II OSK 65/21

Dnia 19 października 2021 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jacek Chlebny (spr.) sędzia NSA Zofia Flasińska sędzia NSA Zdzisław Kostka po rozpoznaniu w dniu 19 października 2021 roku na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. N. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 26 sierpnia 2020 r. sygn. akt IV SA/Wa 189/20 w sprawie ze skargi A. N. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] listopada 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego oddala skargę kasacyjną

Wyrokiem z dnia 26 sierpnia 2020 r., sygn. akt IV SA/Wa 189/20, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę A. N. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z [...] listopada 2019 r. w przedmiocie odmowy potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego.

Wyrok został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji zaskarżoną decyzją utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z [...] sierpnia 2019 r. odmawiającą potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego przez A. N. Postępowanie toczyło się na wniosek złożony w dniu [...] sierpnia 2018 r. do Wojewody [...]. Wskazano w nim, że skarżący urodził się [...]r. (w innych dokumentach w dniu [...]) w miejscowości W. oraz był synem A. (w innych dokumentach: A.) i R. (lub R., R., R.), nazwisko rodowe S. Jego ojciec zmarł przed jego narodzeniem. Po wojnie znalazł się B., następnie przebywał w N., [...], a stamtąd wyjechał około [...] r. na stałe do [...]. W dniu [...] r. nabył obywatelstwo [...]. Do wniosku dołączono m.in. świadectwo potwierdzające obywatelstwo [...] dotyczącego A. N. urodzonego w dniu [...] r. w Polsce wraz z tłumaczeniem na język polski, wyciąg z rejestru ludności dotyczący wnioskodawcy wraz z tłumaczeniem na język polski, kopię zaświadczenia wydanego przez Urząd do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, kopię odpisu zupełnego aktu urodzenia matki wnioskodawcy, tj. R. S. oraz dokumenty pozyskane z IPN i Czerwonego Krzyża. W toku postępowania organy zleciły przeprowadzenie kwerend archiwalnych w Instytucie Pamięci Narodowej, w rezultacie której nie znaleziono akt paszportowych dotyczących wnioskodawcy czy też jego rodziców, a także w Archiwum Państwowym we W. oraz w [...]. Dodatkowo w piśmie skierowanym do strony zwrócono się z prośbą o dostarczenie aktu małżeństwa rodziców lub podanie informacji o dacie i miejscu zawarcia związku małżeńskiego przez nich lub dokumentu potwierdzającego, że A. N. został uznany przez ojca – A. N. W odpowiedzi na wezwanie pełnomocnik strony w piśmie z [...] października 2018 r. stwierdził, że wszystkie okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia sprawy wynikają z treści wniosku, a okoliczność ustalenia bądź nieustalenia ślubnego pochodzenia wnioskodawcy nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, gdyż oboje zginęli w czasie wojny. Po wojnie przebywał w domu dziecka jako sierota. Ponadto z materiału dowodowego wynika m.in., że wnioskodawca uzyskał uprawnienia kombatanckie. Przesłanką przyznania uprawnień kombatanckich jest ustalenie faktu posiadania obywatelstwa polskiego, dlatego też nie było potrzeby uzupełniania wniosku przez wnioskodawcę.

W ocenie Wojewody [...] nie ma wątpliwości, że A. N. posiadał obywatelstwo polskie, jako osoba uznana za repatrianta przez władze polskie, co najmniej do daty emigracji z Polski. Wskazał jednak, że okoliczności ta nie jest wystarczająca dla uznania, że nadal posiada obywatelstwo polskie. Organ przyjął, że obywatelstwo dzieci ze związków pozamałżeńskich nie było uzależnione od nabycia lub utraty obywatelstwa polskiego przez ojca, a utrata obywatelstwa polskiego nie mogła być związana z uratą tego obywatelstwa przez ich matkę, zatem przesłanki utraty obywatelstwa wynikające z art. 11 ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz.U. Nr 7 poz. 44 ze zm. – dalej: ustawa o obywatelstwie Państwa Polskiego) należy wprost odnosić do osoby takiego dziecka. Oznacza to, że okoliczność ustalenia pochodzenia małżeńskiego lub pozamałżeńskiego w sytuacji wnioskodawcy ma kluczowe znaczenie dla ustalenia statusu jego obywatelstwa polskiego. Kierując się zasadą swobodnej oceny dowodów wynikającą z art. 80 k.p.a. w uwzględnieniem orzecznictwa w tym obszarze organ uznał, że skoro pełnomocnik strony nie przedłożył dokumentów, z których wynikałaby któraś z okoliczność wskazanych powyżej i nie udało się pozyskać ich organowi w wyniku kwerend w instytucjach i urzędach mogących być w ich posiadaniu, to uzasadnia uznanie, że A.N. był dzieckiem nieślubnym i nie został uznany przez swojego ojca.

Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji w decyzji odwoławczej uznał, że organ pierwszej instancji dokonał prawidłowej analizy materiału dowodowego, w rezultacie uznając, że wnioskodawca nabył obywatelstwo polskie i posiadał to obywatelstwo w dacie zarejestrowania w [...] r. przez właściwe władze polskie jako repatriant. Jednocześnie A. N. nabył [...] r., jako małoletni, obywatelstwo [...]. Odnosząc się do art. 11 w zw. z art. 13 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego organ wskazał, że okoliczność ślubnego pochodzenia wnioskodawcy ma kluczowe znaczenie dla jego statusu obywatelstwa. W sprawie brak jest dowodów na ślubne pochodzenie wnioskodawcy. Poszukiwania prowadzone przez organ pierwszej instancji nie przyniosły pozytywnych rezultatów, jednocześnie pełnomocnik strony nie odpowiedział na wezwanie organu odwoławczego do uzupełnienia wniosku o brakujące dokumenty. Brak jest zatem podstaw prawnych do wydania decyzji uwzględniającej wniosek strony. Minister wskazał, że na mocy art. 56 ust. 1 ustawy z dnia 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim (Dz.U. z 2018 r. poz. 1829 ze zm. – dalej: ustawa o obywatelstwie polskim z 2009 r.) to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu w znaczeniu materialnym.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wspomnianym na wstępie wyrokiem oddalając skargę na powyższą decyzję wskazał, że skarżący niewątpliwie nabył jako repatriant obywatelstwo polskie w dacie zarejestrowania w [...] r. przez właściwe władze polskie. Skarżący, jako osoba małoletnia nabył następnie w dniu [...]r. obywatelstwo [...]. Odnosząc się do spornej kwestii, a więc utraty obywatelstwa polskiego po [...] r., Sąd pierwszej instancji stanął na stanowisku, że okoliczność ślubnego pochodzenia dziecka nie może być oparta jedynie na jego oświadczeniach. W rozpoznawanej sprawie nie wykazano ślubnego pochodzenia skarżącego, a tym samym nie można było przyjąć, że strona zachowała obywatelstwo zgodnie ze statusem swojego ojca, który zmarł przed narodzeniem strony. Sąd zgodził się przy tym ze skarżącym, że realia sprawy, w tym śmierć rodziców przed jego narodzeniem i w trakcie trwania wojny, jego pobyt w ZSRR i powrót do Polski, były okolicznościami wyjątkowymi, uzasadniającymi szersze prowadzenie postępowania dowodowego. Okoliczności te zostały przez organy uwzględnione, wobec braku aktów stanu cywilnego – aktu urodzenia wnioskodawcy i aktu małżeństwa jego rodziców, organ wzywał stronę do złożenia innych dokumentów urzędowych potwierdzających jej ślubne pochodzenie. Mając na uwadze art. 56 ust. 1 i 2 ustawy o obywatelstwie polskim z 2009 r. Sąd stwierdził, że organy wykazały się inicjatywą dowodową, a wezwania kierowane do strony przez organ drugiej instancji pozostawało bez odpowiedzi.

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a. zarzucono:

1) naruszenie przez niewłaściwe zastosowanie art. 11 pkt 1 o obywatelstwie Państwa Polskiego poprzez ustalenie utraty przez skarżącego obywatelstwa polskiego;

2) naruszenie mające istotny wpływ na wynik sprawy: art. 141 § 4, 134, 145 § 1 pkt 1 lit. c, art. 151 p.p.s.a. oraz art. 7, 76 § 1, 77, 80 w zw. z art. 10 ust. 3 w zw. z art. 55 w zw. z art. 66 ustawy o obywatelstwie polskim z 2009 r. z powodu nie wzięcia pod uwagę oświadczeń samego skarżącego dotyczącego jego pochodzenia i w konsekwencji błędnego ustalenia, iż skarżący utracił polskie obywatelstwo z chwilą nabycia obywatelstwa [...].

Skarżący na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a. zrzekł się rozpoznania skargi kasacyjnej na rozprawie.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

