II NSNc 298/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 11 lutego 2026 r.
SSN Elżbieta Karska (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Adam Redzik
Marek Sławomir Molczyk (ławnik Sądu Najwyższego)
w sprawie z powództwa P. Spółka Akcyjna
przeciwko A. K.
o zapłatę
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw
Publicznych w dniu 11 lutego 2026 r.
skargi nadzwyczajnej Rzecznika Finansowego od wyroku zaocznego Sądu
Rejonowego w Wejherowie z 25 października 2019 r., sygn. I C 1613/19,
I. uchyla wyrok zaoczny Sądu Rejonowego w Wejherowie z 25
października 2019 r. o sygn. I C 1613/19 w zakresie pkt I, III i
IV oraz w tym zakresie przekazuje sprawę temu Sądowi do
ponownego rozpoznania;
II. znosi wzajemnie między stronami koszty postępowania
wywołanego niesieniem skargi nadzwyczajnej.
Adam Redzik Elżbieta Karska Marek Sławomir Molczyk
JW
II NSNc 298/24
2
UZASADNIENIE
W dniu 3 kwietnia 2018 r. została zawarta pomiędzy P. S.A. z siedzibą w B.
jako pożyczkodawcą a A. K. zam. w K. jako pożyczkobiorcą umowa pożyczki
gotówkowej nr […] (dalej: „Umowa pożyczki”). Określała ona kwotę pożyczki w
wysokości 9 000,- zł i przewidywała jej spłatę w okresie 48 miesięcy, oprocentowanie
w wysokości 9.89 % rocznie, opłatę przygotowawczą w kwocie 129,- zł. prowizję w
wysokości 7 571,- zł oraz kwotę 1 300,- zł z tytułu opłaty za produkt finansowy o
nazwie „[...]”. Jako zabezpieczenie wierzytelności wynikającej z tej umowy został
wystawiony przez A. K. weksel własny in blanco nie na zlecenie. Umowa ta została
zawarta w ramach działalności gospodarczej P. S.A. na wzorcu ustalonym przez
spółkę, bez jakiegokolwiek wpływu konsumenta na jego treść.
Pismem z 16 kwietnia 2019 r. P. S.A. wypowiedziała A. K. umowę pożyczki,
poinformowała ją o wypełnieniu weksla in blanco oraz wezwała pod rygorem
skierowania sprawy na drogę postępowania sądowego do wykupu tego weksla w
terminie 30 dni. Jako przyczyna wypowiedzenia umowy pożyczki została wskazana
okoliczność niespłacenia przez pożyczkobiorcę zobowiązań umownych zgodnie z
ustalonym kalendarzem spłat do tej umowy.
W dniu 4 czerwca 2019 r. P. S.A. wniosła przeciwko A. K. pozew o wydanie
nakazu zapłaty z weksla w kwocie 17 807,58 zł. Wraz z przedmiotowym pozwem
zostały złożone w charakterze dowodów: oryginał weksla wraz z deklaracją
wekslową oraz wypowiedzenie warunków umowy wraz z wezwaniem do zapłaty. Z
treści weksla wynika, że pozwana zobowiązała się do zapłaty w dniu 16 maja 2019 r.
kwoty wskazanej na wekslu, tj. 17 807,58 zł. W świetle zawartych w pozwie twierdzeń
powoda o faktach, przedmiotowy weksel został wystawiony przez pozwaną na
zabezpieczenie zwrotu całego zadłużenia z tytułu pożyczki udzielonej przez powoda
pozwanej na mocy umowy pożyczki gotówkowej z dnia 3 kwietnia 2018 r. nr […].
Zarządzeniem z dnia 28 czerwca 2019 r., sygn. akt I Nc 5608/19, Sąd Rejonowy w
W. stwierdził brak podstaw do wydania nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym
i upominawczym.
