II NSNc 401/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 19 lutego 2025 r.
SSN Marek Dobrowolski (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Mirosław Sadowski
Arkadiusz Janusz Sopata (ławnik Sądu Najwyższego)
w sprawie z odwołania S. M.
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych […] Oddział w Warszawie
o jednorazowe odszkodowanie z tytułu choroby zawodowej po zmarłym,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw
Publicznych 19 lutego 2025 r.
skargi nadzwyczajnej wniesionej przez Prokuratora Generalnego od wyroku Sądu
Okręgowego w Warszawie z 24 lutego 2021 r., sygn. XIII Ua 30/20
1. uchyla zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie
w całości;
2. uchyla wyrok Sądu Rejonowego dla m. st. Warszawy
w Warszawie z 7 lipca 2020 r. w sprawie o sygn. VII U 92/18
w całości i przekazuje sprawę Sądowi Rejonowemu dla
m. st. Warszawy w Warszawie do ponownego rozpoznania;
3. znosi wzajemnie koszty postępowania ze skargi
nadzwyczajnej.
II NSNc 401/23
2
UZASADNIENIE
Prokurator Generalny (dalej: „skarżący”) skargą nadzwyczajną wniesioną
6 października 2023 r. działając na podstawie art. 89 § 1 pkt 1 i 2 oraz art. 115 § 1
ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (tekst jedn. Dz.U. 2021,
poz. 1904 z późn. zm.; dalej: „u.SN”) - z uwagi na konieczność zapewnienia
zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego
zasady sprawiedliwości społecznej, obejmującą obowiązek budowania zaufania
obywateli do państwa i jego organów - zaskarżył w całości prawomocny wyrok
Sądu Okręgowego w Warszawie z 24 lutego 2021 r. w sprawie o sygn. XIII Ua 30/20.
Na podstawie art. 89 § 1 pkt 1 i 2 u.SN zaskarżonemu wyrokowi zarzucił:
1) rażące naruszenie prawa, to jest art. 49a ust. 1 ustawy z dnia
30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy
i chorób zawodowych (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r. poz. 1205, dalej: „u.s.w.p.”)
poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, a w konsekwencji przyjęcie, że w sprawie
z odwołania S. M. (dalej: „odwołującej się”) od decyzji Zakładu Ubezpieczeń
Społecznych […] Oddział w Warszawie (dalej: „ZUS”) z 18 stycznia 2018 r., znak:
[…], odmawiającej jej prawa do jednorazowego odszkodowania z tytułu śmierci jej
męża J. M. spowodowanej skutkami choroby zawodowej, należało zastosować
przepisy obowiązujące w dniu ustania jego zatrudnienia (zgodnie z zastrzeżeniem z
ust. 3 art. 49a u.s.w.p.), to jest ustawę z dnia 23 stycznia 1968 r. o świadczeniach
pieniężnych przysługujących w razie wypadków przy pracy (Dz. U. z 1968 r., Nr 3,
poz. 8 oraz z 1972 r. Nr 27, poz. 191, dalej: „u.ś.p. z 1968 r.”), podczas gdy właściwą
regulacją dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy winny być przepisy u.s.w.p.,
albowiem ust. 3 art. 49a u.s.w.p. nie ma zastosowania do roszczeń w sprawie o
jednorazowe odszkodowanie z tytułu śmierci spowodowanej skutkami choroby
zawodowej, przy czym właściwe zastosowanie ww. przepisów powinno skutkować
przyznaniem odwołującej się wnioskowanego świadczenia;
2) rażące naruszenie prawa, to jest art. 21 § 1 u.ś.p. z 1968 r. w zw. z art. § 4
ust. 1 i 3 w zw. z § 7 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 18 czerwca 1968 r.
w sprawie rozciągnięcia przepisów ustawy o świadczeniach pieniężnych
II NSNc 401/23
3
przysługujących w razie wypadków przy pracy na choroby zawodowe (dalej: „r.u.ś.p.”)
poprzez jego niezastosowanie i w konsekwencji uznanie, iż członkom rodziny
zmarłego przed dniem 12 czerwca 1975 r. pracownika wskutek choroby zawodowej
nie przysługuje odszkodowanie;
3) naruszenie wynikającej z zasady demokratycznego państwa prawnego
(art. 2 Konstytucji RP) zasady zaufania obywateli do państwa i jej organów,
a w szczególności sprawiedliwości proceduralnej, a także prawa do rzetelnego
i sprawiedliwego rozpoznania sprawy przez sąd (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP)
poprzez:
a. uniemożliwienie odwołującej się dochodzenia roszczenia w postaci
jednorazowego odszkodowania z tytułu śmierci jej męża spowodowanej skutkami
choroby zawodowej ze względu na przyjęcie, że przepisy obowiązujące w dniu
ustania jego zatrudnienia nie przewidywały przyznania tego rodzaju świadczenia;
b. nierzetelną, a więc naruszającą zasady sprawiedliwości proceduralnej,
kontrolę odwoławczą zaskarżonego orzeczenia Sądu Rejonowego
dla m. st. Warszawy w Warszawie z dnia 7 lipca 2020 r. o sygn. akt VII U 92/18
poprzez zaaprobowanie przez Sąd odwoławczy niewłaściwego zastosowania
przez Sąd I instancji art. 49a ust. 1 u.s.w.p., a w konsekwencji oddalenie apelacji
odwołującej się, podczas gdy miała ona uzasadnione powody oczekiwać,
że orzekające w jej sprawie Sądy we właściwy sposób zastosują przepisy prawne
i uwzględnią obowiązujące w dacie wyrokowania przepisy u.s.w.p., które dawały
podstawę do ubiegania się przez nią o jednorazowe odszkodowanie z tytułu śmierci
męża spowodowanej skutkami choroby zawodowej.
Powołując się na art. 91 § 1 u.SN Prokurator Generalny wniósł o uchylenie
zaskarżonego wyroku w całości, a także uchylenie w całości wyroku
Sądu Rejonowego dla m. st. Warszawy w Warszawie z 7 lipca 2020 r. o sygn. akt
VII U 92/18 i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu
dla m. st. Warszawy w Warszawie.
