wywieziona) do pracy przymusowej w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. łub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939- 1945,

- oraz, że praca była wykonywana w warunkach deportacji przez okres co najmniej 6 miesięcy.

Organ wyjaśnił, iż wnioskodawca podnosi, że w czasie okupacji niemieckiej został przesiedlony z rodziną z R. do miejscowości D.. Fakt wysiedlenia potwierdzili świadkowie. Nie potwierdza natomiast tego faktu Ankieta dowodowa, dokument sporządzony w 1955 r., w którym jako miejsce zamieszkania w czasie okupacji wnioskodawca wymienił miejscowość R.. Ponadto w aktach sprawy brak jest dowodów dotyczących wykonywania przez stronę, bądź członków rodziny strony (np. rodziców) pracy przymusowej na rzecz III Rzeszy w czasie II wojny światowej. Oświadczenia świadków tej okoliczności również nie potwierdzają. Natomiast w opisie strony wprost czytamy: "Kiedy wysiedlono rodziców z gospodarstwa wsi R. w roku 1939 to ja miałem 3 lata, a kiedy wracaliśmy po wojnie to musieliśmy zamieszkać w nieswoich budynkach nasze własne były niezdolne. Rodzice mieli co wiem nieduże gospodarstwo rolne w D. . To nie była żadna praca przymusowa w tym D. . Mieliśmy np. 1 koń, 2 krowy. Kiedy skończyłem 18 lat to z gminy przyszło powiadomienie do odbycia w SP przymusowej pracy w kopalni węgla".

Dalej organ podniósł, iż nie neguje ciężkiej sytuacji strony podczas okupacji, a jedynie stwierdza, że powyższa represja nie stanowi podstawy do przyznania przedmiotowego świadczenia.

Mając na uwadze całokształt materiału dowodowego zebranego w sprawie organ uznał, iż brak jest podstaw do przyznania stronie uprawnienia do świadczenia pieniężnego w oparciu o przepis art. 2 pkt 2 lit. a ustawy. Praca wykonywana przez stronę w latach 1954-1956 w Hucie [...] w ramach służby w brygadach "Służby Polsce" nie jest represją ujętą w przepisach ww. ustawy.

Skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu wniósł Z. M. wskazując, iż nie zgadza się z zaskarżoną decyzją oraz że wszystkie dokumenty które złożył są zgodne z prawdą i poparte zeznaniami światków .

Skarżący zaznaczył, iż jest osobą której ze względu na wiek łatwo się pomylić lub wpisać coś pomyłkowo. Skarżący podniósł, iż w 1939 r. wraz z rodzicami został wysiedlony (deportowany) ze wsi R. do wsi D. oraz że mieszkali tam w starym nieogrzewanym domu z dziurami w suficie. Ojciec ciężko pracował w polu, a matka jemu pomagała i zajmowała się pracą w obrządku domowym dla obywatela III Rzeszy.

Skarżący wskazał, iż zapamiętał fakt że po narodzeniu jego rodzeństwa ojciec nie był pewien czy jest biologicznym ojcem (siostry). Skarżący podniósł, iż nie mieli nic swojego, tylko mały przydział mleka rano i wieczorem i to nie zawsze. Skarżący wyjaśnił, iż pamięta jak matka mówiła że ojciec pracował od świtu do nocy w błocie, chłodzie i głodzie byle przeżyli. Matka była niewolnicą która ciągle płakała.

Skarżący podkreślił, iż jedyni jeszcze żyjący świadkowie do których udało mu się dotrzeć poświadczyli fakt deportacji jak również wykonywania pracy niewolniczej na rzecz obywatela III Rzeszy. Skarżący podkreślił, iż umie odróżnić pracę w gospodarstwie rolnym które prowadził przez wiele lat od niewolnictwa jakiego doznali w okresie okupacji.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie powtarzając argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

Postanowieniem starszego referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia [...] marca 2021 r., sygn. akt II SPP/Po [...] przyznano Skarżącemu prawo pomocy w zakresie zwolnienia Skarżącego od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego.

