II SA/Ol 167/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Katarzyna Matczak Sędziowie sędzia WSA Tadeusz Lipiński sędzia WSA Piotr Chybicki (spr.) Protokolant referent Natalia Stemplewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 maja 2025 r. sprawy ze skargi J. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia [...], nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego I. oddala skargę; II. przyznaje adwokatowi P. L. od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie kwotę 480 zł (czterysta osiemdziesiąt złotych), powiększoną o należny podatek VAT, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu.

Zaskarżoną decyzją z dnia 20 stycznia 2025 r., nr SKO.82.740.2024 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Olsztynie (dalej: "Kolegium"), po rozpatrzeniu odwołania J.S. (dalej: "skarżący"), utrzymało w mocy decyzję z dnia

26 listopada 2024 r. wydaną z upoważnienia Wójta Gminy W. przez Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w W. (dalej: "organ I instancji") o odmowie umorzenia należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego.

W uzasadnieniu wyjaśniono, że po rozpatrzeniu wniosku skarżącego organ

I instancji decyzją z dnia 26 listopada 2024 r. odmówił umorzenia należności z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych z funduszu alimentacyjnego na rzecz jego sześciorga dzieci w okresie od 1 października 2008 r. do 30 września 2017 r. w łącznej kwocie na dzień 26 listopada 2024 r. należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego 186.918,85 zł, odsetki zaległe dla funduszu alimentacyjnego – 64.079,24 zł, zaległa zaliczka alimentacyjna – 19.152,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami naliczonymi na dzień wydania decyzji.

Kolegium podzielając stanowisko organu I instancji wyjaśniło, że wniosek skarżącego został rozpatrzony z uwzględnieniem jego sytuacji dochodowej i rodzinnej przedstawionej przez skarżącego. Kolegium wskazało, że zgodnie z ostatnią ugodą zawartą przed Sądem Rejonowym w O. w dniu 13 kwietnia 2010 r. kwota obciążających skarżącego alimentów ustalona została od dnia 1 marca 2010 r. na 550,00 zł miesięcznie na każde z dzieci. Organ I instancji kolejnymi ostatecznymi decyzjami administracyjnymi przyznawał matce dzieci prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego wnioskowanych na dzieci skarżącego poczynając od okresu świadczeniowego 2008/2009 do okresu świadczeniowego 2016/2017. W tej sytuacji organ I instancji wystąpił o wszczęcie postępowania egzekucyjnego przeciwko skarżącemu w celu wyegzekwowania zwrotu kwot wypłaconych na rzecz dzieci tytułem świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Postanowieniem z dnia 18 listopada 2022 r. Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w O. umorzył z mocy prawa prowadzone przeciwko skarżącemu postępowanie egzekucyjne z uwagi na ogłoszenie upadłości dłużnika. Na dzień 26 listopada 2024 r. należności z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego na sześcioro dzieci skarżącego w okresie od dnia w okresie od 1 października 2008 r. do 30 września 2017 r. wynosiły 186.918,85 zł, odsetki zaległe wobec funduszu alimentacyjnego - 64.079,24 zł, zaległa zaliczka alimentacyjna - 19.152,00 zł wraz z ustawowymi odsetkami naliczonymi na dzień wydania decyzji.

Kolegium wskazało również, że w wyniku przeprowadzonego w dniu 19 listopada 2024 r. wywiadu środowiskowego ustalono, iż skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z 30-letnim synem. Rodzina zajmuje czteroizbowy dom jednorodzinny, wyposażony w podstawowy sprzęt gospodarstwa domowego.

