II SA/Gl 669/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Rafał Wolnik (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Tomasz Dziuk, Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska, Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 października 2024 r. sprawy ze skargi K. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 29 marca 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/596/2024/4049 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta J. z dnia 24 stycznia 2024 r. nr [...], 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach na rzecz skarżącej 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.

Prezydent Miasta J. decyzją z dnia 24 stycznia 2024 r. odmówił przyznania obecnie skarżącej K. K. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem T. K..

W uzasadnieniu organ I instancji przywołał oświadczenia skarżącej, z których wynika, że zrezygnowała z pracy z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad mężem chorującym na [...], a także na liczne inne schorzenia. Wynika z nich również, że skarżąca wykonuje względem męża szereg czynności takich jak: przyrządzanie dużych i wysokokalorycznych posiłków, pilnowanie przyjmowania leków, przeprowadzanie drenaży 3 razy dziennie (40-60 minut każdy), wykonywanie inhalacji (5 razy dziennie), a jej pomoc świadczona jest całodobowo. W ramach wywiadu organ I instancji ustalił ponadto, że skarżąca wspólne gospodarstwo domowe prowadzi z mężem oraz małoletnim synem. Posiada 13 letni staż pracy, ostatnie jej zatrudnienie ustało z dniem [...] r., a przyczyną rezygnacji z pracy był pogarszający się stan zdrowia męża. Ustalono również, że mąż skarżącej nie jest osobą leżącą, po mieszkaniu porusza się samodzielnie, jednak wymaga pomocy osoby drugiej gdy je opuszcza. Potrafi przygotować prosty posiłek, spożyć go. Samodzielnie wykonuje wszystkie czynności higieniczne. Natomiast zagrożenie dla męża skarżącej stanowią krwioplucia. Wówczas skarżąca kontroluje i pilnuje męża przez całą noc aby spał na boku. Z kolei w sytuacji gdy skarżąca musi wyjść poza miejsce zamieszkania samodzielnie, z mężem zostaje sąsiadka. Organ I instancji wyjaśnił przy tym, że w niniejszej sprawie zastosowanie znajdą przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390), zwanej dalej u.ś.r., w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2023 r. Organ I instancji wywiódł, że niepełnosprawny w stopniu znacznym mąż skarżącej wymaga opieki i pomocy, którą niewątpliwie zapewnia mu skarżąca. Jednakże w opinii organu nie zostały spełnione wszystkie przesłanki z u.ś.r. do przyznania wnioskowanego świadczenia. Stwierdził, że skarżąca nie jest zobowiązana wobec męża do spełnienia obowiązku alimentacyjnego, gdyż obowiązek ten ciąży na rodzicach męża skarżącej, którzy mogliby zwiększyć zakres opieki nad synem albo wesprzeć finansowo. Nadto, w przypadku skarżącej nie zachodzi bezpośredni związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym mężem, gdyż skarżąca nie pracuje od dnia [...] r., a główne schorzenie męża istnieje od urodzenia, natomiast jego znaczny stopień niepełnosprawności został ustalony od dnia [...] r. Organ wyjaśnił, że opieka musi być stała i bezpośrednia oraz zapewniać zaspokojenie codziennych potrzeb życiowych i społecznych, których osoba niepełnosprawna sama nie może wykonywać. Z kolei mąż skarżącej wykonuje szereg czynności samodzielnie.