W uzasadnieniu skargi nadzwyczajnej wskazano, że decyzją Nr […]2017
z 29 września 2017 r. Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny w P. stwierdził u
męża odwołującej się chorobę zawodową - nowotwory złośliwe powstałe w
następstwie działania czynników występujących w środowisku pracy,
II NSNc 401/23
4
uznanych za rakotwórcze u ludzi pod postacią międzybłoniaka opłucnej lewej,
wymienioną w poz. 17 pp. 2 wykazu chorób zawodowych określonego w przepisach
w sprawie chorób zawodowych wydanych na podstawie art. 237 § 1 pkt 3-6 i § 11
ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (dalej: „k.p.”). W uzasadnieniu
decyzji wskazano, że mąż odwołującej się, zmarły w dniu […] marca 1973 r.,
zatrudniony był w latach 1953-1972 na stanowiskach kolejno: mistrz zmiany produkcji,
starszy mistrz produkcji oddziału kartonów chłonnych, inżynier technolog, starszy
mistrz - zastępca kierownika produkcji w W. S.A., obecnie M. Sp. z o.o., nadzorując
w różnym zakresie produkcję kartonów zawierających azbest. W tym czasie, wobec
braku informacji o szkodliwości azbestu, nie były stosowane żadne ochrony osobiste
ani wentylatory wyciągowe w halach. Biorąc pod uwagę rodzaj stwierdzonego u
męża odwołującej się nowotworu oraz jego okres latencji, z wysokim
prawdopodobieństwem rozpoznano u niego zawodową etiologię - międzybłoniak
opłucnej lewej, który stał się przyczyną jego zgonu.
Decyzją z 18 stycznia 2018 r. znak: […] ZUS, po rozpatrzeniu wniosku
odwołującej się z 17 listopada 2017 r., odmówił prawa do jednorazowego
odszkodowania z tytułu choroby zawodowej po zmarłym w dniu […] marca 1973 r.
mężu. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że zgodnie z art. 49 ust. 3 ustawy z dnia
12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób
zawodowych (dalej: „u.ś.p. z 1975 r.”) do spraw o świadczenia z tytułu uszczerbku
na zdrowiu stwierdzonego po wejściu w życie ustawy, a spowodowanego chorobą
zawodową powstałą w zatrudnieniu, narażającym na tę chorobę, które ustało
przed wejściem w życie ustawy, stosuje się przepisy obowiązujące w dniu ustania
tego zatrudnienia. Z kolei zgodnie z § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów
z 18 czerwca 1968 r. w sprawie wykazu chorób zawodowych uprawniających
do świadczeń w razie inwalidztwa lub śmierci pracownika (dalej: „r.w.ch.”)
świadczenia przewidziane w ustawie (o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym
pracowników i ich rodzin) w razie inwalidztwa lub śmierci spowodowanych chorobą
zawodową przysługują, jeżeli pracownik był zatrudniony po dniu 31 grudnia 1967 r.
przy pracach narażających na powstanie lub nawrót choroby zawodowej (§ 1)
i spełnione zostały inne warunki wymagane do uzyskania tych świadczeń.
Zgodnie z wskazanymi przepisami członkowie rodziny zmarłego mogli ubiegać się
II NSNc 401/23
5
o prawo do renty rodzinnej; żaden akt prawny nie przewidywał innych świadczeń
dla członków rodzin zmarłego. Jednocześnie przepisy u.ś.p. z 1975 r., które takie
świadczenia wprowadziła, wyraźnie wskazała w art. 49 ust. 3, że takie świadczenia
na podstawie nowej ustawy mogą przysługiwać członkom rodziny zmarłego,
o ile jego zatrudnienie ustało pod rządami nowej ustawy. Mąż odwołującej się zmarł
w 1973 r., a więc przed wejściem w życie ustawy, która umożliwiała członkom rodziny
zmarłego nabycie praw do jednorazowego odszkodowania z tytułu śmierci
ubezpieczonego wywołanej chorobą zawodową wobec czego brak było podstaw
prawnych do wypłaty tego rodzaju świadczenia.
Pismem z 19 lutego 2018 r. odwołująca się złożyła odwołanie od powyższej
decyzji ZUS, wnosząc o jej zmianę poprzez uwzględnienie odwołania w całości,
ewentualnie o jej uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.
W uzasadnieniu odwołująca się nie kwestionowała, że w dniu śmierci jej męża
nie istniał przepis prawa nakładający na właściwą instytucję państwową obowiązek
wypłaty na rzecz najbliższej rodziny zmarłego jednorazowego odszkodowania
z tytułu śmierci na chorobę zawodową, a obowiązek przyznania tego odszkodowania
wprowadziła dopiero u.ś.p. z 1975 r. Odwołująca się podniosła jednak, że choroba
w następstwie której zmarł jej mąż, została ujęta w wykazie chorób zawodowych,
wydanym na podstawie art. 237 § 1 pkt 3-6 i § 1 k.p. w poz. 17 pp. 2, a fakt, iż jej mąż
zmarł przed wejściem w życie u.ś.p. z 1975 r. nie powinien być uznany
za wystarczającą podstawę do odmowy zapłaty przez ubezpieczyciela
dochodzonego przez wnioskodawczynię odszkodowania, gdyż przemawia za tym
art. 32 Konstytucji RP stanowiący, że wszyscy są równi wobec prawa.
W toku postępowania toczącego się przed Sądem Rejonowym
dla m. st. Warszawy w Warszawie pod sygn. akt VII U 92/18 dopuszczono dowód
z opinii biegłego lekarza specjalisty onkologa celem ustalenia, czy wskutek choroby
zawodowej stwierdzonej decyzją Nr […].2017 z 29 września 2017 r. Państwowego
Powiatowego Inspektora Sanitarnego w P. mąż odwołującej się doznał stałego lub
długotrwałego uszczerbku na zdrowiu, a jeżeli tak, to w jakiej procentowej wysokości.
W wydanej opinii biegły stwierdził, że doznał on trwałego, stałego uszczerbku na
zdrowiu w 100% wysokości.
