Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 25 marca 2022 r., sygn. akt VII SA/Wa 2703/21 w wyniku rozpoznania skargi J.Ć. i J.Ć1. na decyzję Mazowieckiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego (dalej: MWINB) z 2 listopada 2021 r. nr 1385/21 w przedmiocie odmowy zatwierdzenia projektu budowlanego zamiennego, stwierdził nieważność zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji w części określającej termin wykonania obowiązku, a w pozostałym zakresie skargę oddalił.
Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.
Mazowiecki Wojewódzki Inspektor Nadzoru Budowlanego (dalej: MWINB) decyzją z 2 listopada 2021 r. nr 1385/21, na podstawie art 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r. poz. 735 ze zm.), dalej: k.p.a. i art. 83 ust. 2 ustawy z 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane (Dz.U z 2020 r. poz. 1333 ze zm.), dalej: p.b., utrzymał w mocy decyzję Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego dla m. st. Warszawy (dalej: PINB) z 3 września 2021 r. Nr IVOT/173/2021, odmawiającą zatwierdzenia projektu budowlanego zamiennego budynku mieszkalnego jednorodzinnego przy ul. [...] w W. (dz. ew. nr [...] obr. [...]) nakazującą przywrócenie - w terminie 4 miesięcy od dnia kiedy decyzja stanie się ostateczna - ww. budynku do stanu poprzedniego tj. stanu zgodnego z projektem budowlanym zatwierdzonym decyzją Naczelnika Miasta W. z 31 grudnia 1989 r. nr 658/89.
W uzasadnieniu rozstrzygnięcia MWINB wyjaśnił, że w dniu 31 października 2017 r. wpłynął wniosek o przeprowadzenie kontroli ww. budynku. Dnia 5 stycznia 2018r. PINB przeprowadził kontrolę, która wykazała garaż będący częścią ww. budynku (3,6m x 8,9m) z zadaszeniem o konstrukcji drewnianej na słupach murowanych 4,2 m od budynku przy ul. [...]. Obiekt wybudowano na mocy decyzji z 1989 r. nr 658/89, niemniej dokonano odstępstw: podwyższono budynek do 8,54 m i zmieniono kształt dachu, wykonano także garaż w miejscu wiaty garażowej w ostrej granicy z nieruchomością przy ul. [...] i 4,2 m od budynku na tej nieruchomości oraz balkon od południa. Decyzją z 22 maja 2019 r. PINB nałożył obowiązek złożenia projektu budowlanego zamiennego i doprowadzenie do stanu zgodnego z prawem w zakresie odległości (1,5 m) tarasu od granicy z działką ew. nr [...], zaś decyzją z 23 lipca 2019 r. MWINB uchylił w/w decyzję i na mocy art. 51 ust 1 pkt 3 w zw. z art. 51 ust. 7 p.b. nałożył na inwestorów obowiązek złożenia - w terminie 6 miesięcy - projektu budowlanego zamiennego. WSA w Warszawie prawomocnym wyrokiem z 4 lutego 2020 r. sygn. akt VII SA/Wa 2082/19 oddalił skargę.
Dnia 27 sierpnia 2020 r. skarżący złożyli projekt zamienny. Postanowieniem z 21 stycznia 2021 r. PINB wezwał skarżących do usunięcia braków i nieprawidłowości w dokumentacji. W odpowiedzi złożono projekt zamienny. Strony w ocenie organu odwoławczego nie wywiązały się z nałożonego na nich obowiązku, bowiem przedłożony projekt zamienny jest niezgodny z rozporządzeniem Ministra Infrastruktury z 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz.U. z 2019 r. poz. 1065 ze zm.), dalej: r.w.t. MWINB podniósł, że zgodnie z § 12 ust. 4 pkt 3 r.w.t., w zabudowie jednorodzinnej i zagrodowej, uwzględniając przepisy odrębne oraz przepisy § 13, 19, 23, 36, 40, 60 i 271-273, dopuszcza się budowę budynku gospodarczego lub garażu o długości nie większej niż 6,5 m i wysokości nie większej niż 3 m bezpośrednio przy granicy działki budowlanej lub w odległości nie mniejszej niż 1,5 m ścianą bez okien i drzwi. Natomiast garaż leży w ostrej granicy z nieruchomością przy ul. [...] i ma długość 8,9m. Zasadnym byłoby jego skrócenie do 6,5m, czego projekt budowlany zamienny nie przewiduje. Co istotne, posiadanie przez właściciela własności dwóch sąsiednich działek nie może wpływać na wyłączenie oceny ich zgodności z projektem oraz przepisami techniczno-budowlanymi. Dalej wskazano, że postępowanie wszczęto w zakresie odstępstw od decyzji Naczelnika Miasta W. nr 658/89, która obejmowała działkę ew. nr [...], a nie działkę nr [...] Projekt zamienny obejmującego również działkę ew. nr [...] wykracza poza obszar uwzględniony w pozwoleniu pierwotnym, co jest niedopuszczalne.