W rodzinie nie występuje nadzwyczajnie trudna sytuacja, która ma istotny wpływ na brak możliwości spłaty należności alimentacyjnych. Skarżący ma przyznaną rentę inwalidzką w wysokości 4.322,70 zł brutto miesięcznie, a do wypłaty po odciągnięciu potrąceń pozostaję kwota 1.121,04 zł. Skarżący korzystał z jednorazowych zapomóg pieniężnych z funduszu socjalnego w 2024 r. w wysokości 300,00 zł, natomiast z GOPS otrzymał 1.400,00 zł. Ponadto skarżący pobiera zasiłek pielęgnacyjny w wysokości 215,84 zł miesięcznie. Skarżący nie dysponuje środkami, które umożliwiałby realizację obowiązku alimentacyjnego i spłaty zadłużenia w całości, ale posiada skromny budżet, z którego zaspokaja swoje podstawowe wydatki zawiązane z utrzymaniem i z którego potrącane są zobowiązania. Pozostali członkowie rodziny, tj. 30-letni syn nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności, nie jest też zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. Jego wiek, ani stan zdrowia nie eliminują go z rynku pracy jako potencjalnego pracownika i nie wykluczają podjęcie zatrudnienia. W tej sytuacji Kolegium podzieliło stanowisko organu I instancji, iż w przypadku skarżącego nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności uzasadniające umorzenie zaległości. Trudna sytuacja dochodowa lub rodzinna dłużnika i związana z tym niemożność wywiązywania się z obowiązku alimentacyjnego, powinna być bowiem efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu. Tylko takie okoliczności mogą uzasadniać umorzenie świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Z akt sprawy nie wynika natomiast, aby takie szczególne okoliczności miały miejsce. Okolicznością taką nie jest fakt potrąceń z wynagrodzenia wynikających z prowadzonej egzekucji komorniczej. W ocenie Kolegium, sytuacja bytowa skarżącego jest stabilna. Zamieszkuje w domu wyposażonym w podstawowe sprzęty gospodarstwa domowego, może liczyć na pomoc dorosłych dzieci, które są w sile wieku i zdrowe. Ma stałe źródło dochodu w postaci renty inwalidzkiej i zasiłku pielęgnacyjnego, może też ubiegać się o zapomogi.

Na powyższą decyzję skarżący wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie domagając się jej uchylenia i umorzenia należności z tytułu świadczeń alimentacyjnych wypłaconych z funduszu alimentacyjnego. W uzasadnieniu skarżący wyraził swoje niezadowolenie z wydanych przez organy obu instancji decyzji oraz wniósł o ustanowienie dla niego adwokata z urzędu.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zajęte w zaskarżonej decyzji.

Na rozprawie w dniu 29 maja 2025 r. ustanowiony dla skarżącego z urzędu pełnomocnik wskazał na naruszenie art. 7 i art. 77 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 572, dalej: "k.p.a."), poprzez brak wszechstronnego ustalenia sytuacji skarżącego. Podniósł, że uzasadnienie decyzji Kolegium jest lakoniczne. Dodatkowo stwierdził, że w rozpoznawanej sprawie powinny być także brane pod uwagę okoliczności wielkości środków finansowych, które muszą być uregulowane przez skarżącego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tj. Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) sądy administracyjne są właściwe do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych, przy czym Sąd nie może opierać tej kontroli na kryterium słuszności lub sprawiedliwości społecznej. Uwzględnienie skargi następuje w przypadku stwierdzenia przez Sąd naruszenia przepisów prawa materialnego lub istotnych wad w prowadzonym postępowaniu

(art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, t.j. Dz.U. z 2024 r., poz. 935 ze zm. – zwanej dalej: "p.p.s.a.").

Zakres kontroli Sądu wyznacza art. 134 § 1 p.p.s.a. stanowiący, iż sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a.

Przeprowadzona przez Sąd kontrola legalności zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, według powyższych kryteriów wykazała, że akty te nie naruszają prawa w stopniu nakazującym usunięcie ich z obiegu prawnego.

Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięć organów w niniejszej sprawie stanowiły przepisy ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1993 ze zm.), dalej: "u.p.s.u.a.". Zgodnie z art. 27 ust. 1 u.p.s.u.a. dłużnik alimentacyjny jest obowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego osobie uprawnionej, łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie.

Z kolei stosownie do art. 30 ust. 2 u.p.s.u.a., organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną.

