Wyrokiem z dnia 14 listopada 2023 r., sygn. akt II SA/Op 298/23 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu oddalił skargę I. S.A. w K. na decyzję Wojewody [...] (zwanego dalej "Wojewodą") z dnia 12 lipca 2023 r., nr IN.1.7721.11.4.2023.MS utrzymującą w mocy decyzję Starosty S. (zwanego dalej "Starostą") z dnia 24 maja 2023 r., nr 17/2023 o odmowie udzielenia skarżącej pozwolenia na rozbiórkę budynku mieszkalnego przy ul. [...] w K. , położonego na działce nr [...], obręb K. .
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła I. S.A. zarzucając naruszenie:
1. art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (na datę zaskarżonego wyroku tekst jednolity Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1, art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (na datę zaskarżonego wyroku tekst jednolity Dz. U. z 2023 r., poz. 1634, dalej "P.p.s.a."), art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (na datę zaskarżonej decyzji tekst jednolity Dz. U. z 2023 r. poz. 775, dalej "K.p.a.") poprzez:
a. błędne ustalenie przez organy administracji publicznej oraz Sąd pierwszej instancji, że uchwała nr [...] Rady Miejskiej K. go z dnia 25 marca 2019 r. w sprawie zmiany miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego [...] (zwana dalej "uchwałą nr [...]" lub "planem miejscowym") – w zakresie § 19 ust. 2 ("W odniesieniu do obiektów wymienionych w ust. 1 wymaga się zachowania historycznej bryły budynku, geometrii dachu, kompozycji i podziałów elewacji, zewnętrznego wystroju architektonicznego elewacji, w szczególności detali architektonicznych (gzymsy, opaski okienne i drzwiowe) oraz w miarę możliwości profilowanej stolarki okiennej i drzwiowej a także zachowanych elementów wystroju wewnętrznego") – zakazuje dokonania przez skarżącą rozbiórki budynku mieszkalnego przy ul. [...]. Zdaniem I. S.A. prawidłowa interpretacja § 19 ust. 2 planu miejscowego powinna prowadzić do wniosku, że nakaz "zachowania historycznej bryły budynku" znajduje zastosowanie wyłącznie dla prowadzenia prac modernizacyjnych oraz remontowych budynku. Nie stoi natomiast w sprzeczności do zamierzenia rozbiórki budynku mieszkalnego posadowionego na terenach o podstawowym przeznaczeniu jako tereny przemysłowe, na których w ogóle nie przewidziano funkcji mieszkaniowych. Skarżąca wskazała, że sporny plan miejscowy nie może zakazywać rozbiórek obiektów budowlanych, a jego przepisy nie mogą zastępować lub modyfikować istniejących regulacji ustawowych, na przykład art. 39 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane (na datę zaskarżonej decyzji tekst jednolity Dz. U. z 2023 r. poz. 682 z późn. zm., dalej "P.b.);
b. błędne ustalenie przez organy oraz Sąd pierwszej instancji, że nie zostały spełnione warunki do wydania pozwolenia na rozbiórkę budynku mieszkalnego przy ul. [...], podczas gdy skarżąca spełniła wszystkie warunki formalne oraz przedłożyła wszystkie wymagane prawem dokumenty, które warunkowały uzyskanie pozwolenia na rozbiórkę budynku mieszkalnego;
c. błędne ustalenie przez organy oraz Sąd pierwszej instancji, że zamierzenie inwestycyjne w postaci rozbiórki budynku mieszkalnego położonego przy ul. [...] powinno podlegać weryfikacji z ustaleniami uchwały nr [...] Rady Miejskiej K. z dnia 25 marca 2019 r., podczas gdy w rzeczywistości takowej kontroli nie stosuje się przy rozbiórkach obiektów budowlanych;
2. art. 1 § 1 i 2 P.u.s.a. oraz art. 3 § 1, art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i art. 151 P.p.s.a. w zw. z art. 35 ust. 1 pkt 1 P.b. poprzez przyjęcie, że ten ostatni przepis znajduje zastosowanie do postępowania z wniosku skarżącej o pozwolenie na rozbiórkę budynku mieszkalnego przy ul. [...]. Zdaniem I. S.A. literalna oraz systemowa wykładnia art. 35 ust. 1 pkt 1 P.b. prowadzi do wniosku, iż organy architektoniczno-budowlane nie są uprawnione do weryfikacji zamierzenia rozbiórkowego z ustaleniami planu miejscowego. Zgodnie z art. 35 ust. 1 pkt 1 P.b. organy te jedynie przed wydaniem pozwolenia na budowę lub odrębnej decyzji o zatwierdzeniu projektu zagospodarowania działki lub terenu oraz projektu architektoniczno- budowlanego sprawdzają zgodność projektu zagospodarowania działki lub terenu oraz projektu architektoniczno-budowlanego z ustaleniami miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego. W ocenie skarżącej powyższej czynności nie sposób natomiast przeprowadzić przed wydaniem decyzji o pozwoleniu na rozbiórkę, albowiem inwestor do wniosku o pozwolenie na rozbiórkę w ogóle nie dołącza projektu zagospodarowania działki lub terenu oraz projektu architektoniczno-budowlanego. I. S.A. podsumowała, że dokonana przez organ weryfikacja zamierzenia inwestycyjnego z ustaleniami planu miejscowego została dokonana bez jakiejkolwiek podstawy prawnej;