Skargę na decyzje MWINB wnieśli J.Ć. i J.Ć1 kwestionując jej prawidłowość.
W odpowiedzi na skargę MWINB wniósł o jej oddalenie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że zaskarżone decyzje w części zostały wydane bez podstawy prawnej, a zatem dotknięte są wadą nieważności, o której mowa w art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. Stanowiący ich podstawę materialnoprawną art. 51 ust. 5 p.b. nie przewiduje określenia terminu wykonania określonych w nim nakazów (zaniechanie dalszych robót budowlanych bądź rozbiórkę obiektu lub jego części, bądź doprowadzenie obiektu do stanu poprzedniego), co wynika wprost z jego treści. Zastosowanie w takiej sytuacji znajduje zasada ogólna trwałości decyzji administracyjnych, wynikająca z art. 16 k.p.a., a z której wynika, że nakaz ten powinien zostać zrealizowany z dniem, kiedy ostateczna stała się decyzja o nim orzekająca. Powyższe skutkuje uznaniem, że decyzji ostatecznej służy tzw. domniemanie legalności, które z kolei oznacza, że decyzja jest ważna i powinna być wykonywana dopóty, dopóki nie zostanie zmieniona, uchylona lub nie zostanie stwierdzona jej nieważność przez właściwy organ i z zachowaniem właściwego trybu postępowania. Z podanych przyczyn Sąd stwierdził nieważność zaskarżonych decyzji w opisanej w wyroku części.
Dalej Sąd I instancji wyjaśnił, że w pozostałym zakresie skarga nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Ewidentne niewywiązanie się przez skarżących z obowiązków nałożonych na mocy art. 51 ust. 1 pkt 3 p.b. musiało skutkować wydaniem przez organ nadzoru budowlanego decyzji w trybie art. 51 ust. 5 p.b. Złożony w niniejszej sprawie projekt zamienny nie usuwa stanu niezgodności z prawem, skoro nadal sytuuje garaż o niezmienionej długości sprzecznie z § 12 ust. 4 pkt 3 r.w.t., a wykonany nad nim taras i zadaszenie wbrew zapisom § 12 ust. 6 r.w.t., czego nie przewidywał projekt budowlany zatwierdzony decyzją Naczelnika Miasta W. z dnia 31 grudnia 1989 r.
Sąd nie podzielił także stanowiska skarżących co do tego, że organy nie wskazały jakie konkretnie czynności mają być wykonane w celu doprowadzenia inwestycji do stanu poprzedniego. Decyzja PINB nie pozostawia bowiem wątpliwości, że ma to być stan zgodny z prawem, a w tej konkretnej sprawie z projektem budowlanym zatwierdzonym decyzją Naczelnika Miasta W. z 31 grudnia 1989r. nr 658/89. Sad wojewódzki podkreślił, że projekt zamienny sporządzony i przedłożony w trybie art. 51 ust. 1 pkt 3 p.b. ma zastępować w całości pierwotne pozwolenie na budowę i stanowiący jego integralną część projekt budowlany, w tym - co oczywiste - projekt zagospodarowania terenu, a skoro tak, to nie może obejmować innej działki inwestycyjnej niż ta, której to pierwotne pozwolenie na budowę dotyczyło.
Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wnieśli skarżący zaskarżając go w w zakresie pkt 2. i stosownie do art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r. poz. 329 ze zm.) dalej: p.p.s.a. zarzucili naruszenie przepisów prawa materialnego tj.:
1) art. 34 ust. 3 pkt 1) p.b. poprzez brak zastosowania i pominięcie, że projekt architektoniczno-budowlany określa granice działki lub terenu, a nie granice nieruchomości wynikające z księgi wieczystej;
2) art. 51 ust. 1 pkt 3 p.b. poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że projekt budowlany zamienny ma obejmować teren identyczny z terenem objętym pierwotnym projektem budowlanym, podczas gdy określenie działek lub terenu powinno uwzględniać także aktualny stan faktyczny i prawny zgodnie z końcową częścią tego przepisu, stanowiącą: "przepisy dotyczące projektu zagospodarowania działki lub terenu oraz projektu architektoniczno-budowlanego stosuje się odpowiednio do zakresu tych zmian";
3) art. 51 ust. 4 p.b. poprzez brak zastosowania i oddalenie skargi pomimo że brak było podstaw do odmowy zatwierdzenia projektu budowlanego zamiennego;
4) art. 51 ust. 5 p.b. poprzez niewłaściwe zastosowanie i oddalenie skargi pomimo, że brak było podstaw do odmowy zatwierdzenia projektu budowlanego zamiennego;
5) § 3 pkt 1a) r.w.t. poprzez brak zastosowania, podczas gdy przepis ten zawiera definicję legalną pojęcia "działka budowlana" na potrzeby tegoż rozporządzenia, która powinna być uwzględniona przy wykładni pozostałych przepisów posługujących się tym pojęciem, zwłaszcza zawartych w § 12 r.w.t.;
6) § 12 ust. 1 r.w.t. poprzez błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że przepis ten dotyczy działki budowlanej traktowanej jako nieruchomość gruntowa uregulowana w księdze wieczystej, podczas gdy pojęcie działki budowlanej należy rozumieć zgodnie z definicją zawartą w § 3 pkt 1a) r.w.t. oraz z uwzględnieniem art. 34 ust. 3 pkt 1) p.b., zawierającym wymóg określenia w projekcie architektoniczno-budowlanym granic działki lub terenu, a nie granic nieruchomości wynikających z księgi wieczystej;
7) § 12 ust. 4 pkt 3 r.w.t. poprzez błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że przepis ten dotyczy działki budowlanej traktowanej jako nieruchomość gruntowa uregulowana w księdze wieczystej, podczas gdy pojęcie działki budowlanej należy rozumieć zgodnie z definicją zawartą w § 3 pkt 1a) r.w.t. oraz z uwzględnieniem art. 34 ust. 3 pkt 1) p.b., zawierającym wymóg określenia w projekcie architektoniczno-budowlanym granic działki lub terenu, a nie granic nieruchomości wynikających z księgi wieczystej;
8) § 12 ust. 6 pkt 1 r.w.t. poprzez błędną wykładnię, polegającą na przyjęciu, że przepis ten dotyczy działki budowlanej traktowanej jako nieruchomość gruntowa uregulowana w księdze wieczystej, podczas gdy pojęcie działki budowlanej należy rozumieć zgodnie z definicją zawartą w § 3 pkt 1a) r.w.t. oraz z uwzględnieniem art. 34 ust. 3 pkt 1) p.b., zawierającym wymóg określenia w projekcie architektoniczno-budowlanym granic działki lub terenu, a nie granic nieruchomości wynikających z księgi wieczystej;
9) § 12 ust. 2 i ust. 3 r r.w.t. w zw. z § 3 pkt 1 Uchwały Nr LVIII/1778/2OO9 Rady Miasta Stołecznego Warszawy z dnia 9 lipca 2OO9r. w sprawie uchwalenia miejscowego planu zagospodarowania przestrzennego dla obszaru obejmującego tereny Wesołej - Zielonej, Wesołej - Grzybowej, Wesołej - Groszówki - część I (Dz. Urz. Województwa Mazowieckiego z 2009 r., poz. 3940) poprzez brak zastosowania i pominięcie, że plan miejscowy przewiduje możliwość zbliźniaczenia budynków, co pozwala na ich sytuowanie w granicy działki;
10) art. 46 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r. poz. 1740 ze zm.), dalej: k.c., poprzez niewłaściwe zastosowanie i dokonanie oceny pojęcia "działki budowlanej" na gruncie rozporządzenia w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie jako nieruchomości gruntowej w rozumieniu prawa cywilnego, podczas gdy rozporządzenie to zawiera własną definicję legalną tego pojęcia, odmienną od użytej we wskazanym przepisie;
11) art. 4 pkt 1, 3 i 3a ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2021 r. poz. 1899 ze zm.), dalej: u.g.n., poprzez niewłaściwe zastosowanie i dokonanie oceny pojęcia "działki budowlanej" na gruncie r.w.t., jako nieruchomości gruntowej, działki gruntu czy działki budowlanej w rozumieniu tejże ustawy, podczas gdy definicje te dotyczą różnych pojęć, definicja działki budowlanej dotyczy gruntu już zabudowanego, a powołane wyżej rozporządzenie zawiera własną definicję legalną pojęcia "działka budowlana", odmienną od użytej we wskazanych przepisach.
