II SA/Go 695/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jarosław Piątek po rozpoznaniu w dniu 23 września 2021 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi M.M. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie odmowy prawa do zwolnienia z opłacenia należności z tytułu składek należnych za miesiąc marzec i kwiecień 2020 r. postanawia: umorzyć postępowanie sądowoadministracyjne.

Pismem z dnia [...] października 2020 r. M.M. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. skargę na decyzje Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2020 r., nr [...] w przedmiocie odmowy prawa do zwolnienia z opłacenia należności z tytułu składek należnych za miesiąc marzec i kwiecień 2020 r. oraz nr [...], w przedmiocie odmowy prawa do zwolnienia z opłacenia należności z tytułu składek należnych za miesiąc maj 2020 r.

Na podstawie zarządzenia Przewodniczącego Wydziału z dnia 20 listopada 2020 r. skargi rozdzielono w ten sposób, że pod sygnaturą II SA/Go 699/20 prowadzona była sprawa dotycząca decyzji nr [...] w przedmiocie odmowy prawa do zwolnienia z opłacenia należności z tytułu składek należnych za miesiąc marzec i kwiecień 2020 r., natomiast pod sygnaturą II SA/Go 700/20 prowadzona była sprawa dotycząca decyzji nr [...], w przedmiocie odmowy prawa do zwolnienia z opłacenia należności z tytułu składek należnych za miesiąc maj 2020 r.

Postanowieniami z dnia 30 listopada 2020 r., sygn. akt II SA/Go 699/20 oraz z dnia 1 grudnia 2020 r., sygn. akt II SA/go 700/20, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wlkp. (dalej jako: WSA w Gorzowie Wlkp.) stwierdził swą niewłaściwość i przekazał sprawy do rozpoznania właściwemu miejscowo Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie (dalej jako: WSA w Warszawie). W uzasadnieniu powyższych postanowień WSA w Gorzowie wyjaśnił, że oddział ZUS-u nie posiada osobowości prawnej i nie można mu przypisać statusu strony postępowania. Zgodnie natomiast z treścią art. 66 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r., poz. 266 ze zm. – określanej dalej jako u.s.u.s.) Zakład Ubezpieczeń Społecznych jest państwową jednostką organizacyjną i posiada osobowość prawną. Siedzibą Zakładu jest miasto stołeczne Warszawa. Wobec tego Zakład Ubezpieczeń Społecznych został oznaczony przez Sąd jako organ, którego decyzja stanowi przedmiot skargi.

Ponadto w uzasadnieniu w/w postanowień wskazano, że w niniejszych sprawach nie ma zastosowania § 1 pkt 2 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 22 lutego 2017 r. w sprawie przekazania rozpoznawania innym wojewódzkim sądom administracyjnym niektórych spraw z zakresu działania dyrektora Krajowej Informacji Skarbowej, Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (Dz. U. z 2017 r., poz. 367). Na mocy tego przepisu rozpoznawanie spraw z zakresu działania Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zostało przekazane wojewódzkim sądom administracyjnym, na których obszarze właściwości strona skarżąca zamieszkuje lub ma siedzibę, jednak odnosi się ono wyłącznie do zamkniętego katalogu spraw, których przedmiotem jest umorzenie, odroczenie terminu płatności lub rozłożenie na raty należności z tytułu składek określonych w art. 28 i art. 29 u.s.u.s. WSA w Gorzowie Wlkp. podkreślił, że przedmiotem postępowania w niniejszej sprawie jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wydana w oparciu o ustawę z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r., poz. 374 ze zm.), wobec czego właściwym miejscowo Sądem do rozpoznania niniejszych spraw jest WSA w Warszawie.

Następnie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniami z 24 marca 2021 r., sygn. akt V SA/Wa 258/21 oraz V SA/Wa 259/21, stwierdził swą niewłaściwość miejscową i przekazał obydwie sprawy do rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gorzowie Wlkp. W uzasadnieniu przedmiotowych postanowień WSA w Warszawie wyjaśnił, że rozporządzeniem z 4 marca 2021 r. (Dz. U. z 2021 r. poz. 426) Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, mając na uwadze przyspieszenie i usprawnienie rozpoznawania skarg w omawianych sprawach, skrócenie oczekiwania na wydanie wyroku oraz rozłożenie ciężaru orzekania na wszystkie wojewódzkie sądy administracyjne, przy jednoczesnym zapewnieniu rozpoznania sprawy przez sąd najbliższy miejscu zamieszkania lub siedziby strony skarżącej oraz trudną sytuację przedsiębiorców wywołaną epidemią dokonał zmiany § 1 pkt 2 rozporządzenia z 22 lutego 2017 r. Po nowelizacji przepis ten stanowi, iż rozpoznawanie spraw z zakresu działania Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dotyczących m.in. zwolnienia z obowiązku opłacenia należności z tytułu składek, o których mowa w art. 31zo ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (tekst jedn. Dz. U. poz. 1842, ze zm., dalej jako: ustawa o COVID) przekazuje się wojewódzkim sądom administracyjnym, na których obszarze właściwości strona skarżąca zamieszkuje lub ma siedzibę. Rozporządzenie z dnia 4 marca 2021 r. weszło w życie z dniem 16 marca 2021 r.

