II SA/Gl 655/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wojciech Gapiński (spr.), Sędziowie Asesor WSA Agnieszka Kręcisz-Sarna, Sędzia WSA Krzysztof Nowak, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 17 października 2024 r. sprawy ze skargi B. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 13 marca 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/640/2024/4339 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy W. z dnia 25 stycznia 2024 r. nr [...], 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach na rzecz skarżącej 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej – organ odwoławczy, Kolegium) decyzją z dnia 13 marca 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/640/2024/4339, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 775 z późn. zm. - dalej k.p.a.), po rozpoznaniu odwołania B. W. (dalej – Skarżąca, Wnioskodawczyni), utrzymało w mocy decyzję nr [...] Wójta Gminy W. (dalej – organ I instancji) z dnia 25 stycznia 2024 r. znak [...] odmawiającą przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Przedmiotowa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym.

Wójt Gminy decyzją z dnia 25 stycznia 2024 r., po rozpoznaniu wniosku Skarżącej, odmówił przyznania jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad mężem H. W.. Organ I instancji uznał, że zachodzą przeszkody dla przyznania świadczenia określone w art. 17 ust. 1b i ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm. – dalej u.ś.r.). Zdaniem organu, wprawdzie mąż Wnioskodawczyni jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, jednak jego niepełnosprawność nie powstała w okresie wskazanym w art. 17 ust. 1b u.ś.r., lecz w terminie znacznie późniejszym. Ponadto stwierdzono, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, gdyż osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim ze Skarżącą, a ona nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

W odwołaniu z dnia 31 stycznia 2024 r. pełnomocnik Skarżącej rozstrzygnięciu pierwszoinstancyjnemu zarzucił:

1) naruszenie prawa materialnego poprzez zastosowanie art. 17 ust. 1b u.ś.r. bez uwzględnienia okoliczności, iż na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K38/13 doszło do uznania niekonstytucyjności części wskazanej normy prawnej w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki, a przez to naruszenie art. 190 ust. 1 Konstytucji RP;

2) błędne zastosowanie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. stanowiącym o braku uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy nie może on mieć zastosowania w sprawach mających za przedmiot przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz współmałżonka.

Kolegium nie przychylając się do argumentacji odwołania, decyzją z dnia 13 marca 2024 r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne.

W motywach rozstrzygnięcia organ odwoławczy przedstawił stan faktyczny sprawy oraz obowiązujący stan prawny w zakresie świadczenia pielęgnacyjnego. Powołując się na art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz.U. z 2023 r. poz. 1429) przyjęto, że zastosowanie w sprawie znajduje ustawa o świadczeniach rodzinnych w brzemieniu obowiązującym na dzień 31 grudnia 2023 r. Następnie Kolegium dokonując wykładni prokonstytucyjnej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. wyraziło opinię, że pozostawanie w związku małżeńskim przez osobę wymagającą opieki nie powinno być negatywną przesłanką dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy osoba ta legitymuje się orzeczeniem o zaliczeniu do znacznego stopnia niepełnosprawności, a małżonek sprawujący nad nią opiekę i ubiegający się o to świadczenie spełnia pozostałe wymagania ustawowe uprawniające do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Ponadto organ odwoławczy podniósł – opierając się na wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. o sygn. akt K 38/13 – że w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później niż w okresie określonym w art. 17 ust. 1b u.ś.r., kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego utraciło przymiot konstytucyjności, a tym samym nie może być podstawą odmowy przyznania świadczenia.

Kolegium uznało natomiast, że zakres sprawowanej opieki przez Wnioskodawczynię nad niepełnosprawnym mężem nie wyklucza podjęcia przez nią zatrudnienia chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Podkreślono, że podstawą dla przyznania świadczenia jest wykazanie, że wnioskodawca musi sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowo – skutkowy. Negując niemożność podjęcia zatrudnienia przez Skarżącą wskazano, że podejmowane przez nią działania należą do czynności związanych z prawidłowym funkcjonowaniem rodziny. Zakres tych czynności – według organu odwoławczego – również ze względu na wiek Wnioskodawczyni, która nigdy nie pracowała, nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia. Takiej rezygnacji – zdaniem Kolegium – nie uzasadniają także schorzenia osoby niepełnosprawnej. Zwrócono ponadto uwagę na zaświadczenie lekarza specjalisty chorób wewnętrznych - geriatry z dnia 6 czerwca 2022 r., w którym stwierdzono, że Skarżąca w związku ze swoimi schorzeniami nie może podnosić ciężkich (powyżej 4 kg) przedmiotów. W ocenie Kolegium, okoliczność ta wyklucza zdolność Wnioskodawczyni do podjęcia całodobowej opieki nad osobą ze znacznym stopniem niepełnosprawności.

W skardze z dnia 16 kwietnia 2024 r., wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, pełnomocnik Wnioskodawczyni zakwestionował prawidłowość decyzji Kolegium, zarzucając jej naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 u.ś.r. polegającą na przyjęciu, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez Skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji.