Z uwagi na powyższe skarżący kasacyjnie wnieśli o zmianę zaskarżonego wyroku w części zaskarżonej poprzez orzeczenie o uchyleniu decyzji MWINB oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym zastępstwa procesowego i kosztów opłaty skarbowej od pełnomocnictwa, wnosząc jednocześnie o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie.
W piśmie z dnia 15 czerwca 2022 r. skarżący kasacyjnie przedstawili swoje stanowisko w sprawie.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Stosownie do treści art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę wyłącznie nieważność postępowania, której przesłanki określone zostały w § 2 wymienionego przepisu. Wobec niestwierdzenia przyczyn nieważności, skargę kasacyjną należało rozpoznać w granicach przytoczonych w niej podstaw.
Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.
Trafne jest stanowisko skarżących kasacyjnie, że zgodnie z § 3 ust. 1a) r.w.t. pod pojęciem działki budowlanej należy rozumieć nieruchomość gruntową lub działkę gruntu, których wielkość, cechy geometryczne, dostęp do drogi publicznej oraz wyposażenie w urządzenia infrastruktury technicznej spełniają wymogi realizacji obiektów budowlanych wynikających z rozporządzenia, odrębnych przepisów i aktów prawa miejscowego. W świetle takiej definicji należy założyć, że w skład działki budowlanej wchodzić może zarówno jedna działka ewidencyjna, jak i więcej działek ewidencyjnych. Podobne stanowisko w tym zakresie zajął także Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach: z dnia 15 czerwca 2023 r. sygn. akt II OSK 2133/20; z dnia 20 kwietnia 2023 r. sygn. akt II OSK 1350/20; z dnia 24 maja 2023 r. sygn. akt II OSK 1797/20 oraz Bursztynowicz Michał, Sługocka Martyna, Warunki techniczne, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie. Komentarz, wyd. II Opublikowano: WKP 2024, gdzie także przyjęto, że terenem inwestycji (działką budowlaną) może być cała działka, kilka działek oraz część działki lub działek.
Przy czym zwolnienie z obowiązku zachowania norm sytuowania budynków określonych w treści § 12 r.w.t. dotyczy tylko takiej sytuacji, gdy objęty jednym projektem budowlanym teren inwestycji składałby się z kilku działek ewidencyjnych. Dotyczy to również postępowania naprawczego w ramach którego organ nadzoru budowlanego dokonuje kontroli projektu zagospodarowania terenu oraz projektu architektoniczno-budowlanego uwzględniającego zmiany wynikające z dotychczas wykonanych robót budowlanych w zakresie zgodności z przepisami prawa, w tym dotyczącymi warunków technicznych jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie. Z takim właśnie przypadkiem mamy do czynienia w niniejszej sprawie, gdzie przedłożony projekt zagospodarowania terenu oraz projekt architektoniczno- budowlany obejmują teren dwóch działek ewidencyjnych tj. działki na której zlokalizowany jest obiekt, którego dotyczy postępowanie naprawcze oraz działki bezpośrednio z nią graniczącej (obecnie niezabudowanej). Nie ma racji organ nadzoru budowlanego twierdząc, że nie jest możliwe objęcie projektem budowlanym zamiennym terenu działki, co do której nie była wydana pierwotna decyzja udzielająca pozwolenia na budowę. Projekt budowlany zamienny jest nowym projektem, który zgodnie z art. 34 ust. 3 pkt 1 p.b. powinien zawierać między innymi projekt zagospodarowania działki lub terenu sporządzony na aktualnej mapie do celów projektowych lub jej kopii, obejmujący określenie granic działki lub terenu. To do inwestora należy zatem wskazanie terenu inwestycji a organ powinien jedynie ocenić czy spełnia on w tym zakresie wymagania wynikające z przepisów prawa. Należy zatem przyjąć, że w płaszczyźnie proceduralnej przedmiotem zatwierdzenia projektu budowlanego zamiennego na podstawie art. 51 ust. 4 p.b. jest całość zamierzenia