W piśmie procesowym z dnia [...] marca 2021 r. Skarżący podniósł, iż wszystko co napisał wcześniej jest prawdą oraz oświadczył, iż w czasie wysiedlenia nie mieli 1 konia i 2 krów. Odnosząc się do ankiety dowodowej Skarżący wyjaśnił, iż ktoś "siadł i napisał, nie mając pojęcia co pisze".

W piśmie z dnia [...] kwietnia 2021 r. ustanowiony z urzędu pełnomocnik Skarżącego uzupełniając skargę zarzucił zaskarżonej decyzji:

- naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

a. art. 7 w zw. z art. 9 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 256, z późn. zm. - dalej jako: "K.p.a.") poprzez niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, a w szczególności poprzez brak ustalenia okoliczności przemawiających za przyznaniem Skarżącemu świadczenia, brak inicjatywy celem wyjaśnienia rozbieżności wynikających z zebranego materiału dowodowego, brak należytej współpracy ze Skarżącym celem ustalenia prawdy obiektywnej, co w konsekwencji doprowadziło do niedostatecznego wyjaśnienia okoliczności faktycznych sprawy oraz dokonania dowolnej oceny materiału dowodowego w oparciu jedynie o wybrane dowody albo wbrew ich treści i to z przekroczeniem zasad logiki oraz doświadczenia życiowego, a tym samym naruszenie prawa Skarżącego (osoby w podeszłym wieku) do prawidłowego, szczegółowego, merytorycznego rozpoznania indywidualnej sprawy, mającej dla niego istotne znaczenie;

b. art. 107 § 3 K.p.a. poprzez sporządzenie uzasadnienia niespełniającego wymogów określonych w tym przepisie, a w szczególności poprzez brak wskazania faktów, które organ uzna! za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, co uniemożliwia weryfikację poprawności analizy materiału dowodowego poczynionej przez Organ oraz uniemożliwia weryfikację samego procesu decyzyjnego Organu;

2. naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 1a ust. 1 w zw. z art. 2 ust. 2 lit. a ustawy po przez ich błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że strona nie doznała represji w rozumieniu tych przepisów, podczas gdy Skarżący wykazał ustawowe przesłanki niezbędne do ustalenia istnienia represji i przyznania świadczenia pieniężnego, o którym mowa w ustawie.

Wskazując na powyższe pełnomocnik Skarżącego wniósł o uchylenia zaskarżonej decyzji z dnia [...] grudnia 2020 r. oraz decyzji jej poprzedzającej z dnia [...] kwietnia 2020 r. w całości i przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej.

W uzasadnieniu pisma pełnomocnik wyjaśnił, iż opis przeżyć Skarżącego w pełni oddaje pojęcie represji, o którym mowa w ustawie, a co więcej - został przez Skarżącego należycie wykazany.

Pełnomocnik podkreślił, iż organ dopuścił się naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 7 K.p.a., art. 77 K.p.a., art. 80 K.p.a. oraz art. 107 § 3 K.p.a., co mogło - i miało - istotny wpływ na wynik sprawy. W szczególności Organ z własnej inicjatywy nie podjął żadnych czynności celem wyjaśnienia stanu faktycznego i ograniczał się jedynie do wysyłania lakonicznych zawiadomień stwierdzających brak wykazania ustawowych przesłanek przez Skarżącego. Tym samym Organ przerzucił ciężar dowodowy wyłącznie na Skarżącego i nie zainicjował przeprowadzenia jakichkolwiek dowodów. Co więcej, Organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji nie wskazał, którym dowodom dał wiarę, a którym odmówił wiarygodności oraz mocy dowodowej i z jakich powodów. Nadto, wnioski przedstawione przez Organ nie znajdują odzwierciedlenia w zebranym materiale dowodowym, co świadczy o tym, że Organ uznał dane okoliczności za udowodnione lub nieudowodnione w oderwaniu od całokształtu materiału dowodowego. Nadto analiza treści uzasadnienia zaskarżonej decyzji nie pozostawia wątpliwości, że jest ono wyjątkowo lakoniczne, wybiórcze i co najważniejsze nie spełnia wymogów określonych w art. 107 § 3 K.p.a..