Na skutek wniesionego przez skarżącą odwołania od powyższej decyzji, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach, zaskarżoną w niniejszym postępowaniu decyzją, utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu organ odwoławczy przytoczył treść art. 17 ust. 1 oraz art. 24 ust. 1-4 u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2023 r. Organ zwrócił uwagę na konieczność przyznania pierwszeństwa wykładni prokonstytucyjnej przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r., mając na uwadze równość wobec prawa oraz ochronę rodziny i zapewnienie jej w uzasadnionych przypadkach prawa do szczególnej pomocy ze strony władzy państwowej. Wskazał, że tym samym małżonek sprawujący osobistą opiekę uzyskuje prawo do ubiegania się o świadczenie w przypadku rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Jednakże w niniejszej sprawie, zdaniem SKO istnieją inne negatywne przesłanki przyznania świadczenia. Organ odwoławczy podkreślił, że wnioskujący musi sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy. Zaznaczył, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest wynagrodzeniem za sprawowanie faktycznej opieki, ale rekompensatą za utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Tym samym w ocenie organu odwoławczego zakres opieki jakiej wymaga mąż skarżącej nie jest tego rodzaju żeby wykluczał podjęcie przez nią zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Sprawowana przez skarżącą opieka ogranicza się bowiem jedynie do wspomagania męża w czynnościach życia codziennego. Mąż skarżącej nie jest osobą leżącą, jest w stanie samodzielnie poruszać się po mieszkaniu, przyrządzić i spożyć posiłek. Samodzielnie także wykonuje wszystkie czynności higieniczne. Kolegium nie zanegowało przy tym samego faktu sprawowania opieki. Zaznaczyło jednak, że opieka ta może być realizowana w warunkach zatrudnienia.

W skardze na powyższą decyzję skarżąca zarzuciła naruszenie:

- art. 17 ust. 1 u.ś.r., poprzez jego niezastosowanie, w sytuacji gdy skarżącej przysługuje świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad niepełnosprawnym mężem, ponieważ skarżąca zrezygnowała z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej i nie podejmuje jej z powodu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną;

- art. 80 k.p.a., poprzez przekroczenie zasady swobodnej oceny dowodów, tj. błędną analizę zebranego materiału dowodowego w sprawie, ustalenie, że zebrany materiał dowodowy nie pozwala na określenie, że skarżąca nie podejmuje i zrezygnowała z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną;

- art. 7 k.p.a., poprzez niezastosowanie zasad postępowania administracyjnego, a to zasady prawdy obiektywnej oraz zasady uwzględniania interesu społecznego i słusznego interesu obywateli, poprzez niewyjaśnienie stanu faktycznego oraz nieuwzględnieniu słusznego interesu społecznego i słusznego interesu skarżącej;

- art. 10 k.p.a., poprzez jego niezastosowanie i uniemożliwienie skarżącej przed wydaniem decyzji wypowiedzenie się do co zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszenia żądań.

Wskazując na powyższe skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz zasądzenie kosztów postepowania. W uzasadnieniu przedstawiła argumentację na poparcie swoich zarzutów. Opisała przy tym obszernie pogarszający się stan zdrowia swojego męża oraz jego rodziców.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie. Podtrzymał przy tym swoje dotychczasowe stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:

Skarga zasługiwała na uwzględnienie.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 17 u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2023 r., na co organ odwoławczy zasadnie zwrócił uwagę. Zgodnie z jego ust. 1 pkt 4, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

W niniejszej sprawie organy odmówiły skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia twierdząc, że zakres opieki jakiej wymaga jej mąż nie jest tego rodzaju, że uniemożliwiałby podjęcie przez skarżącą jakiejkolwiek aktywności zawodowej. W konsekwencji stwierdzono, że w sprawie nie zachodzi związek przyczynowo-skutkowy między rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki nad jego osobą. Z taką oceną nie można jednak się zgodzić.

Skarżąca w dniu [...] r. złożyła wniosek o przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką sprawowaną nad mężem i od tego dnia zrezygnowała z zatrudnienia. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy niewątpliwie wskazuje, że skarżąca wykonuje szereg czynności związanych z opieką nad mężem, niekwestionowanych przez organy, takich jak: przyrządzanie dużych i wysokokalorycznych posiłków, pilnowanie przyjmowania leków, przeprowadzanie drenaży 3 razy dziennie (40-60 minut każdy), wykonywanie inhalacji (5 razy dziennie). Wymaga on również ciągłej obecności drugiej osoby, gdyż nie może sam zostać w mieszkaniu z uwagi na ryzyko pojawienia się krwiopluć.