1. Skarga kasacyjna nie jest zasadna. Zaskarżone orzeczenie, pomimo częściowo błędnego uzasadnienia, odpowiada prawu.

2. Sąd pierwszej instancji oparł swoje rozważania na wykładni art. 13 w zw. z art. 11 pkt 1 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego, z której wynika, że w przypadku dziecka do 18 roku życia pochodzącego ze związku ślubnego, jego status w zakresie obywatelstwa zależny jest od statusu ojca. Powyższa zasada nie dotyczy natomiast sytuacji dziecka pochodzącego ze związku pozamałżeńskiego w przypadku utraty obywatelstwa przez jego matkę. W takiej sytuacji dziecko "nieślubne" może być samodzielnym podmiotem utraty obywatelstwa polskiego. Stanowisko to zaprezentowano wcześniej w wyrokach NSA: z 19 września 2017 r., II OSK 37/16; z 6 marca 2019 r., sygn. akt II OSK 799/17; z 12 czerwca 2015 r., sygn. akt II OSK 2733/13. Nabycie czy utrata obywatelstwa z mocy prawa nie była bowiem związana z posiadaniem pełnej zdolności do czynności prawnej. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną, przywołany pogląd, choć trafny, nie obejmuje sytuacji, jaka miała miejsce w rozpoznawanej sprawie, a zatem okoliczności śmierci ojca skarżącego jeszcze przed jego narodzeniem. W takim przypadku nie ma znaczenia czy skarżący był dzieckiem małżeńskim czy pozamałżeńskim. Zgodnie z art. 11 pkt 1 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego, utrata obywatelstwa polskiego następowała przez nabycie obcego obywatelstwa. W myśl art. 13 tej ustawy, nadanie i utrata obywatelstwa polskiego, jeżeli inaczej nie zastrzeżono w akcie nadania lub w orzeczeniu o utracie obywatelstwa, rozciąga się na żonę nabywającego lub tracącego obywatelstwo polskie, tudzież na jego dzieci, w wieku do lat 18. Ten ostatni przepis stanowił z jednej strony wyraz jednolitości obywatelstwa małżonków i ich nieletnich dzieci, z drugiej zaś wyrazem zasady nierówności praw kobiet i mężczyzn, powszechnie wówczas przyjętej w ustawodawstwie wszystkich prawie państw. Nabycie, jak i utrata obywatelstwa przez żonę i dzieci osoby nabywającej i tracącej obywatelstwo polskie miały charakter pochodny, a więc osoby te nie musiały same odpowiadać warunkom wymaganym w art. 8, 9, 11 ustawy (W. Ramus, Prawo o obywatelstwie polskim, Warszawa 1968 r., s. 61). Uznając, że żona i dzieci ślubne nie mogły na podstawie tych przepisów samodzielnie dysponować statusem swojego obywatelstwa, za bezpodstawne należy uznać stosowanie art. 13 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego w sytuacji, gdy ojciec rodziny nie żył w chwili, gdy miałaby nastąpić zmiana obywatelstwa osieroconego dziecka lub wdowy po nim. Taka wykładnia pozbawiałaby wdowę możliwości zmiany obywatelstwa po śmierci męża, chyba że powtórnie wyszłaby za mąż, a dzieci do momentu osiągnięcia pełnoletności (tak w prawomocnym wyroku WSA w Warszawie z 21 września 2006 r., sygn. akt IV SA/Wa 507/06 zaaprobowanym w wyroku NSA z 31 stycznia 2008 r., sygn. akt II OSK 1919/06). Omawiany art. 13 dotyczy nabycia lub utraty obywatelstwa przez ojca rodziny, a więc konkretnych zdarzeń prawnych, których podmiotem może być tylko osoba żyjąca. Cel tej regulacji, jakim jest zasada jednolitości obywatelstwa małżonków, może być zrealizowany tylko za życia obojga.

Prezentowana wykładnia art. 11 pkt 1 ustawy o obywatelstwie polskim nie narusza również powołanej w skardze kasacyjnej, bez wskazania konkretnego numeru zasady, Genewskiej Deklaracji Praw Dziecka przyjętej przez Ligę Narodów w 1924 r. W deklaracji tej nie znajduje się żaden postulat pozbawiający dziecko możliwości samodzielnej zmiany przynależności państwowej. Utrata przez skarżącego obywatelstwa polskiego nie powodowała powstania względem niego statusu bezpaństwowca, bowiem nastąpiła wraz z nabyciem obywatelstwa [...]. Zaskarżony wyrok nie narusza również art. 8 i 9 Konwencji o Prawach Dziecka przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz.U. z 1991 Nr 120 poz. 526), ponieważ skarżący po pierwsze jest osobą pełnoletnią, więc przepisy tej Konwencji nie znajdują w sprawie zastosowania, po drugie nigdy od momentu uzyskania pełnoletności nie zakwestionował faktu nabycia jako dziecko obywatelstwa [...].

Należy zatem uznać, że nabycie obywatelstwa [...] przez skarżącego w dniu [...] r., co potwierdza widniejące w aktach sprawy świadectwo potwierdzające obywatelstwo [...] z [...] czerwca 2018 r. wraz z tłumaczeniem (k. 34-35 akt administracyjnych), stanowiło wystarczającą przesłankę do wydania decyzji o odmowie potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego. W dniu nabycia obywatelstwa obcego skarżący był niepełnoletni, a więc nie mógł być zobowiązany do odbycia czynnej służby wojskowej, dlatego badania przesłanki z art. 11 pkt 2 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego nie było konieczne. Z tych przyczyn, zarzut naruszenia art. 11 pkt 1 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego okazał się niezasadny.

3. Ze względu na przyjętą wykładnię art. 13 w zw. z art. 11 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego, nie zasługuje również na uwzględnienie zarzut naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 141 § 4, 134, 145 § 1 pkt 1 lit. c, art. 151 p.p.s.a. oraz art. 7, 76 § 1, 77, 80 w zw. z art. 10 ust. 3 w zw. z art. 55 w zw. z art. 66 ustawy o obywatelstwie polskim z 2009 r.

4. Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.