Wobec tych zarzutów pełnomocnik Wnioskodawczyni wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej, a także o orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie Skarżącej wnioskowanego świadczenia, ewentualnie o przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpatrzenia. W skardze zawarto również żądanie zasądzenia zwrotu kosztów postępowania sądowego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

W motywach skargi podkreślono, iż pojęcia "opieki" nie należy utożsamiać z opieką wykonywaną przez całą dobę. Zatem w jego ocenie, Wnioskodawczyni jest uprawniona do otrzymywania świadczenia skoro zaspokaja podstawowe i codzienne potrzeby egzystencjalne swojego męża, który z uwagi na stopień niepełnosprawności nie jest w stanie sobie sam ich zapewnić.

Organ odwoławczy w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko oraz argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Spór dotyczy wykładni art. 17 ust. 1 u.ś.r. Mianowicie organ odwoławczy utrzymał w mocy rozstrzygniecie pierwszoinstancyjne z uwagi na to, że Skarżąca – w jego ocenie – dysponuje możliwością podjęcia zatrudnienia. Umotywował to tym, że czynności, jakie wykonuje nie są na tyle absorbujące, aby stanowiły uzasadnienie dla rezygnacji z pracy zarobkowej.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 17 ust. 1 u.ś.r. Zgodnie z nim świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. określa przesłanki podmiotowe i przedmiotowe, które muszą zaistnieć, aby danej osobie mogło być przyznane świadczenie pielęgnacyjne. Istotne przy tym jest to, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom wymienionym w tym przepisie, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą w nim wskazaną. Nie jest ono przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym, ale za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania (zob. wyrok NSA z dnia 21 kwietnia 2022 r. sygn. akt I OSK 1333/21, Lex nr 3349289).

Wypada w tym miejscu wskazać, iż samo posiadanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności (czy orzeczenia o niezdolności do samodzielnej egzystencji) nie przesądza automatycznie, że każdy, zajmujący się osobą legitymującą się takim orzeczeniem, sprawuje opiekę, która uniemożliwia zatrudnienie. Na tej samej zasadzie należy przyjąć, że orzeczenie to automatycznie nie oznacza istnienia związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z pracy, a sprawowaniem opieki nad bliską osobą niepełnosprawną.

W tym kontekście należy stwierdzić, że niektóre czynności Skarżącej związane są z normalnym życiem dnia codziennego (sprzątanie, przygotowywanie posiłków, pranie, robienie zakupów itp.). Jednak nie można tracić z pola widzenia tego, że jej mąż z racji na rodzaj schorzenia wymaga wsparcia podczas zabiegów higieny ciała, a to ze względu na cewnik do hemodializy umieszczony w klatce piersiowej. Ponadto wymaga on asysty podczas gimnastyki wykonywanej dwa razy w ciągu dnia, a także asekuracji podczas poruszania się. W tym ostatnim przypadku pomoc osoby drugiej jest bardzo istotna z racji na występujące zawroty głowy. Nadmienić także należy, że ruch bardzo go wyczerpuje. Czynności te nie noszą cech związanych z normalnym funkcjonowaniem rodziny. Niezależnie do tego organ odwoławczy nie dostrzegł, że mąż Skarżącej trzy razy tygodniowo poddawany jest hemodializie. Oczywiście w tym czasie jest on nieobecny w domu, jednak doświadczenie życiowe wskazuje, że osoba po odbyciu tego rodzaju zabiegu jest w złej kondycji. Zatem wymaga ona nieustannego "nadzoru" drugiej osoby. W rozpatrywanej sprawie taką opiekę zapewnia mu Skarżąca.

Wszystkie te okoliczności uzasadniają twierdzenie, że Skarżąca sprawuje opiekę stałą i długotrwałą. Tym samym oczywistym jest, że nie może ona podjąć zatrudnienia chociażby w ograniczonym zakresie bez uszczerbku dla męża, który wymaga jej wsparcia. Tym samym spełnione zostały przesłanki do przyznania Wnioskodawczyni świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 1 u.ś.r.

Zgodzić się natomiast należy z wykładnią art. 17 ust. 1b i ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. przeprowadzoną w zaskarżonej decyzji. Tym samym zasadnie Kolegium przyjęło, że uregulowania te w rozpatrywanej sprawie nie mogą stanowić przeszkody dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Z tego też względu w ramach ponownie prowadzonego postępowania – w myśl art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 935 - dalej p.p.s.a.) - organ I instancji uwzględni stanowisko Sądu wyrażone w niniejszym uzasadnieniu. Uwzględni również art. 63 ust. 1 ustawy o świadczeniu wspierającym, z którego wynika, zdaniem Sądu, możliwość stosowania w sprawie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2023 r.

Wobec powyższego Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.

Zgodnie z art. 239 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej. Dlatego też o kosztach postępowania w kwocie 480 zł orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a., zaliczając do nich wynagrodzenie adwokata w kwocie 480 zł, ustalone na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1964 z późn. zm.).

Na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, a to w związku z wnioskiem Skarżącej w tym zakresie i brakiem żądania Kolegium o przeprowadzenie rozprawy.