II NSNc 401/23
6
Wyrokiem z 7 lipca 2020 r. o sygn. akt VII U 92/18 Sąd Rejonowy
dla m. st. Warszawy w Warszawie oddalił powyższe odwołanie. W uzasadnieniu
wyroku wskazał, że okolicznością sporną i decydującą o wyniku sprawy
było ustalenie, czy odwołującej przysługiwało jednorazowe odszkodowanie
w związku ze śmiercią jej męża. Podniesiono, że stosownie do treści art. 49a
ust. 3 u.s.w.p., do spraw o świadczenia z tytułu uszczerbku na zdrowiu
stwierdzonego po dniu 31 grudnia 2002 r., a spowodowanego chorobą zawodową
powstałą w zatrudnieniu lub podczas prowadzenia pozarolniczej działalności
lub współpracy przy jej prowadzeniu, narażających na tę chorobę, które ustało
przed dniem 1 stycznia 2003 r., stosuje się przepisy obowiązujące w dniu ustania
tego zatrudnienia lub działalności (współpracy). Uszczerbek na zdrowiu stwierdzony
u męża odwołującej się związany był z chorobą zawodową powstałą w związku
z zatrudnieniem, które ustało w dniu 23 listopada 1972 r., a zatem do stanu
faktycznego ustalonego w przedmiotowej sprawie należało zastosować ustawę,
która obowiązywała w dniu ustania zatrudnienia zmarłego, tj. u.ś.p. z 1968 r.
Wskazana ustawa przewidywała świadczenia, tj.: rentę inwalidzką, rentę rodzinną,
jednorazowe odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy. Sąd Rejonowy podniósł,
że ze wskazanego wyliczenia wynika, iż świadczenie w postaci jednorazowego
odszkodowania dla członków rodziny zmarłego pracownika lub rencisty z powodu
choroby zawodowej nie zostało przewidziane w akcie prawnym obowiązującym
w chwili ustania zatrudnienia męża odwołującej się. Takiego odszkodowania nie
przewidywał również dekret z dnia 25 czerwca 1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu
emerytalnym pracowników i ich rodzin. W ocenie Sądu Rejonowego z powyższego
wynika, że członkom rodziny zmarłego przysługiwała wyłącznie renta rodzinna, którą,
co wynikało z oświadczenia odwołującej się, jej dzieci pobierały. Organ rentowy
w zaskarżonej decyzji wskazał, że dopiero u.ś.p. z 1975 r. zaliczyła w art. 2 ust. 2
w poczet świadczeń wypłacanych świadczeniobiorcom jednorazowe odszkodowanie
- dla członków rodziny zmarłego pracownika lub rencisty. Także w przypadku tejże
ustawy wskazywała ona w art. 49 ust. 3, że do spraw o świadczenie z tytułu
uszczerbku na zdrowiu stwierdzonego po wejściu w życie ustawy, a spowodowanego
chorobą zawodową powstałą w zatrudnieniu narażającym na tę chorobę, które ustało
przed wejściem w życie ustawy stosowało się przepisy obowiązujące w dniu ustania
II NSNc 401/23
7
tego zatrudnienia. Wobec powyższego Sąd Rejonowy podniósł, że odwołująca się
nie mogła z tytułu zachorowania jej męża na chorobę płuc, będącą chorobą
zawodową, nabyć prawa do jednorazowego odszkodowania, albowiem w dacie
ustania zatrudnienia przepisy ustawy nie przewidywały tego rodzaju świadczenia,
dlatego też odwołanie należało oddalić.
Apelację od ww. wyroku wywiódł pełnomocnik odwołującej się,
wnosząc o zmianę lub uchylenie zaskarżonego wyroku, ewentualnie o przekazanie
sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji.
Wyrokiem z dnia 24 lutego 2021 r. wydanym w sprawie o sygn. XIII Ua 30/20
Sąd Okręgowy w Warszawie oddalił apelację pełnomocnika odwołującej się
od wyroku Sądu Rejonowego dla m. st. Warszawy w Warszawie z dnia 7 lipca 2020 r.
o sygn. VII U 92/18.
W dniu 6 czerwca 2023 r. Prokurator Generalny złożył skargę nadzwyczajną,
w której wniósł o uchylenie w całości ww. wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie.
W odpowiedzi na skargę nadzwyczajną z 7 sierpnia 2023 r. pełnomocnik ZUS wniósł
o oddalenie skargi nadzwyczajnej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga nadzwyczajna co do zasady zasługiwała na uwzględnienie.
Badając dopuszczalność skargi nadzwyczajnej wniesionej w niniejszej
sprawie, Sąd Najwyższy nie stwierdził istnienia jakichkolwiek okoliczności,
które mogłyby uzasadniać jej odrzucenie a limine, bez potrzeby merytorycznego
zbadania podniesionych w niej zarzutów. Została ona wniesiona
przez Prokuratora Generalnego, a więc jeden z podmiotów enumeratywnie
wymienionych w art. 89 § 2 u.SN. Zachowany został również termin do wniesienia
tego nadzwyczajnego środka zaskarżenia. Zaskarżony wyrok Sądu Okręgowego
w Warszawie nie dotyczy żadnej ze spraw spośród wymienionych w art. 90 § 3
i 4 u.SN. Nie może on także zostać uchylony ani zmieniony w trybie innych
nadzwyczajnych środków zaskarżenia. Ponadto, niniejsza skarga nadzwyczajna
jest pierwszą w przedmiotowej sprawie.
II NSNc 401/23
8
Przechodząc do oceny zasadności skargi nadzwyczajnej, należy mieć
na uwadze, że ten nadzwyczajny środek zaskarżenia może zostać wniesiony jedynie
wówczas, gdy jest to konieczne dla zapewniania zgodności prawomocnych orzeczeń
sądów powszechnych i wojskowych z zasadą demokratycznego państwa prawnego
urzeczywistniającego
zasady
sprawiedliwości
społecznej
(art. 89 § 1 in principio u.SN) i tylko w sytuacji, gdy można go oprzeć na przynajmniej
jednej z trzech podstaw, określonych w art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego wielokrotnie podkreślano również,
że z redakcji art. 89 § 1 u.SN wynika, iż połączenie ogólnej przesłanki funkcjonalnej
ze szczegółowymi podstawami skargi nadzwyczajnej sformułowaniem „o ile”
wskazuje na konieczność równoczesnego zaistnienia przesłanki funkcjonalnej
i przynajmniej jednej z jej szczegółowych podstaw wymienionych w art. 89 § 1
pkt 1-3 u.SN (tak Sąd Najwyższy np. w wyroku z 25 czerwca 2020 r., I NSNc 48/19).