WSA w Warszawie jednocześnie zaznaczył, że możliwość zwolnienia z obowiązku opłacenia należności z tytułu składek, o których mowa w art. 31zo ustawy o COVID, została wprowadzona przez ustawodawcę w 2020 r. jako wsparcie dla przedsiębiorców w związku ze stanem epidemii i ograniczeniami w prowadzeniu działalności gospodarczej. WSA w Warszawie z uwagi na treść § 1 pkt 2 rozporządzenia z 22 lutego 2017 r., obowiązującą przed nowelizacją, oraz strukturę instytucjonalną Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, do 15 marca 2021 r. był jedynym sądem właściwym do rozpoznania skarg przedsiębiorców w tych sprawach. Od 16 marca 2021 r. do rozpoznawania tychże spraw właściwe są te wojewódzkie sądy administracyjne, na których obszarze właściwości strony skarżące zamieszkują lub mają siedzibę.

Po przekazaniu akt obydwu spraw prowadzonych ze skarg M.M. na podstawie zarządzenia Przewodniczącego Wydziału z dnia 3 sierpnia 2021 r. skargi zarejestrowano w ten sposób, że pod sygnaturą II SA/Go 695/21 prowadzona jest sprawa dotycząca decyzji nr [...] w przedmiocie odmowy prawa do zwolnienia z opłacenia należności z tytułu składek należnych za miesiąc marzec i kwiecień 2020 r., natomiast pod sygnaturą II SA/Go 696/21 prowadzona jest sprawa dotycząca decyzji nr [...], w przedmiocie odmowy prawa do zwolnienia z opłacenia należności z tytułu składek należnych za miesiąc maj 2020 r.

W sprawie II SA/Go 696/21 w wykonaniu zarządzenia Przewodniczącego Wydziału z dnia 10 sierpnia 2021 r. skierowano do skarżącego M.M. korespondencję zawierającą m.in. zawiadomienie o przekazaniu sprawy do tut. Sądu ze wskazaniem nowej sygnatury. W dniu 17 sierpnia 2021 r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp. wróciła niepodjęta przez skarżącego korespondencja z adnotacją "Adresat zmarł" (k. 52 akt sprawy II SA/Go 696/21). Na podstawie zarządzenia z dnia 18 sierpnia 2021 r. w sprawie II SA/Go 696/21 zwrócono się do Kierownika Urzędu Stanu Cywilnego o nadesłanie skróconego aktu zgonu M.M. ostatnio zamieszkałego: [...]. Urząd Stanu Cywilnego wraz z pismem z [...] sierpnia 2021 r. przedłożył skrócony odpis aktu zgonu (k. 59 akt sprawy II SA/Go 696/21).

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Postępowanie sądowe w niniejszej sprawie należało umorzyć.

Zgodnie z treścią art. 124 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm., dalej jako: p.p.s.a.), Sąd zawiesza postępowanie z urzędu w razie śmierci strony lub jej przedstawiciela ustawowego, utraty przez nich zdolności procesowej, utraty przez stronę zdolności sądowej lub utraty przez przedstawiciela ustawowego charakteru takiego przedstawiciela, z zastrzeżeniem § 3. Nie zawiesza się postępowania w razie śmierci strony, jeżeli przedmiot postępowania odnosi się wyłącznie do praw i obowiązków ściśle związanych z osobą zmarłego (art. 124 § 3 p.p.s.a.).

Stosownie natomiast do art. 161 § 1 pkt 2 p.p.s.a., Sąd wydaje postanowienie o umorzeniu postępowania w razie śmierci strony, jeżeli przedmiot postępowania odnosi się wyłącznie do praw i obowiązków zmarłego, chyba że udział w sprawie zgłasza osoba, której interesu prawnego dotyczy wynik tego postępowania.