W szczególności Organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji podnosi, że Skarżący "w czasie okupacji niemieckiej został przesiedlony z rodziną do R. do miejscowości D., foki wysiedlenia potwierdzili świadkowie. Nie potwierdza natomiast tego faktu Ankieta dowodowa, dokument sporządzony w 1955 r., w którym jako miejsce zamieszkania w czasie okupacji wnioskodawca wymienił miejscowość R.". Szczególnego podkreślenia wymaga fakt, że organ ostatecznie nie wskazał czy uznał, iż Skarżący został przesiedlony czy też nie. Organ wskazał na istnienie dwóch przeciwstawnych dowodów, ale nie dokonał ich analizy i oceny (a przynajmniej jej nie przedstawił), nie rozstrzygnął któremu z dowodów dał wiarę, a któremu odmówił wiarygodności i mocy dowodowej oraz z jakich powodów. Nie można również zapominać, że już na etapie trwającego postępowania organ powinien dostrzec rozbieżność wynikającą z przedstawionych dowodów.

Pełnomocnik wyjaśnił, iż na uwagę zasługuje fakt, że okoliczność wysiedlenia została potwierdzona nie tylko przez Skarżącego, ale również przez trzy inne osoby. W szczególności G. W. (A. w oświadczeniu z dnia [...] lipca 2020 r. oraz w oświadczeniu z dnia [...] listopada 2020 r. potwierdziła, iż rodzina M. wraz z synem Z. (Skarżący) była deportowana z miejscowości R. do miejscowości D. w latach 1939 - 1945. Nadto wskazała, iż w rodzinnym gospodarstwie Skarżącego zamieszkiwali w tym czasie obywatele narodowości niemieckiej. Fakt deportacji potwierdzili również inni świadkowie - L. J. w oświadczeniu z dnia [...] lipca 2020 r. oraz C. B. w oświadczeniu z dnia [...] lutego 2020 r. Organ nie wskazał w uzasadnieniu, które oświadczenia wziął pod uwagę i czy ewentualnie, któreś zostały przez niego pominięte i z jakich przyczyn. Organ posługuje się wyłącznie zbiorczym określeniem "oświadczenia świadków", co nie daje możliwości weryfikacji czy Organ rozważył cały zebrany materiał dowodowy czy też jedynie jego część.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Na wstępie należy zaznaczyć, że na mocy § 1 rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 20 marca 2020 r. w sprawie ogłoszenia na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej stanu epidemii (Dz. U. poz. 491 z późn. zm.) w okresie od dnia 20 marca 2020 r. do odwołania na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej ogłoszono stan epidemii w związku z zakażeniami wirusem SARS-CoV-2.

Do dnia wyrokowania stan epidemii nie został odwołany. Zgodnie zatem z art. 15zzs4 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. poz. 374 ze zmianami) w okresie obowiązywania stanu zagrożenia epidemicznego albo stanu epidemii ogłoszonego z powodu COVID-19 oraz w ciągu roku od odwołania ostatniego z nich wojewódzkie sądy administracyjne oraz Naczelny Sąd Administracyjny przeprowadzają rozprawę przy użyciu urządzeń technicznych umożliwiających przeprowadzenie jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku, z tym że osoby w niej uczestniczące nie muszą przebywać w budynku sądu (ust. 2). Przewodniczący może zarządzić przeprowadzenie posiedzenia niejawnego, jeżeli uzna rozpoznanie sprawy za konieczne, a nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku (ust. 3).

Na mocy powołanego wyżej art. 15zzs4 zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału niniejsza sprawa została skierowana do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym.

Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone między innymi art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325, dalej P.p.s.a.), sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Jednocześnie zgodnie z art. 134 § 1 P.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd obowiązany jest zatem dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji także wtedy, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze.

Przedmiotem tak rozumianej kontroli w niniejszej sprawie jest decyzja Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych o odmowie przyznanie Skarżącemu uprawnienia do świadczenia pieniężnego.