Jednocześnie, wzajemna relacja, zachodząca między przesłanką funkcjonalną
i przesłankami szczegółowymi wymaga, aby w pierwszej kolejności dokonać oceny
zaistnienia podstaw szczegółowych, a następnie dopiero dokonać oceny tego,
czy ziściła się również przesłanka funkcjonalna (zob. np. wyrok Sądu Najwyższego
z 23 czerwca 2022 r., I NSNc 567/21).
Ścisłe określenie przesłanek przedmiotowych skargi nadzwyczajnej związane
jest z jej funkcją ochronną Konstytucji RP, tj. z jednej strony dążeniem
do zapewnienia prawidłowości działania organów władzy publicznej
(art. 7 w zw. z art. 2 Konstytucji RP), a z drugiej strony konieczną ochroną stabilności
i prawomocności orzeczeń sądowych oraz kształtowanych przez nie stosunków
prawnych (art. 45 w zw. z art. 2 Konstytucji RP; zob. też wyrok Sądu Najwyższego
z 28 października 2020 r., I NSNc 22/20 i wyrok Sądu Najwyższego z 13 stycznia
2021 r., I NSNk 3/20). Konstrukcyjnym założeniem skargi nadzwyczajnej jest więc
takie określenie jej przesłanek, aby służyła ona eliminowaniu z obrotu orzeczeń
sądowych obarczonych wadami o fundamentalnym znaczeniu w świetle zasady
demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości
społecznej. W konsekwencji, stwierdzone naruszenia muszą być na tyle poważne,
by wzgląd na całokształt zasady wynikającej z art. 2 Konstytucji RP nakazywał
II NSNc 401/23
9
ingerencję w powagę rzeczy osądzonej (zob. wyroki Sądu Najwyższego z: 9 grudnia
2020 r., I NSNu 1/20 i 13 stycznia 2021 r., I NSNk 3/20.
Zdaniem Sądu Najwyższego, w przedmiotowej sprawie wnoszący skargę
nadzwyczajną w sposób należyty wykazał wszystkie przesłanki wymagane
dla uznania zasadności tego nadzwyczajnego środka zaskarżenia. Ponadto należy
przyznać rację skarżącemu, że w świetle okoliczności sprawy zaskarżony wyrok
objęty skargą nie odpowiada prawu.
W pierwszej kolejności należy uznać za zasadny zarzut rażącego naruszenie
art. 21 § 1 u.ś.p. z 1968 r. w zw. z art. § 4 ust. 1 i 3 w zw. z § 7 ust. 1 r.u.ś.p.
poprzez jego niezastosowanie i w konsekwencji uznanie, iż członkom rodziny
zmarłego przed dniem 12 czerwca 1975 r. pracownika wskutek choroby zawodowej
nie przysługuje odszkodowanie. W przedmiotowej sprawie zarówno ZUS,
Sąd Rejonowy, jak i Sąd Okręgowy podnieśli, że świadczenie w postaci
jednorazowego odszkodowania dla członków rodziny zmarłego pracownika
lub rencisty z powodu choroby zawodowej nie zostało przewidziane w akcie prawnym
obowiązującym w chwili ustania zatrudnienia zmarłego męża odwołującej się,
tj. w dniu 23 listopada 1972 r. Nie ulega jednak wątpliwości, że we wskazanej dacie
obowiązywały przepisy u.ś.p. z 1968 r., które w istocie nie przewidywały takiego
świadczenia. Jednakże art. 21 ust. 1 u.ś.p. z 1968 r. wskazywał, że Rada Ministrów
rozciągnie i dostosuje z mocą obowiązującą nie później niż od dnia 1 stycznia 1969 r.
w drodze rozporządzenia przepisy ustawy do przypadków, w których czasowa
niezdolność do pracy, trwały uszczerbek na zdrowiu, inwalidztwo lub śmierć
pracownika nastąpiły wskutek choroby zawodowej określonej w przepisach
o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin.
W konsekwencji powyższego upoważnienia z dniem 1 września 1968 r.
weszło w życie rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 18 czerwca 1968 r. w sprawie
rozciągnięcia przepisów ustawy o świadczeniach pieniężnych przysługujących
w razie wypadków przy pracy na choroby zawodowe (r.u.ś.p.). W § 1
tego rozporządzenia wskazano, że przepisy u.ś.p. z 1968 r. stosuje się
w przypadkach, w których czasowa niezdolność do pracy, trwały uszczerbek
na zdrowiu, inwalidztwo lub śmierć pracownika nastąpiły wskutek choroby
zawodowej określonej w przepisach wydanych na podstawie art. 16 ust. 2 i art. 57
II NSNc 401/23
10
ust. 2 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym
pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 6). Stosownie do § 4 ust. 1 r.u.ś.p.,
jednorazowe odszkodowanie określone w art. 11 ustawy (jednorazowe
odszkodowanie przysługujące od zakładu pracy z tytułu trwałego uszczerbku
na zdrowiu lub śmierci pracownika) przysługuje tylko wówczas, gdy wskutek choroby
zawodowej pracownik został zaliczony do jednej z grup inwalidów lub nastąpiła
jego śmierć.
W razie śmierci pracownika spowodowanej chorobą zawodową małżonkowi
oraz dzieciom, które w chwili śmierci były przez pracownika utrzymywane lub miały
prawo do świadczeń alimentacyjnych z jego strony, a w razie braku tych osób -
innym członkom rodziny, spełniającym warunki wymagane do uzyskania renty
rodzinnej w myśl przepisów ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o powszechnym
zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 6),
przysługiwało jednorazowe odszkodowanie w wysokości 20 000,00 zł, niezależnie
od zasiłku pogrzebowego i odpraw wypłacanych na podstawie odrębnych przepisów,
a jeżeli rodzina obejmowała więcej niż dwie osoby uprawnione do renty rodzinnej,
powyższą kwotę zwiększało się o 5 000,00 zł na każdego dalszego uprawnionego
(§ 4 ust. 3 w zw. z 7 ust. 1 r.u.ś.p.). Zgodnie z § 7 ust. 3 r.u.ś.p., jednorazowe
odszkodowanie wypłacało się w terminie 14 dni od ustalenia przez organy
państwowej inspekcji sanitarnej, iż pracownik zmarł na skutek choroby zawodowej.