Wypada w tym miejscu wskazać, iż przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. w żaden sposób nie precyzuje pojęcia opieki, ani jakich wykonywanych czynności ona dotyczy. Ustawodawca nie posłużył się bowiem jakimkolwiek twierdzeniem konkretyzującym zakres lub charakter sprawowanej opieki. Co istotne, nie określił, aby opieka musiała być stała, rozumiana pod pojęciem opieki całodobowej. Istota świadczenia pielęgnacyjnego wskazuje bowiem, iż w powyższym przepisie chodzi raczej o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną, a punkt ciężkości w tym zakresie tkwi w stałości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Powyższe oznacza, że opieka powinna być sprawowana codziennie. Nadto opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego - udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia tej pomocy. Sprawowanie tego rodzaju opieki nie musi oznaczać, że podopieczny nie może podejmować adekwatnych dla swego stanu zdrowia aktywności, a opiekun musi wykonywać swoje obowiązki bez przerwy, oraz że powinien zamieszkiwać ze swoim podopiecznym (por.: wyrok WSA w Łodzi z dnia 9 czerwca 2022 r., sygn. akt II SA/Łd 196/22).

Wskazać w tym miejscu wypadnie również, iż opieka rozumiana przez pryzmat art. 17 ust. 1 u.ś.r., w sposób oczywisty winna stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Oznacza to, że warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest bezpośredni i ścisły związek między rezygnacją z zatrudnienia lub niepodejmowaniem go przez opiekuna, a sprawowaną opieką (vide: wyrok NSA z dnia 21 kwietnia 2022 r., sygn. akt I OSK 1333/21).

Zdaniem Sądu organy administracji publicznej doszły do błędnego przekonania, że taki związek przyczynowo-skutkowy w niniejszej sprawie nie zachodzi, a sprawowana przez skarżącą opieka posiada znamiona, które umożliwiają jej zatrudnienie choćby w częściowym wymiarze czasu pracy. Podkreślić trzeba, że mąż skarżącej wymaga wsparcia w czynnościach życia codziennego, a skarżąca musi być w pełni dyspozycyjna względem jego potrzeb, szczególnie w przypadku zaostrzenia choroby. Nadto, nieuprawnione pozostają stwierdzenia, że to rodzice męża skarżącej mają udzielić pomocy w opiece nad synem lub udzielić wsparcia finansowego, tak by skarżąca mogła podjąć zatrudnienie choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Zaakcentować bowiem trzeba, że to nie w gestii organów leży organizacja opieki nad osobą tego wymagającą. Z kolei rację w swoich rozważaniach ma organ odwoławczy co do twierdzenia, że małżonek sprawujący osobistą opiekę uzyskuje prawo do ubiegania się o świadczenie w przypadku rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowe.

Nie bez znaczenia dla powyższych rozważań pozostają wnioski pracownika socjalnego z przeprowadzonego w dniu 15 stycznia 2024 r. wywiadu środowiskowego (k. 32 akt administracyjnych). We wnioskach tych wskazano m.in., że mąż skarżącej wymaga pomocy (...), "co uniemożliwia na chwilę obecną podjęcie zatrudnienia przez panią K.". Jakkolwiek wnioski pracownika socjalnego nie są wiążące dla organu, jednakże brak ich uwzględnienia przy wydawaniu decyzji winien był znaleźć wyczerpujące odzwierciedlenie w jej uzasadnieniu, czego wszak zabrakło w niniejszej sprawie.

Mając na uwadze wskazane uchybienia należy stwierdzić, że organy orzekające w niniejszej sprawie dopuściły się naruszenia przepisów prawa materialnego, jak również prawa procesowego, zwłaszcza art. 7, art. 7a, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W związku z powyższym, Sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935)., uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji, o czym orzeczono w pkt 1 sentencji.

O kosztach postępowania orzeczono w pkt 2 sentencji na podstawie art. 200 powołanej ustawy, a na ich wysokość składa się opłata za czynności radcy prawnego obliczona na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1935).

Wskazać jeszcze wypadnie, że powołane wyżej orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń NSA na stronie: www.orzeczenia.nsa.gov.pl

Wskazania co do dalszego postępowania wynikają wprost z naprowadzonych wyżej motywów. Organ I instancji przeanalizuje ponownie zakres sprawowanej przez skarżącą opieki i o ile nie wystąpią nieznane do tej pory inne negatywne przesłanki, rozważy przyznanie skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, począwszy od grudnia 2023 r.