Materialno-prawną podstawę rozstrzygnięcia w sprawie stanowił przepis art. 2 pkt 2 ustawy o osobach deportowanych do pracy przymusowej oraz osadzonych w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ( Dz.U. z 2019 r. poz. 1168, dalej jako "ustawa").

Zgodnie z treścią tego przepisu, represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia [...] września 1939 r., na terytorium III R. i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 - 1945 (lit. a), bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia [...] września 1939 r. do dnia [...] lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach (lit. b). Przepis ten dotyczy osób, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie (art. 1 ust. 1).

Przy czym zaznaczyć należy, iż powyższy przepis należy rozumieć zgodnie z treścią wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia [...] grudnia 2009 r. (sygn. akt: K [...], publ. Dz. U. Nr 220, poz. 1734 z dnia [...] grudnia 2009 r.). Zgodnie z ww. wyrokiem art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III R. i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.

W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III R., szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi.

W ocenie Trybunału Konstytucyjnego sformułowane w art. 2 pkt 2 ustawy, bardzo rygorystyczne przesłanki dostępu do świadczeń deportacyjnych w istotny sposób naruszają zasadę równości. Kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia (por. wyrok WSA w Łodzi z dnia 24 listopada 2010 r. sygn. akt II SA/Łd 856/10 - dostępny w centralnej bazie orzeczeń pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Wskazać również należy, że w orzecznictwie ukształtował się pogląd, że o deportacji w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy można mówić w stosunku do dziecka zarówno wtedy gdy zostało ono wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe, jak i gdy wywieziona na roboty przymusowe kobieta urodziła dziecko w miejscu wykonywania tych robót (jak to miało miejsce w sytuacji skarżącego - uwaga Sądu). Jest to bowiem oczywiste, że dziecko dzieli los rodziców i do deportacji dziecka odnoszą się te same przyczyny, które spowodowały deportowanie (wywiezienie) do pracy przymusowej rodziców czy też matki dziecka (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 sierpnia 2004 r. sygn. akt OSK 135/04, wyrok WSA w Warszawie z 15 lutego 2012 r. sygn. V SA/Wa 2338/11, CBOSA).

Z uwagi na powyższe w niniejszej sprawie podstawowe znaczenie miało ustalenie tego, czy Skarżący wraz z rodziną został deportowany (wywieziony) do pracy przymusowej z dotychczasowego miejsca zamieszkania.

W niniejszej sprawie Skarżący składając wniosek wskazał, że w czasie okupacji niemieckiej został przesiedlony z rodziną z R. do miejscowości D.. Do wniosku Skarżący załączył zeznania świadków, iż Skarżący wraz z rodziną wysiedleni zostali z ze wsi R. do wsi D..

W tym miejscu wskazać należy, iż Skarżący wskazywał na fakt wysiedlenia pomimo, że z wniosku wynika, iż jako pracę przymusową określał pracę w ramach służby w brygadach "Służby Polsce" w kopalni węgla oraz hucie aluminium.

Również w składanym życiorysie Skarżący wskazywał na fakt wysiedlenia.

Natomiast organ swoją ocenę ograniczył do wskazania, iż powyższego nie potwierdza ankieta dowodowa, dokument sporządzony w 1955 r., w którym jako miejsce zamieszkania w czasie okupacji wnioskodawca wymienił miejscowość R..

Należy zaznaczyć, iż przepisy omawianej ustawy w art. 4 ust. 4 zawierają odesłanie w zakresie procedury rozpoznawania wniosków o przyznanie świadczenia pieniężnego do przepisów K.p.a. Jednocześnie jednak poprzez udzielenie delegacji Ministrowi Pracy i Polityki Socjalnej do wydania rozporządzenia w sprawie wymaganych dokumentów i dowodów potwierdzających rodzaj represji regulacje kodeksowe zostały w tym określonym zakresie zmienione.