Sąd Okręgowy w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku - w przeciwieństwie
do Sądu Rejonowego i ZUS-u - zauważył wprawdzie, że powyższe rozporządzenie
obowiązywało w chwili śmierci męża odwołującej się, lecz przyjął błędnie, że w dacie
ustania jego zatrudnienia występująca u niego jednostka chorobowa nie była
wymieniona w ówcześnie obowiązującym wykazie chorób zawodowych. Została ona
wskazana, zdaniem Sądu Okręgowego, już po jego śmierci w wykazie wydanym
na podstawie art. 237 § 1 pkt 3-6 i § 1 k.p. Sąd Najwyższy nie podziela tego
stanowiska, albowiem na podstawie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia
18 czerwca 1968 r. w sprawie wykazu chorób zawodowych uprawniających
do świadczeń w razie inwalidztwa lub śmierci pracownika (r.w.ch.), za chorobę
zawodową uznano nowotwory złośliwe, powstałe w następstwie zawodowej
styczności z czynnikiem rakotwórczym: nowotwory skóry, nowotwory dróg
II NSNc 401/23
11
moczowych, nowotwory układu oddechowego, wywołane m. in. pracami
narażającymi zawodowo na wdychanie substancji rakotwórczych
(załącznik do r.w.ch. - wykaz chorób zawodowych uprawniających do świadczeń
w razie inwalidztwa lub śmierci z powodu choroby zawodowej - Ip. 10). W § 2 r.w.ch.
wskazano natomiast warunki konieczne do uzyskania świadczeń przewidzianych
w ustawie 23 stycznia 1968 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym
pracowników i ich rodzin.
Biorąc pod uwagę powyższe, analiza dokumentacji zgromadzonej w aktach
niniejszej sprawy jednoznacznie wskazuje na to, że odwołującej się przysługiwało
prawo do ubiegania się o jednorazowe odszkodowanie z tytułu śmierci jej męża
spowodowanej chorobą zawodową. Stosownie do § 8 ust. 1 r.u.ś.p. istnienie choroby
zawodowej uzasadniającej prawo do świadczeń określonych w § 2-4 stwierdzały
organy państwowej inspekcji sanitarnej w trybie przewidzianym w rozporządzeniu
Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z dnia 16 kwietnia 1968 r. w sprawie zgłaszania
chorób zawodowych i ich stwierdzania oraz dokumentacji, sprawozdawczości
i statystyki tych chorób (Dz. U. Nr 14, poz. 86), z urzędu, a także na wniosek
pracownika, a w razie jego śmierci - na wniosek pozostałej po nim rodziny
(§ 8 ust. 2 r.u.ś.p.).
Uszczerbek na zdrowiu stwierdzony u męża odwołującej się był związany
z chorobą zawodową powstałą w związku z zatrudnieniem, które ustało w dniu
23 listopada 1972 r., a zatem do stanu faktycznego ustalonego przez Sąd Rejonowy
w przedmiotowej sprawie należało zastosować ustawę, która obowiązywała w dniu
ustania zatrudnienia zmarłego, tj. w dniu 23 listopada 1972 r., tj. u.ś.p. z 1968 r.,
która wprawdzie bezpośrednio nie przewidywała świadczenia w postaci
jednorazowego odszkodowania dla członków rodziny zmarłego pracownika
lub rencisty z powodu choroby zawodowej, ale przewidywały je wydane
na jej podstawie wskazane powyżej rozporządzenia. Tymczasem w zaskarżonej
decyzji ZUS podniósł, że dopiero ustawa z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach
z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz. U. z 1975 r. Nr 20 poz. 105)
zaliczyła w art. 2 ust. 2 w poczet świadczeń wypłacanych świadczeniobiorcom
jednorazowe odszkodowanie - dla członków rodziny zmarłego pracownika
lub rencisty. Jak już wykazano powyżej, wbrew twierdzeniom Sądu I i II instancji
II NSNc 401/23
12
oraz ZUS-u, zarówno w chwili ustania zatrudnienia męża odwołującej się, jak i w dniu
jego śmierci, istniała podstawa prawna pozwalająca odwołującej się na ubieganie się
o jednorazowe odszkodowanie z tytułu śmierci jej męża spowodowanej chorobą
zawodową, tj. § 4 ust. 1 i 3 w zw. z § 7 ust. 1 r.u.ś.p.
Aby naruszenie prawa materialnego mogło stanowić skuteczną podstawę
skargi nadzwyczajnej, musi mieć ono charakter „rażący” – przy czym należy mieć
na uwadze, że „rażące” naruszenie prawa jest czym innym niż „oczywiste”
naruszenie prawa, czyli widoczne dla przeciętnego prawnika prima facie,
bez konieczności wnikliwej analizy. Na tle skargi nadzwyczajnej ocena tego,
czy doszło do „rażącego” naruszenia prawa jest uzależniona od: wagi naruszonej
normy, tj. jej pozycji w hierarchii norm prawnych, stopnia (istotności) jej naruszenia,
skutków naruszenia dla stron postępowania (zob. wyroki Sądu Najwyższego:
z 3 czerwca 2020 r., I NSNc 46/19; z 17 czerwca 2020 r., I NSNc 44/19 i NSNc 47/19;
postanowienie Sądu Najwyższego z 18 czerwca 2020 r., I NSNc 45/19). Naruszenie
prawa materialnego może przybrać postać jego błędnej wykładni albo niewłaściwego
zastosowania. Stosowanie prawa materialnego przez sąd wyraża się
rozstrzygnięciem w określony sposób o poddanej mu pod osąd sprawie, w której
podmiot prawa, wobec naruszenia albo zagrożenia jego sfery prawnej, poszukuje
ochrony dla przedstawionego w piśmie wszczynającym postępowanie roszczenia.