W rozpoznawanej sprawie skarżący domaga się umorzenia spłaty kwoty należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz jego sześciorga dzieci w okresie od 1 października 2008 r. do 30 września 2017 r., powołując się na trudną sytuację osobistą i dochodową.

Wobec powyższego zasadnym jest zaznaczenie, że art. 30 ust. 2 u.p.s.u.a. stanowi podstawę do orzekania w ramach tzw. uznania administracyjnego, które oznacza rodzaj swobody decyzyjnej co do wyboru sposobu rozstrzygnięcia. Swoboda ta wyraża się w możliwości odmowy przyznania wnioskowanej ulgi nawet wówczas, gdy istnieją okoliczności obiektywne wskazujące na złą sytuację dochodową i rodzinną dłużnika alimentacyjnego. Uznaniowy charakter decyzji nie zwalnia jednak organu administracji od szczegółowego zbadania stanu faktycznego sprawy i rozważenia wszystkich okoliczności istotnych prawnie (art. 7 k.p.a.). Rolą sądu administracyjnego kontrolującego legalność decyzji uznaniowych w sprawie przyznania bądź odmowy przyznania ulgi jest natomiast sprawdzenie prawidłowości przeprowadzonego postępowania i prawidłowości wyprowadzonej oceny materiału dowodowego, która powinna znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. Uzasadnienie to powinno być spójne wewnętrznie, zgodne z zasadami logiki i doświadczenia życiowego, zawierać ocenę materiału dowodowego oraz odnosić się do prawnych podstaw decyzji.

Analiza zgromadzonego materiału dowodowego dostarcza podstaw do stwierdzenia, że organy w pełni zachowały opisane wyżej wymogi dotyczące postępowania w tego rodzaju sprawie. W judykaturze przyjmuje się bowiem, że umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma charakter wyjątkowy i zachodzi jedynie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia zobowiązanemu wywiązanie się z ciążącego na nim obowiązku alimentacyjnego. Stan taki powinien być jednak efektem czynników obiektywnych, na które zobowiązany nie ma wpływu, gdyż tylko takie przesłanki mogą uzasadniać umorzenie jakichkolwiek należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Wszelkiego zatem rodzaju zwolnienia z tego obowiązku mają charakter wyjątkowy i powinny być interpretowane w sposób ścisły, a nie rozszerzający, bowiem obowiązek alimentacyjny ciąży bezwzględnie na każdym z rodziców, a alimenty służą realizacji ochrony dobra dziecka, poprzez zapewnienie środków na jego godziwe utrzymanie, wychowywanie czy edukację. Dobro dziecka jest wartością najwyższą i podlega konstytucyjnej ochronie ze strony państwa (art. 72 Konstytucji RP). Fakt wypłaty przez państwo świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby małoletniej z tytułu zasądzonych alimentów nie zwalnia zobowiązanego z obowiązku alimentacji wobec własnego dziecka. Każde natomiast umorzenie zadłużenia alimentacyjnego powoduje przerzucenie na wszystkich członków społeczeństwa kosztów utrzymania dzieci dłużników alimentacyjnych (por. wyrok NSA z dnia 30 stycznia 2018 r., I OSK 611/16, dostępny na stronie internetowej: orzeczenia.nsa.gov.pl – dalej: "CBOSA").

Istotnym jest również zaznaczenie, że dłużnik alimentacyjny jest co do zasady osobą borykającą się z problemami finansowymi, dlatego sytuacja dochodowa, rodzinna i zdrowotna dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności z tytułu wypłaconych z funduszu alimentacyjnego świadczeń powinna wyróżniać go spośród innych dłużników alimentacyjnych.