3. art. 1 § 1 i 2 P.u.s.a. oraz art. 3 § 1, art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i art. 151 P.p.s.a. w zw. z art. 30b ust. 2 i 3 P.b. poprzez jego niezastosowanie w niniejszej sprawie i odmowę udzielenia skarżącej pozwolenia na rozbiórkę, pomimo spełnienia wszelkich wymagań formalnych do wydania takowej decyzji i przedłożenia wszelkich wymaganych prawem dokumentów (przy jednoczesnym, nieprawidłowym zastosowaniu przez organy art. 35 ust. 1 pkt 1 P.b.);
4. art. 1 § 1 i 2 P.u.s.a. oraz art. 3 § 1, art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i art. 151 P.p.s.a. w zw. z art. 39 ust. 3 P.b. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, a to zwrócenie się do [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków o uzgodnienie pozwolenia na rozbiórkę budynku mieszkalnego przy ul. [...], pomimo braku ujęcia tego budynku w gminnej ewidencji zabytków, co w konsekwencji doprowadziło do wydania przez organ decyzji odmownej na podstawie nieformalnego stanowiska konserwatora.
Wskazując na powyższe I. S.A. wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Opolu. Wystąpiła także o zasądzenie na jej rzecz od organu zwrotu kosztów postępowania.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna nie zawiera dostatecznie usprawiedliwionych podstaw.
Zgodnie z art. 193 zdanie drugie ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (obecnie tekst jednolity Dz. U. z 2024 r. poz. 935 z późn. zm., dalej "P.p.s.a.") uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej i nie relacjonuje się w nim ustaleń faktycznych oraz argumentacji prawnej przedstawionych przez organy administracji i Sąd pierwszej instancji.
Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak pod rozwagę nieważność postępowania (art. 183 § 1 P.p.s.a.). W rozpoznawanej sprawie nie zachodzą okoliczności skutkujące nieważnością postępowania sądowego (art. 183 § 2 pkt 1-6 P.p.s.a.), stąd należy ograniczyć się do zagadnień wynikających z zarzutów skargi kasacyjnej.
W pierwszej kolejności odnieść się należy do zarzutów naruszenia prawa materialnego, gdyż ich rozpoznanie w istotny sposób determinuje dalsze rozważania dotyczące zarzutów procesowych.
Za kluczowy dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy należy uznać zarzut naruszenia art. 35 ust. 1 pkt 1 P.b. poprzez przyjęcie – zdaniem I. S.A. błędne –że przepis ten znajduje zastosowanie w postępowaniu o wydanie pozwolenia na rozbiórkę. Skarżąca kasacyjnie spółka twierdzi, że przepis ten, nakazujący sprawdzenie zgodności projektu zagospodarowania działki lub terenu oraz projektu architektoniczno-budowlanego z ustaleniami miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego, dotyczy wyłącznie postępowań w sprawie pozwolenia na budowę lub zatwierdzenia projektu, a nie pozwolenia na rozbiórkę, do którego wniosku nie załącza się wskazanych dokumentów projektowych.
Stanowisko to nie jest trafne. Naczelny Sąd Administracyjny w swoim orzecznictwie (zob. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 października 2020 r., sygn. akt II OSK 729/18, orzeczenia.nsa.gov.pl) wskazywał, że obowiązek badania zgodności zamierzenia inwestycyjnego z ustaleniami planu miejscowego dotyczy również robót budowlanych polegających na rozbiórce obiektu budowlanego. Zgodnie z art. 3 pkt 7 P.b., przez roboty budowlane należy rozumieć budowę, a także prace polegające na przebudowie, montażu, remoncie lub rozbiórce obiektu budowlanego. Z kolei art. 3 pkt 12 P.b. definiuje pozwolenie na budowę jako decyzję administracyjną zezwalającą na rozpoczęcie i prowadzenie budowy lub wykonywanie robót budowlanych innych niż budowa obiektu budowlanego. Rozbiórka jest zatem rodzajem robót budowlanych, które co do zasady wymagają uzyskania pozwolenia, w systematyce ustawy zachowującego status pozwolenia na budowę (art. 28 ust. 1 P.b.).