Zgodnie z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 29 grudnia 1999 r. sprawie wymaganych dokumentów i dowodów potwierdzających rodzaj represji i okres jej trwania oraz szczegółowego trybu postępowania przy składaniu i rozpatrywaniu wniosków o przyznanie świadczenia pieniężnego przysługującego osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 111, poz. 1300 – dalej jako "rozporządzenie") w przypadku stwierdzenia braku możliwości przedstawienia przez wnioskodawcę dokumentów lub innych dowodów określonych w § 2 ust. 1-3, dowodami w sprawie mogą być również oświadczenia co najmniej dwóch świadków. Oświadczenia świadków powinny być złożone na piśmie, a podpisy świadków uwierzytelnione przez organ administracji rządowej lub samorządowej, notariusza lub upoważnionego przedstawiciela stowarzyszenia osób poszkodowanych, o którym mowa w § 1 ust. 1. Ponadto należy pamiętać, iż w uzasadnionych przypadkach, gdy brak jest możliwości udokumentowania doznanej represji dowodami wymienionymi w § 2 lub 3, dowodem może być również oświadczenie wnioskodawcy lub protokół z jego przesłuchania (§ 4 rozporządzenia).

Modyfikacja zasad prowadzenia postępowania wyjaśniającego nie oznacza jednak, że nie znajdują zastosowania te przepisy K.p.a., które wyznaczają granice i reguły postępowania dowodowego.

W tym miejscu wskazać należy, iż zgodnie z art. 80 k.p.a. organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona.

Należy również pamiętać, iż zgodnie z art. 107 § 1 pkt 6 i § 3 K.p.a. decyzja (z wyłączeniem sytuacji przewidzianych w art. 107 § 4 i 5 K.p.a. lecz nie występujących w niniejszej sprawie) zawiera uzasadnienie faktyczne i prawne, przy czym uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa.

Odpowiednie ujawnienie procesu decyzyjnego w sferze podstawy faktycznej rozstrzygnięcia stanowi jedną z gwarancji prawidłowej realizacji zasady swobodnej oceny dowodów z art. 80 K.p.a., rozumianej jako ocenę tego materiału na podstawie całokształtu zgromadzonych dowodów, następująca zgodnie z zasadami logicznego rozumowania i doświadczenia życiowego (zob. między innymi: A. Wróbel-komentarz do art. 80 kodeksu postępowania administracyjnego (w:) M. Jaśkowska, A. Wróbel, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, Zakamycze, 2005, wyd. II.)

Przy czym swobodna ocena dowodów, aby nie przerodziła się w samowolę, musi być dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem pewnych reguł tej oceny. Przede wszystkim organ musi opierać się na zebranym przez siebie materiale dowodowym, a ocena ta powinna być oparta na wszechstronnej ocenie całokształtu materiału dowodowego. Ponadto organ powinien dokonać oceny znaczenia i wartości dowodów dla toczącej się sprawy i odmówić wiary określonym dowodom, ale dopiero po wszechstronnym ich rozpatrzeniu, wyjaśniając przyczyny takiej ich oceny.

Nadto rozumowanie, w wyniku którego organ ustala istnienie okoliczności faktycznych, powinno być zgodne z zasadami logiki. Dopiero spełnienie wszystkich powyższych przesłanek pozwala przyjąć, że ocena stanu faktycznego z punktu widzenia regulacji materialnoprawnych jest prawidłowa (A. Wróbel w M. Jaśkowska, A. Wróbel Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz. Wydanie II., Zakamycze 2005, s. 510 za E. Iserzon (w:) Komentarz IV, 1970, s. 155).

W ocenie składu orzekającego w niniejszej sprawie takiej oceny w powyższej sprawie zabrakło. Nie jest wystarczające wskazanie, iż zeznaniom kilku świadków oraz oświadczeniom Skarżącego sprzeciwia się ankieta osobowa w szczególności, gdy wyżej wskazane rozporządzenie dopuszcza dowód z oświadczenia świadków jak i samego wnioskodawcy.

Zasadnie pełnomocnik Skarżącego podniósł, iż organ wskazał na istnienie dwóch przeciwstawnych dowodów, ale nie dokonał ich analizy i oceny (a przynajmniej jej nie przedstawił), nie rozstrzygnął któremu z dowodów dał wiarę, a któremu odmówił wiarygodności i mocy dowodowej oraz z jakich powodów.

Wobec powyższego za zasadne należało uznać zarzuty, postawione przez pełnomocnika Skarżącego, naruszenia przepisów postępowania.