Z ustaleń organów wynika, że skarżący ma przyznaną rentę inwalidzką w wysokości 4.322,70 zł brutto miesięcznie, a do wypłaty po odciągnięciu potrąceń pozostaję kwota 1.121,04 zł. W 2024 r. skarżący korzystał z jednorazowych zapomóg pieniężnych z funduszu socjalnego w wysokości 300,00 zł, natomiast z GOPS otrzymał 1.400,00 zł. Skarżący nie dysponuje środkami, które umożliwiałby realizację obowiązku alimentacyjnego i spłaty zadłużenia w całości, ale posiada skromny budżet, z którego zaspokaja swoje podstawowe wydatki zawiązane z utrzymaniem i z którego potrącane są zobowiązania. Pozostali członkowie rodziny, tj. 30-letni syn nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności, nie jest też zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. Jego wiek, ani stan zdrowia nie eliminują go z rynku pracy jako potencjalnego pracownika i nie wykluczają podjęcia zatrudnienia.

Jednocześnie podkreślić należy, że aktualne potrącenia z renty inwalidzkiej to wynik świadomych działań skarżącego. Skarżący od wielu lat (w niniejszej sprawie od okresu świadczeniowego 2008/2009) nie wywiązuje się z obowiązków alimentacyjnych wobec swoich dzieci i nie przedstawił żadnych okoliczności, które obiektywnie uniemożliwiłyby mu terminowe regulowanie należności w całym tym okresie, nie wykazywał też żadnej dobrej woli świadczącej o tym, że chciałaby te należności uregulować. Tymczasem w myśl art. 133 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice obowiązani są do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania. Trudna sytuacja materialna rodziców nie zwalnia ich z obowiązku świadczenia na rzecz dzieci. Ciężar utrzymania dzieci nie spoczywa bowiem na ogóle podatników, lecz na rodzicach, którzy w pierwszej kolejności obciążeni są obowiązkiem alimentacyjnym względem swoich dzieci. Trzeba też mieć na względzie, że samo uzyskiwanie niskich dochodów, bądź nawet nieuzyskiwanie dochodów, nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną na tle sytuacji innych dłużników alimentacyjnych (zob. wyrok NSA z 6 grudnia 2022 r., I OSK 1096/20, CBOSA).

Skoro skarżący sam przyczynił się do zaistniałej w jego życiu sytuacji, trudno sprzeciwić się stanowisku organów, że jego sytuacja nie jest szczególna i wyjątkowa, co uzasadniałoby umorzenie wnioskowanego zadłużenia. Skarżący nie wykazał bowiem, że powstanie zadłużenia z tytułu wypłacanych świadczeń alimentacyjnych na rzecz jego dzieci było usprawiedliwione okolicznościami od niego niezależnymi.

Poza tym sytuacja bytowa skarżącego jest stabilna. Zamieszkuje w domu wyposażonym w podstawowe sprzęty gospodarstwa domowego, może liczyć na pomoc dorosłych dzieci, które są w sile wieku i zdrowe. Ma stałe źródło dochodu w postaci renty inwalidzkiej i zasiłku pielęgnacyjnego, może też ubiegać się o zapomogi.

Podsumowując stwierdzić należy, że organy obydwu instancji prawidłowo ustaliły i oceniły stan faktyczny sprawy, czemu w sposób wyczerpujący dały wyraz w uzasadnieniach wydanych decyzji. Sąd nie stwierdził naruszenia przepisów prawa procesowego czy też naruszenia przepisu prawa materialnego. Orzeczona odmowa umorzenia jest w realiach kontrolowanej sprawy w pełni uzasadniona. Organom nie można zatem postawić skutecznego zarzutu naruszenia granic uznania administracyjnego, co mogłoby uzasadniać uwzględnienie skargi.

Mając powyższe na względzie Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., skargę oddalił.

O wynagrodzeniu adwokata, świadczącego pomoc prawną z urzędu, Sąd orzekł na podstawie art. 250 § 1 p.p.s.a. oraz § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata z urzędu (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 2631 ze zm.), wobec złożonego oświadczenia, że koszty te nie zostały pokryte w całości ani w części oraz mając na uwadze wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 kwietnia 2023 r., sygn. akt. SK 85/22, OTK-A 2023/41.