Przepis art. 35 ust. 1 P.b. określa zakres obowiązków organu administracji architektoniczno-budowlanej przed wydaniem decyzji o pozwoleniu na budowę lub odrębnej decyzji o zatwierdzeniu projektu. Jakkolwiek art. 35 ust. 1 pkt 1 P.b. literalnie odnosi się do sprawdzenia zgodności projektu zagospodarowania działki lub terenu oraz projektu architektoniczno-budowlanego z ustaleniami planu miejscowego, to nie można z tego wywodzić, jak czyni to skarżąca kasacyjnie, że sam wymóg zgodności zamierzenia budowlanego (w tym rozbiórki) z planem miejscowym jest wyłączony w postępowaniu o pozwolenie na rozbiórkę. Plan miejscowy jest aktem prawa miejscowego (art. 87 ust. 2 Konstytucji RP) i jego ustalenia mają charakter powszechnie obowiązujący na obszarze gminy. Organy administracji architektoniczno-budowlanej są związane ustaleniami planu miejscowego przy wydawaniu wszelkich decyzji dotyczących zagospodarowania terenu, w tym pozwoleń na roboty budowlane, do których zalicza się rozbiórka. Fakt, że wniosek o pozwolenie na rozbiórkę (art. 30b ust. 3 P.b.) nie wymaga załączenia projektu zagospodarowania działki lub terenu oraz projektu architektoniczno-budowlanego, a jedynie między innymi opisu zakresu i sposobu prowadzenia robót oraz ewentualnie projektu rozbiórki, nie zwalnia organu z obowiązku badania zgodności samego zamierzenia (to jest planowanej rozbiórki) z ustaleniami planu miejscowego. Organ musi ocenić, czy dopuszczenie do rozbiórki obiektu nie naruszy wiążących przepisów planu miejscowego. Jak słusznie zauważył Sąd pierwszej instancji, obowiązek ten wynika z samej istoty uwzględniania dyspozycji norm materialnoprawnych zawartych w akcie prawa miejscowego. W konsekwencji zarzut naruszenia art. 35 ust. 1 pkt 1 P.b. – odniesiony do działania Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu przez związanie go z art. 1 § 1 i 2 P.u.s.a. oraz art. 3 § 1, art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i art. 151 P.p.s.a. – nie jest usprawiedliwiony. Nie jest bowiem tak, że organy nie były obowiązane badać zgodności zamierzenia (rozbiórki) z planem miejscowym.
Niezasadny jest również zarzut naruszenia art. 30b ust. 2 i 3 P.b. (powiązany z art. 1 § 1 i 2 P.u.s.a. oraz art 3 § 1, art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i art. 151 P.p.s.a.) poprzez jego niezastosowanie i odmowę udzielenia pozwolenia, pomimo spełnienia przez spółkę wymagań formalnych i przedłożenia wymaganych dokumentów. Spełnienie wymogów formalnych określonych w art. 30b ust. 3 P.b. jest warunkiem koniecznym, ale niewystarczającym do uzyskania pozwolenia na rozbiórkę. Organ jest zobowiązany badać również materialnoprawne przesłanki wydania decyzji, w tym zgodność zamierzenia z planem miejscowym oraz innymi przepisami prawa, w szczególności dotyczącymi ochrony zabytków. Skoro, jak wykazano powyżej, organ miał obowiązek badać zgodność rozbiórki z planem miejscowym, a – jak zostanie wyjaśnione dalej – stwierdził niezgodność z tym aktem prawnym, to odmowa udzielenia pozwolenia była uzasadniona, nawet jeśli wniosek spełniał wymogi formalne z art. 30b ust. 3 P.b.