Co prawda Sąd jest świadomy, iż Skarżący oświadczenie o miejscu zamieszkania w czasie okupacji składał pod rygorem odpowiedzialności za fałszywe zeznanie, to jednakże powyższe nie może przesądzać o wyłącznej mocy dowodowej Ankiety dowodowej. Należy mieć na uwadze, iż również w tym przypadku w istocie mamy do czynienia również z oświadczeniem wnioskodawcy, a nie dokumentem bezpośrednio potwierdzającym fakt zamieszkiwania w danej miejscowości.

Powyższe rozważania dotyczące naruszenia przepisów postępowania, a w szczególności art. 80 i 107 K.p.a., odnieść należy również do przesłanki wykonywania pracy przymusowej.

W uzasadnieniu decyzji organ lakonicznie wskazał, iż brak jest dowodów dotyczących wykonywania przez stronę, bądź członków rodziny strony (np. rodziców) pracy przymusowej na rzecz III R. w czasie II wojny światowej. Oświadczenia świadków tej okoliczności również nie potwierdzają.

Odnosząc się do powyższego wskazać należy, iż Skarżący załączył m.in. oświadczenie G. W. (k. 26 i 34), z którego wynika, że ojciec Skarżącego wykonywał pracę przymusową polegającą na pracy w polu oraz obrządku.

Organ całkowicie zignorował powyższe oświadczenie koncentrując się na fragmencie opisu strony, iż "Rodzice mieli co wiem nieduże gospodarstwo rolne w D. . To nie była żadna praca przymusowa w tym D. . Mieliśmy np. 1 koń, 2 krowy. Kiedy skończyłem 18 lat to z gminy przyszło powiadomienie do odbycia w SP przymusowej pracy w kopalni węgla".

Sąd jednak zwraca uwagę, iż Skarżący opis swoich przeżyć skoncentrował na pracy przymusowej w kopalni węgla oraz hucie aluminium, a nie na pracy ojca w gospodarstwie rolnym. Co prawda Skarżący dopiero we wniesionej skardze szeroko opisał warunki panujące w gospodarstwie we wsi D., to jednakże mając na uwadze obowiązki organu wynikające z przepisów K.p.a. oraz fakt podeszłego wieku Skarżącego organ winien w toku postępowania wezwać Skarżącego, wyjaśniając mu okoliczności sprawy, do opisania warunków pracy w gospodarstwie we wsi D..

W tym miejscu przypomnieć należy, iż o deportacji w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy można mówić w stosunku do dziecka zarówno wtedy gdy zostało ono wywiezione wraz z rodzicami na roboty przymusowe, jak i gdy wywieziona na roboty przymusowe kobieta urodziła dziecko w miejscu wykonywania tych robót. Jest to bowiem oczywiste, że dziecko dzieli los rodziców i do deportacji dziecka odnoszą się te same przyczyny, które spowodowały deportowanie (wywiezienie) do pracy przymusowej rodziców czy też matki dziecka.

Rozpoznając sprawę ponownie, organ mając na uwadze stanowisko zawarte w niniejszym wyroku, winien ponownie dokonać oceny zgromadzonego materiału dowodowego, w a w razie potrzeby mając na uwadze art. 79 a K.p.a. zwrócić się do Skarżącego o dostarczenie dodatkowych dowodów czy to w postaci zeznań świadków czy też oświadczenia Skarżącego. Następnie organ winien wydać stosowne rozstrzygnięcie dając wyraz swoim ustaleniom w prawidłowo sporządzonym uzasadnieniu decyzji spełniającym wymogi z art. 107 § 3 K.p.a.

W tym stanie rzeczy Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c P.p.s.a. orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania Sąd nie orzekał mając na uwadze, iż Skarżący na mocy postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu został zwolniony z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych.

Odnośnie wniosku pełnomocnika z urzędu o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej wskazać należy, iż orzeczenie w tym zakresie zostanie wydane odrębnie przez referendarza sądowego na podstawie art. 258 § 2 pkt 8 P.p.s.a.

-----------------------

2