Błędne zastosowanie normy prawa materialnego polega na błędzie
w subsumpcji, tj. niewłaściwym podciągnięciu konkretnego stanu faktycznego
pod hipotezę normy prawnej, która z tego przypisu wynika. Konsekwencją błędu
w subsumpcji jest z kolei takie ukształtowanie wydanym w sprawie orzeczeniem
sytuacji prawnej strony, które jest wadliwe, tj. niezgodne z relewantnymi normami
prawa materialnego (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 15 grudnia 2021 r.,
I NSNc 97/20). Należy przy tym zaznaczyć, że wskazane postacie naruszenia prawa
materialnego nie są rozłączne, albowiem błędna wykładania określonego przepisu
z zasady zawsze będzie skutkować jego niewłaściwym zastosowaniem.
W realiach niniejszej sprawy rażący charakter naruszenia wskazanych powyżej
przepisów wyraża się w niewłaściwym ich zastosowaniu przez co odwołująca się
została pozbawiona możliwości dochodzenia roszczenia pomimo istnienia ku temu
podstaw. Rozpoznający przedmiotową sprawę Sąd Okręgowy w Warszawie,
II NSNc 401/23
13
oddalając apelację odwołującej, niezasadnie, z rażącym naruszeniem prawa,
zaakceptował pogląd przedstawiony przez Sąd Rejonowy, że brak było podstaw
prawnych do przyznania na rzecz odwołującej się jednorazowego odszkodowania
z tytułu zachorowania jej męża na chorobę zawodową.
Niezależnie jednak od powyższego na uwzględnienie zasługuje także drugi
zarzut skarżącego w postaci rażącego naruszenia art. 49a ust. 1 u.s.w.p.
poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, a w konsekwencji przyjęcie na podstawie
art. 49a ust. 3 u.s.w.p., że w niniejszej sprawie należało zastosować przepisy
obowiązujące w dniu ustania zatrudnienia zmarłego męża odwołującej się,
tj. przepisy u.ś.p. z 1968 r., podczas gdy właściwą regulacją dla rozstrzygnięcia
przedmiotowej sprawy winny być przepisy u.s.w.p., albowiem ust. 3 art. 49a u.s.w.p.
nie ma zastosowania do roszczeń w sprawie o jednorazowe odszkodowanie z tytułu
śmierci spowodowanej skutkami choroby zawodowej.
Zgodnie z art. 49a ust. 1 u.s.w.p. przepisy tej ustawy stosuje się do spraw
o świadczenia z tytułu wypadków przy pracy, które nastąpiły począwszy od dnia
1 stycznia 2003 r. Dotyczy to także świadczeń z tytułu chorób zawodowych,
jeżeli uszczerbek na zdrowiu spowodowany taką chorobą został stwierdzony po dniu
31 grudnia 2002 r., z zastrzeżeniem art. 49a ust. 3 u.s.w.p., który stanowi,
że do spraw o świadczenia z tytułu uszczerbku na zdrowiu stwierdzonego po dniu
31 grudnia 2002 r., a spowodowanego chorobą zawodową powstałą w zatrudnieniu
lub podczas prowadzenia pozarolniczej działalności lub współpracy
przy jej prowadzeniu, narażających na tę chorobę, które ustało przed dniem
1 stycznia 2003 r., stosuje się przepisy obowiązujące w dniu ustania tego
zatrudnienia lub działalności (współpracy).
Nie ulega wątpliwości, że stwierdzenie choroby zawodowej u zmarłego męża
odwołującej się nastąpiło Decyzją Państwowego Powiatowego Inspektora
Sanitarnego w P. z dniem 29 września 2017 r., a zatem pod rządami wskazanych
powyżej przepisów u.s.w.p., które regulują m.in. rodzaje świadczeń z tytułu chorób
zawodowych, warunki nabywania prawa do tych świadczeń oraz zasady i tryb
przyznawania świadczeń, ustalania ich wysokości, a także zasady ich wypłaty.
Należy podkreślić, że powyższe przepisy intertemporalne w zasadzie są tożsame z
przepisami na które powoływał się ZUS w zaskarżonej decyzji, tj. art. 49 u.ś.p. z
II NSNc 401/23
14
1975 r. Jest to tym bardziej istotne, gdyż kwestią ich wykładni zajmował się już Sąd
Najwyższy w uchwale z 19 kwietnia 1984 r. III PZP 13/84, a analiza uzasadnienia tej
uchwały prowadzi do wniosku, że pozostaje ona aktualna również w zakresie
obowiązującego obecnie art. 49a u.s.w.p.
We wskazanej uchwale Sąd Najwyższy dokonał rozróżnienia znaczeniowego
sformułowań „świadczenia z tytułu chorób zawodowych” (art. 49 ust. 1 u.ś.p.
z 1975 r.) oraz „świadczenia z tytułu uszczerbku na zdrowiu” (art. 49 ust. 3 u.ś.p.
z 1975 r.) jako przesłanki wniosku, że „z zastrzeżeniem ust. 3” wspomniane
w końcowej treści ust. 1 art. 49 dotyczy tylko jednorazowego odszkodowania z tytułu
stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu uregulowanego przepisami
art. 9-11 u.ś.p. z 1975 r. Sąd Najwyższy doszedł do przekonania, że do roszczenia
o jednorazowe odszkodowanie z tytułu śmierci pracownika lub rencisty, o którym
mowa w art. 12-14 u.ś.p. z 1975 r., nie odnosi się zastrzeżenie dotyczące treści ust. 3
art. 49 (por. także uchwała Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 1985 r. o sygn.
III UZP 58/84).
Natomiast odnośnie do art. 49a u.s.w.p., także w doktrynie prawa wskazuje
się, że ust. 3 tego przepisu nie ma zastosowania do roszczeń w sprawie o rentę
z tytułu niezdolności do pracy, rentę rodzinną oraz o jednorazowe odszkodowanie
z tytułu śmierci spowodowanej skutkami choroby zawodowej (zob. K. Slebzak,
Komentarz do art. 49a u.s.w.p., w: Ustawa o ubezpieczeniu społecznym z tytułu
wypadków przy pracy i chorób zawodowych. Komentarz, Warszawa 2010, el./Lex).