budowlanego. Projekt zamienny to bowiem wprawdzie rzeczywiście projekt "uwzględniający zmiany wynikające z dotychczas wykonanych robót budowlanych" (zob. art. 51 ust. 1 pkt 3 p.b.), ale jednak nadal projekt dla całej inwestycji, i to inwestycji, która mocą art. 36a ust. 2 p.b. została całościowo pozbawiona pozwolenia na budowę i zatwierdzenia dotychczasowego projektu budowlanego (por. wyrok NSA z dnia 8 sierpnia 2023 r. sygn. akt II OSK 2732/20). Nie musi to zarazem automatycznie być postrzegane jako sprzeczne z poglądem, że organy nadzoru budowlanego powinny skoncentrować dokonywaną weryfikację projektu zamiennego na tych elementach zamierzenia, co do których inwestor dopuścił się istotnego odstępstwa (por. wyroki NSA: z dnia 2 lutego 2017 r. sygn. akt II OSK 1251/15 oraz z dnia 6 lutego 2019 r., sygn. akt II OSK 636/17). Innymi słowy, decyzja wydana na podstawie art. 51 ust. 4 p.b. ma za przedmiot projekt budowlany zamienny, który obejmuje całą inwestycję, lecz kontrola i ewentualna negatywna weryfikacja tego projektu powinny dotyczyć "nowej materii projektowej", czyli rozwiązań odmiennych, odróżniających istotnie projekt zamienny, w stosunku do pierwotnego.
Mając zatem na uwadze, że inwestorzy wskazali w projekcie budowlanym zamiennym teren inwestycji jako teren dwóch będących ich własnością działek ewidencyjnych, to brak było podstaw do badania zgodności przedłożonego projektu w zakresie posadowienia budynku względem granicy między tymi działkami. W konsekwencji błędnie też przyjęto, że projekt budowlany zamienny narusza § 12 ust. 4 pkt 3 i § 12 ust. 6 pkt 1 oraz § 28 ust. 2 r.w.t., co z kolei skutkowało błędnym zastosowaniem w sprawie art. 51 ust. 5 p.b. i odmową zatwierdzenia projektu budowlanego zamiennego oraz nakazaniem przywrócenia spornego obiektu do stanu poprzedniego.
Błędna okazała się również ocena Sądu wojewódzkiego, że Mazowiecki Inspektor Nadzoru Budowlanego oraz Powiatowy Inspektor Nadzoru Budowlanego dla m. st. Warszawy nie naruszyły prawa w sposób, który uzasadniał uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji. Wbrew stanowisku Sądu wojewódzkiego, organy błędnie przyjęły, że przedłożony projekt budowlany zamienny narusza wskazane w decyzjach przepisy rozporządzenia o warunkach technicznych i zastosowały tryb przewidziany w art. 51 ust. 5 p.b.
Zgodnie z treścią art. 188 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny w razie uwzględnienia skargi kasacyjnej, uchylając zaskarżone orzeczenie rozpoznaje skargę, jeżeli uzna, że istota sprawy jest dostatecznie wyjaśniona. Sprawę należy przy tym uznać za dostatecznie wyjaśnioną, gdy jest ona wyjaśniona w stopniu, w jakim, uwzględniając charakter postępowania odwoławczego przed NSA, sąd ten może prawomocnie zweryfikować dokonaną przez wojewódzki sąd administracyjny kontrolę legalności zaskarżonego aktu. Taki stan wyjaśnienia sprawy ma miejsce w niniejszym przypadku. Naczelny Sąd Administracyjny uznał bowiem, że stan prawny i faktyczny sprawy został dostatecznie wyjaśniony i nie pozostawia wątpliwości. Ponadto - w świetle ocen i rozważań poczynionych wyżej przez Naczelny Sąd Administracyjny - organy administracji naruszyły przepisy prawa materialnego, w sposób mający wpływ na wynik sprawy. Ze wskazanych powodów Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że skarga jest zasadna.
Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 p.p.s.a. uchylił zaskarżony wyrok w pkt 2, a następnie rozpoznał skargę w tym zakresie i uwzględniając wskazane powyżej argumenty doszedł do przekonania, że podniesione w niej zarzuty są uzasadnione i dlatego na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję i decyzję ją poprzedzającą (pkt I wyroku). O kosztach postępowania orzekając na podstawie: art. 200, art. 203 pkt 1 i art. 205 § 2 p.p.s.a.