Przechodząc do oceny zarzutów dotyczących – w ocenie I. S.A. – błędnych ustaleń organów w kwestii wykładni planu miejscowego, to wyjaśnić należy, że formuła pierwszego zarzutu skargi kasacyjnej jest nieadekwatna do jego eksponowanego – procesowego charakteru. I. S.A. twierdzi, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu dokonał niewłaściwej kontroli legalności administracji publicznej (art. 1 § 1 i 2 P.u.s.a. w zw. z art. 3 § 1, art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 151 P.p.s.a.) nie identyfikując po stronie organów naruszenia przepisów postępowania: art. 7, art. 8, art 77 § 1 i art. 80 K.p.a., a to w odniesieniu do błędnych ustaleń co do skutków § 19 ust. 2 uchwały nr [...]. Skarżąca kasacyjnie nie dostrzega jednak, że teza przez nią forsowana w tak ujętej formule sprowadza się do zarzutu błędnej wykładni przywołanego przepisu planu miejscowego, który jest prawem miejscowym, a nie wynika z zaniechań organów w sferze regulowanej przepisami postępowania – ustaleń co do faktów i oceny materiału dowodowego.
Pomimo powyższego, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że z petitum skargi kasacyjnej – z fragmentu na s. 2, podkreślonego i oznaczonego pogrubioną czcionką – ze względu na jego sens, można wyłuszczyć też materialnoprawny zarzut naruszenia § 19 ust. 2 planu miejscowego przez jego błędną wykładnię, pomimo niewyodrębnienia go przez autora skargi kasacyjnej do odrębnego punktu (podpunktu) w treści środka zaskarżenia.
Odnosząc się do tak zakwestionowanego wyrażonego naruszenia przepisu planu, Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnia, że § 19 ust. 1 pkt 2 planu miejscowego expressis verbis ustala ochronę konserwatorską konkretnie dla spornego budynku mieszkalnego przy ul. [...]. Z kolei § 19 ust. 2 planu miejscowego stanowi, że w odniesieniu do tego obiektu "wymaga się zachowania historycznej bryły budynku, geometrii dachu, kompozycji i podziałów elewacji, zewnętrznego wystroju architektonicznego elewacji, w szczególności detali architektonicznych (gzymsy, opaski okienne i drzwiowe) oraz w miarę możliwości profilowanej stolarki okiennej i drzwiowej a także zachowanych elementów wystroju wewnętrznego". Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, nie budzi wątpliwości, że bezsporny i ustalony charakter zamierzenia I. S.A., czyli całkowita rozbiórka budynku, pozostaje w kontrze do wymogu "zachowania historycznej bryły budynku", gdyż prowadzi do unicestwienia tej bryły. Interpretacja skarżącej kasacyjnie, jakoby wymóg ten dotyczył jedynie prac modernizacyjnych i remontowych, jest nieuprawniona i sprzeczna z literalnym brzmieniem oraz celem przepisu, jakim jest ochrona konserwatorska wskazanego obiektu. Argument, że teren jest przeznaczony pod przemysł, nie ma znaczenia dla interpretacji obowiązku ochrony istniejącego budynku, wyraźnie sformułowanego w planie miejscowym. Plan miejscowy, jako akt prawa miejscowego, może ustanawiać dalej idące wymogi ochrony niż wynikające z innych przepisów, o ile mieści się to w granicach upoważnienia ustawowego, co w przypadku ustaleń ochrony konserwatorskiej ma miejsce (art. 7 pkt 4 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, Dz. U. z 2022 r. poz. 840 z późn. zm., dalej "u.o.z."). Twierdzenie, że plan miejscowy nie może "zakazywać" rozbiórek jest o tyle nieprecyzyjne, że plan miejscowy określa dopuszczalny sposób zagospodarowania terenu i warunki zabudowy, w tym wymogi ochrony konserwatorskiej, co może w praktyce uniemożliwiać określone zamierzenia, takie jak rozbiórka chronionego obiektu. W konsekwencji, skoro zamierzona rozbiórka była sprzeczna z wiążącymi ustaleniami planu miejscowego, organy administracji architektoniczno-budowlanej były zobligowane do odmowy udzielenia pozwolenia na rozbiórkę, a Sąd pierwszej instancji słusznie uznał ich decyzje za zgodne z prawem. Zarzuty naruszenia § 19 ust. 2 planu miejscowego, a także art. 1 § 1 i 2 P.p.s.a., art. 3 § 1, art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 151 P.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a., oparte na błędnej interpretacji planu miejscowego i błędnym ustaleniu sprzeczności zamierzenia rozbiórki z planem, są zatem chybione.
Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 39 ust. 3 P.b. (powiązanego z art. 1 § 1 i 2 P.u.s.a. oraz art. 3 § 1, art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i art. 151 P.p.s.a.) poprzez niewłaściwe zastosowanie i akceptację zwrócenia się przez Starostę do [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków o uzgodnienie decyzji rozbiórkowej pomimo braku ujęcia budynku przy ul. [...] w gminnej ewidencji zabytków, należy zauważyć, co następuje.
Sąd pierwszej instancji oraz organy ustaliły, że Gmina K. nie posiadała formalnie utworzonej gminnej ewidencji zabytków w trybie zarządzenia, a sam budynek, pomimo wpisu do wojewódzkiej ewidencji zabytków w 2019 r., nie podlegał ochronie skutkującej obowiązkiem uzgodnienia na podstawie art. 39 ust. 3 P.b. (warto dodać, że nie miały tu zastosowania przepisy przejściowe nowelizacji tego przepisu z 2010 r. – art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 18 marca 2010 r., Dz. U. Nr 75, poz. 474, gdyż wpis do wojewódzkiej ewidencji zabytków nastąpił wiele lat później, a z akt nie wynika, aby sporny budynek zawarty był w wykazie do ujęcia w wojewódzkiej ewidencji zabytków). Zatem formalnie tryb uzgodnienia z art. 39 ust. 3 P.b. nie miał zastosowania. Jednakże, jak słusznie wskazał Sąd pierwszej instancji, okoliczność ta nie ma decydującego znaczenia dla wyniku sprawy. Po pierwsze, podstawą odmowy była sprzeczność zamierzenia z planem miejscowym (co przeanalizowano wyżej), a nie brak uzgodnienia z [...]m Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków. Po drugie, fakt, że [...] Wojewódzki Konserwator Zabytków wyraził swoje negatywne stanowisko w piśmie (nawet jeśli nie było to formalne uzgodnienie), stanowił istotną wskazówkę dla organów architektoniczno-budowlanych. [...] Wojewódzki Konserwator Zabytków jest organem wyspecjalizowanym w dziedzinie ochrony zabytków (art. 89 pkt 2 u.o.z.) i jego opinia dotycząca interpretacji przepisów planu miejscowego w zakresie ochrony konserwatorskiej oraz dopuszczalności rozbiórki obiektu objętego taką ochroną oceniana z pozycji konserwatorskiej, ma istotną wartość merytoryczną i mogła, a nawet powinna być wzięta pod uwagę przez organy przy ocenie zgodności zamierzenia z planem miejscowym. Nie można zatem uznać, że samo zwrócenie się do [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków i uwzględnienie jego stanowiska jako opinii eksperckiej stanowiło naruszenie prawa mające istotny wpływ na wynik sprawy. Ponadto, wymóg uzyskania pozwolenia na rozbiórkę obiektu objętego ochroną konserwatorską na podstawie planu miejscowego wynika wprost z art. 31 ust. 1 pkt 1 P.b., co potwierdza konieczność badania tej ochrony w toku postępowania. Należy też zwrócić uwagę na art. 2 ust. 2 pkt 3 P.b., który stanowi, że przepisy Prawa budowlanego nie naruszają przepisów odrębnych, w tym u.o.z., w odniesieniu do obiektów objętych ochroną konserwatorską na podstawie planu miejscowego, co dodatkowo wzmacnia obowiązek uwzględniania tej ochrony. Wreszcie warto dostrzec nawet art. 67 ust. 3 P.b., dotyczący rozbiórki nakazanej przez organ nadzoru budowlanego, przewiduje uzgodnienie z wojewódzkim konserwatorem zabytków dla obiektów objętych ochroną w planie miejscowym, co świadczy o intencji ustawodawcy co do roli konserwatora w odniesieniu do takich obiektów. Podsumowując, Sąd pierwszej instancji dokonał prawidłowej kontroli legalności zaskarżonej decyzji, trafnie uznając, że organy administracji właściwie ustaliły stan faktyczny i zastosowały przepisy prawa materialnego, w szczególności Prawa budowlanego oraz planu miejscowego. Podstawową i wystarczającą przesłanką odmowy udzielenia pozwolenia na rozbiórkę była sprzeczność tego zamierzenia z wiążącymi ustaleniami planu miejscowego dotyczącymi ochrony konserwatorskiej budynku mieszkalnego przy ul. [...].
Mając to wszystko na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, uznając, że skarga kasacyjna I. S.A. nie zawiera dostatecznie usprawiedliwionych podstaw, orzekł o jej oddaleniu na podstawie art. 184 P.p.s.a.
Wyrok wydano na posiedzeniu niejawnym w trybie art. 182 § 2 P.p.s.a.