Sąd Najwyższy w niniejszym składzie podziela powyższe stanowisko. Niewątpliwie
art. 49a ust. 3 u.s.w.p. ma zastosowanie do spraw o świadczenia z tytułu uszczerbku
na zdrowiu stwierdzonego po dniu 31 grudnia 2002 r., który ustał przed dniem
1 stycznia 2003 r. Wykładnia literalna tego przepisu prowadzi jednak do wniosku,
że „ustanie” należy rozumieć jako zakończenie lub co najmniej zmniejszenie
okoliczności związanych z powstałym uszczerbkiem na zdrowiu wynikającym
z choroby zawodowej. W tym kontekście trudno uznać, że śmierć pracownika
stanowi ustanie powstałego uszczerbku na zdrowiu. Śmierć jest zdarzeniem,
które niewątpliwie pogłębia i definitywnie niszczy zdrowie pracownika za które
ustawodawca przewidział przedmiotowe odszkodowanie. Stanowi zatem
II NSNc 401/23
15
okoliczność, w którym powstały uszczerbek na zdrowiu nie ustał, lecz spowodował
dalej idące i nieodwracalne skutki wynikające z choroby zawodowej.
Mając na względzie powyższe oraz to, że stwierdzenie choroby zawodowej
u męża odwołującej się nastąpiło Decyzją z dnia 29 września 2017 r.,
przepisami miarodajnymi dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy powinny być
obowiązujące przepisy u.s.w.p., a nie przepisy u.ś.p. z 1975 r., czy też
poprzedzających ją przepisy u.ś.p. z 1968 r. wraz ze wskazanymi rozporządzeniami.
Podsumowując, zarówno Sąd Okręgowy w Warszawie, oddalając apelację
odwołującej się, jak też Sąd Rejonowy dla m. st. Warszawy w Warszawie,
oddalając jej odwołanie, dopuściły się rażącego naruszenia prawa
poprzez niewłaściwe zastosowanie art. 49a ust. 1 u.s.w.p. przez przyjęcie,
że na gruncie przedmiotowej sprawy należało zastosować przepisy obowiązujące
w dniu ustania zatrudnienia męża odwołującej się, podczas gdy właściwą regulacją
dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy z powinny być przepisy obowiązującej ustawy,
albowiem art. 49a ust. 3 u.s.w.p. nie ma zastosowania do roszczeń w sprawie
o jednorazowe odszkodowanie z tytułu śmierci spowodowanej skutkami choroby
zawodowej.
Skarżący podniósł także zarzut naruszenia wynikającej z zasady
demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji RP) zasady zaufania
obywateli do państwa i jej organów, a w szczególności sprawiedliwości proceduralnej,
a także prawa do rzetelnego i sprawiedliwego rozpoznania sprawy przez sąd
(art. 45 ust. 1 Konstytucji RP) poprzez: a. uniemożliwienie odwołującej się
dochodzenia roszczenia w postaci jednorazowego odszkodowania z tytułu śmierci
jej męża spowodowanej skutkami choroby zawodowej ze względu na przyjęcie,
że przepisy obowiązujące w dniu ustania jego zatrudnienia nie przewidywały
przyznania tego rodzaju świadczenia; b. nierzetelną, a więc naruszającą zasady
sprawiedliwości proceduralnej, kontrolę odwoławczą zaskarżonego orzeczenia
Sądu Rejonowego dla m. st. Warszawy w Warszawie z dnia 7 lipca 2020 r. o sygn.
akt VII U 92/18 poprzez zaaprobowanie przez Sąd odwoławczy niewłaściwego
zastosowania przez Sąd I instancji art. 49a ust. 1 u.s.w.p.), a w konsekwencji
oddalenie apelacji odwołującej się, podczas gdy miała ona uzasadnione powody
oczekiwać, że orzekające w jej sprawie Sądy we właściwy sposób zastosują przepisy
II NSNc 401/23
16
prawne i uwzględnią obowiązujące w dacie wyrokowania przepisy u.s.w.p.,
które dawały podstawę do ubiegania się przez nią o jednorazowe odszkodowanie
z tytułu śmierci męża spowodowanej skutkami choroby zawodowej.
Zarzut ten w ocenie Sądu Najwyższego znajduje uzasadnione podstawy
jedynie w części. Jak bowiem wskazywał już wielokrotnie Sąd Najwyższy naruszenie
zasady sprawiedliwości społecznej wynikającej z art. 2 Konstytucji RP nie może
stanowić uzasadnionego zarzutu w ramach pierwszej podstawy szczególnej skargi
nadzwyczajnej. Wynika to już z treści art. 89 § 1 pkt 1 u.SN, zgodnie z którym
podstawą skargi nadzwyczajnej może być naruszenie zasad lub wolności i praw
człowieka i obywatela określonych w Konstytucji RP. Chodzi wobec tego o zasady,
które są „określone” (wskazane) w przepisach Konstytucji RP, a nie takie,
które zostały „wywiedzione” z art. 2 Konstytucji RP (zob. wyrok Sądu Najwyższego
z 27 stycznia 2021 r., I NSNc 147/20; z 31 sierpnia 2021 r., I NSNc 82/20; z 8 grudnia
2022 r., I NSNc 575/21).
Przede wszystkim jednak odmienna interpretacja pierwszej podstawy
szczególnej skargi nadzwyczajnej nadmiernie rozszerzałaby zakres możliwych
do sformułowania zarzutów, pozwalając opierać skargi nadzwyczajne na szerokim
i niedookreślonym zbiorze zasad pochodnych, wywiedzionych przez Trybunał
Konstytucyjny i teorię prawa konstytucyjnego z art. 2 Konstytucji RP. Taka wykładnia
godziłaby w istotny komponent prawa do sądu (Konstytucji RP), jaką jest stabilność
orzeczeń, przecząc wyjątkowemu charakterowi skargi nadzwyczajnej, jako środka
prawnego, mającego zastosowanie w szczególnych sytuacjach popełnienia
przez sąd rażących lub oczywistych uchybień (zob. wyrok Sądu Najwyższego
z 27 stycznia 2021 r., I NSNc 147/20; z 31 sierpnia 2021 r., I NSNc 82/20; z 8 grudnia
2022 r., I NSNc 575/21; z 24 maja 2023 r., II NSNc 127/23).