Nadto wyjaśnienia wymaga, że w myśl art. 922 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r., poz. 1740) prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na jedną lub kilka osób stosownie do przepisów księgi niniejszej. Nie należą do spadku prawa i obowiązki zmarłego ściśle związane z jego osobą, jak również prawa, które z chwilą jego śmierci przechodzą na oznaczone osoby niezależnie od tego, czy są one spadkobiercami. Na tle powyższej regulacji w doktrynie prawa cywilnego wskazuje się, że dziedziczeniu podlegają prawa i obowiązki wynikające ze stosunków cywilnoprawnych. Nie wchodzą w skład spadku prawa i obowiązki wynikające z innych stosunków prawnych. Do spadku nie należą więc prawa i obowiązki wynikające ze stosunków karnoprawnych, administracyjnoprawnych, finansowoprawnych (E. Skowrońska-Bocian. Komentarz do kodeksu cywilnego. Księga czwarta. Spadki", W-wa 2005, str. 10, podobnie J.S. Piątkowski, H. Witczak, A. Kawałko [w]: System Prawa Prywatnego, Tom 10; Prawo spadkowe, pod. red. B. Kordasiewicza, W-wa 2009, str. 50-51). Podobne stanowisko wyrażone było w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. wyrok SN z dnia 7 kwietnia 2004 r., sygn. IV CK 215/03, Lex nr 152889; wyrok SN z dnia 26 marca 2002 r., sygn. III CZP 14/02, opubl. OSNC 2002/12/148).

Jak wynika z akt niniejszej sprawy M.M. zmarł po skutecznym wniesieniu skargi, a zatem kiedy był już stroną postępowania w rozumieniu art. 32 p.p.s.a. Natomiast przedmiotem niniejszej sprawy jest decyzją z [...] września 2020 r., nr [...] Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w przedmiocie odmowy prawa do zwolnienia z opłacenia należności z tytułu składek za miesiąc marzec, kwiecień 2020 r.

Podkreślenia wymaga, że prawa i obowiązku wynikające z podlegania ubezpieczeniom społecznym, ubezpieczeniom zdrowotnym i Funduszu Pracy nie wchodzą w skład spadku, ponieważ stanowią prawa i obowiązki o charakterze ściśle osobistym, związanym z osobą zmarłego, nie posiadają one również charakteru cywilnoprawnego, ponieważ podmioty stosunku ubezpieczeniowego nie mają równorzędnego statusu. Przedmiotowe prawa i obowiązki nie przechodzą także z mocy ustawy na określone osoby, niezależnie od tego, czy są one spadkobiercami (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z 9 czerwca 2021 r., II SA/Łd 137/21, www.orzeczenia.nsa.gov.pl – dalej jako CBOSA). Prawo domagania się umorzenia zaległości z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy jest uprawnieniem ściśle związanym (zindywidualizowanym i skonkretyzowanym) z osobą dłużnika i nie podlega przejęciu przez spadkobierców na podstawie art. 97 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 1540 ze zm.) w zw. z art. 31 i 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn. Dz. U. z 2021 r., poz. 423, dalej jako u.s.u.s., por. postanowienie WSA w Opolu z 26 maja 2021 r., I SA/Op 49/21, CBOSA, postanowienie WSA w Łodzi z 11 czerwca 2021 r., III SA/Łd 333/21, CBOSA, wyrok NSA z 7 czerwca 2000 r., III SA 1216/99, ONSA 2001/3/133 oraz glosa S. Babiarza do tego wyroku, Glosa 2002/2/22).

Zgodnie ze stanowiskiem wyrażonym w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z 20 stycznia 2004 r., I SA/Po 1069/02 oraz w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z 9 czerwca 2021 r., III SA/Łd 137/21, spadkobiercy w zakresie nabytych praw i obowiązków majątkowych, w tym zaległości podatkowych, wstępują w miejsce spadkodawcy, stając się tym samym dłużnikiem i mogą wnosić o umorzenie już własnego zobowiązania, powołując się na własną sytuację materialną lub życiową – swój własny ważny interes lub interes publiczny.

W konsekwencji jeśli przedmiot niniejszego postępowania dotyczy uprawnienia do domagania się umorzenia należności z tytułu składek, w warunkach ściśle związanych z osobą zmarłego skarżącego, należało orzec o umorzeniu postępowania sadowego stosownie do art. 161 § 1 pkt 2 p.p.s.a.

Mając na uwadze powyższe Sąd, na podstawie art. 161 § 1 pkt 2 p.p.s.a., umorzył postępowanie sądowoadministracyjne.