W pozostałym zakresie Sąd Najwyższy uznaje zarzut sformułowany pkt 1
petitum skargi za w pełni zasadny. Przychylić należy się do stanowiska uznającego,
że niewłaściwe zastosowanie wskazanych powyżej przepisów przesądza
o naruszeniu przez Sąd Okręgowy art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. W kontekście
rozpoznawanej sprawy sprawiedliwość proceduralna i prawo do rzetelnej procedury
zostało bowiem naruszone w związku z niewłaściwym zastosowaniem prawa,
co uniemożliwiło odwołującej się dochodzenia roszczenia w postaci jednorazowego
II NSNc 401/23
17
odszkodowania z tytułu śmierci jej męża spowodowanej skutkami choroby
zawodowej ze względu na przyjęcie, że przepisy obowiązujące w dniu ustania jego
zatrudnienia nie przewidywały przyznania tego rodzaju świadczenia.
W analizowanej sprawie spełniona została również przesłanka ogólna,
o której mowa w art. 89 § 1 in principio u.SN.
Podkreślenia wymaga, że ogólna podstawa skargi nadzwyczajnej, jakkolwiek
swą treścią częściowo nawiązuje do podstawy szczególnej, ujętej w art. 89 § 1
pkt 1 u.SN, pełni jednak odmienną od niej funkcję. O ile wskazana przesłanka
szczególna stanowi jedno z kryteriów, w świetle którego Sąd Najwyższy dokonuje
oceny wadliwości zaskarżonego skargą nadzwyczajną prawomocnego orzeczenia,
o tyle przesłanka ogólna określa warunek, którego zaistnienie otwiera drogę
do usunięcia stwierdzonej wadliwości poprzez wyeliminowanie zaskarżonego
orzeczenia z obrotu prawnego. Warunkiem tym jest konieczność zapewnienia
zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego
zasady sprawiedliwości społecznej. Samo zatem zaistnienie przesłanki szczegółowej,
również wskazanej w art. 89 § 1 pkt 1 u.SN, nie przesądza jeszcze o konieczności
wyeliminowania z obrotu wadliwego orzeczenia (zob. postanowienia
Sądu Najwyższego z: 12 maja 2021 r., I NSNk 4/20; 16 czerwca 2021 r.,
I NSNc 164/20; wyrok Sądu Najwyższego z 23 czerwca 2022 r., I NSNc 567/21).
Zasadność skargi nadzwyczajnej winna być oceniania przede wszystkim
przez pryzmat celu tego środka kontroli konstytucyjności orzeczeń sądowych,
wyrażonego w art. 89 § 1 in principio u.SN, a jest nim urzeczywistnienie stanu
polegającego na zapewnieniu zgodności porządku prawnego, którego zaskarżone
orzeczenie jest elementem, z art. 2 Konstytucji RP (zob. wyroki Sądu Najwyższego
z: 27 stycznia 2021 r., I NSNc 147/20; 23 czerwca 2022 r., I NSNc 567/21).
Sąd Najwyższy w analizowanej sprawie nie miał wątpliwości, że podniesione
okoliczności, przy jednoczesnym braku możliwości zmiany zaskarżonego wyroku,
uzasadniają wniosek o jego uchylenie w całości. Jednocześnie w realiach niniejszej
sprawy Sąd Najwyższy stwierdza potrzebę uchylenia również wyroku
Sądu Rejonowego wydanego w I instancji w całości i przekazanie sprawy
do ponownego rozpoznania przez Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy w Warszawie,
co będzie proporcjonalnym środkiem pozwalającym zapewnić zgodność orzeczenia
II NSNc 401/23
18
z art. 2 Konstytucji RP. W następstwie bowiem uchybienia, którego dopuścił się
obydwa Sądy, powstały skutki niemożliwe do aprobaty w świetle wymagań
praworządności, nie dające się akceptować, jako że akt (orzeczenie - wyrok) wydany
został przez organ praworządnego państwa. Rozpoznający przedmiotową sprawę
Sąd Okręgowy w Warszawie, oddalając apelację odwołującej, niezasadnie,
z rażącym naruszeniem prawa, zaakceptował pogląd przedstawiony
przez Sąd Rejonowy, że brak było podstaw prawnych do przyznania na rzecz
odwołującej się jednorazowego odszkodowania z tytułu zachorowania jej męża
na chorobę zawodową, przez co nie zagwarantowano jej bezpieczeństwa prawnego
i uzyskania ochrony przewidzianej w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP. Tym samym
utrzymanie zaskarżonego wyroku nie da się pogodzić z obowiązywaniem art. 2
Konstytucji RP. W realiach przedmiotowej sprawy nie było podstaw do przyjętego
przez Sądy rozumowania.
W obecnej sprawie ważeniu podlegają zatem, z jednej strony,
ochrona stabilności prawomocnych orzeczeń sądowych, z drugiej zaś strony wzgląd
na ochronę zaufania obywateli do państwa. W opisanej sprawie stwierdzone
naruszenia wykazują większą wagę niż stabilność prawomocnego orzeczenia
sądowego. Odwołująca się została pozbawiona prawa do rzetelnego,
sprawiedliwego rozstrzygnięcia wskutek istotnych błędów sądowych, opisanych
w poszczególnych zarzutach skargi. Rolą Sądu Najwyższego w przeprowadzanej
konkretnej kontroli konstytucyjnej nie jest eliminowanie z obrotu wszelkich wadliwych
orzeczeń, a jedynie tych, które godzą w podstawy umowy społecznej będącej
fundamentem demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady
sprawiedliwości społecznej, a zatem dotyczą określonego kształtu relacji pomiędzy
jednostką a władzą publiczną (przedmiotowa strona zasady demokratycznego
państwa prawnego) lub godności upodmiotowionej jednostki (podmiotowa strona
zasady demokratycznego państwa prawnego) (por. postanowienie
Sądu Najwyższego z 12 maja 2021 r., I NSNk 4/20). Sąd Okręgowy w Warszawie
wydając zaskarżony wyrok naruszył zasadę zaufania obywatela do państwa, godząc
w bezpieczeństwo prawne odwołującej się. Z tej przyczyny uchylenie obydwu
wyroków i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd I instancji
II NSNc 401/23
19
jest konieczne dla zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa
prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej.
Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy na podstawie art. 91 § 1 u.SN
orzekł jak w pkt 1. i 2. wyroku.
Jednocześnie, na podstawie art. 39818 k.p.c. w zw. z art. 95 pkt 1 u.SN
Sąd Najwyższy zniósł wzajemnie między stronami koszty postępowania wywołanego
wniesieniem skargi nadzwyczajnej.
[SOP]
[a.ł]