Jak wynika z protokołu rozprawy, która miała miejsce w dniu 25 października
2019 r., na rozprawie, pomimo prawidłowego zawiadomienia, pozwana nie stawiła
II NSNc 298/24
3
się, ani nie wniosła o rozpoznanie sprawy pod jej nieobecność. Nie ustosunkowała
się też do treści pozwu, wobec czego spełnione zostały przesłanki wydania wyroku
zaocznego. Sąd Rejonowy w Wejherowie I Wydział Cywilny, wydał wyrok zaoczny w
przedmiotowej sprawie w dniu 25 października 2019 r. o sygn. akt I C 1613/19,
którym zasądzono od pozwanej A. K. na rzecz powoda kwotę 17.807,58 zł wraz z
odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 17 maja 2019 r. do dnia zapłaty (I)
oraz kwotę 3 917 zł tytułem zwrotu kosztów procesu (II). Wyrokowi nadano w pkt I
rygor natychmiastowej wykonalności (IV). Pozwana nie wniosła sprzeciwu. Wyrok
ten uprawomocnił się wobec pozwanej w dniu 15 listopada 2019 r., a wobec powoda
z dniem 29 listopada 2019 r.
Pismem z dnia 15 czerwca 2020 r., sygn. akt KM [...], Komornik Sądowy przy
Sądzie Rejonowym w Wejherowie. zawiadomił A. K. o wszczęciu egzekucji
należności wynikającej z wyroku Sądu Rejonowego w Wejherowie z dnia 25
października 2019 r., I C 1613/19 wraz z odsetkami oraz kosztami postępowania
sądowego i postępowania egzekucyjnego. Jak wynika z treści księgi wieczystej nr
[…], dla nieruchomości, którą zamieszkuje A. K., prowadzona była z tej
nieruchomości egzekucja należności wynikającej z przedmiotowego wyroku.
Postanowieniem z 29 lipca 2024 r. Sąd Rejonowy w Wejherowie wstrzymał
wykonanie zaskarżonego wyroku do czasu zakończenia postępowania ze skargi
nadzwyczajnej (k. 57)
Działając na podstawie art. 89 § 1 i 2 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r.
o Sądzie Najwyższym (Dz.U. 2023, poz. 1093, 1532 i 1672; dalej: „u.SN”), z uwagi
na konieczność zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa
prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej,
Rzecznik Finansowy pismem z 3 kwietnia 2024 r. wniósł skargę nadzwyczajną od
wyroku zaocznego Sądu Rejonowego w Wejherowie, I Wydziału Cywilnego z dnia
25 października 2019 r., sygn. akt I C 1613, zaskarżając ten wyrok w zakresie pkt I,
III i IV rozstrzygnięcia. Zaskarżonemu wyrokowi na podstawie art. 89 § 1 pkt 1 u.SN
Rzecznik Finansowy zarzucił naruszenie zasad oraz wolności i praw człowieka
i obywatela określonych w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia
1997 r. (Dz.U. poz. 483, z 2001 r. poz., 319, z 2006 r., poz. 1471 oraz z 2009 r. poz.
946; dalej: „Konstytucja”), co miało istotny wpływ na wynik sprawy tj.:
II NSNc 298/24
4
1. określonej w art. 2 Konstytucji RP zasady zaufania obywatela do państwa w
zw. z określoną w art. 7 Konstytucji zasadą praworządności poprzez przyjęcie
za prawdziwe zawartych w pozwie twierdzeń powoda o okolicznościach
faktycznych, pomimo iż ich prawdziwość budzi uzasadnione wątpliwości, a
także całkowite pominięcie konstytucyjnych gwarancji ochrony konsumenta,
2. określonej w art. 76 Konstytucji RP zasady ochrony konsumenta, jako słabszej
strony stosunków prywatnoprawnych z przedsiębiorcą, wymagającej ochrony
przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi, poprzez wydanie wyroku
zaocznego zasądzającego roszczenie tylko na podstawie weksla własnego,
niezupełnego w chwili wystawienia, a następnie uzupełnionego przez powoda,
bez zbadania treści stosunku podstawowego z którego wynikało
zobowiązanie pozwanej, tj. umowy pożyczki,
3. określonej w art. 91 ust. 3 Konstytucji zasady pierwszeństwa prawa Unii
Europejskiej przed normami prawa krajowego w sytuacjach kolizyjnych,
poprzez nieuwzględnienie z urzędu zasad ochrony konsumenta określonych
przepisami dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie
nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (DzU. UE. L. z 1993 r.
Nr 95, str. 29 z późn. zm., dalej: dyrektywa 93/13), co doprowadziło do
naruszenia obowiązku ochrony konsumenta przed nieuczciwymi praktykami
rynkowymi,
4. określonej w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP zasady prawa do sprawiedliwego
rozstrzygnięcia sprawy przez sąd poprzez uznanie, że roszczenie skierowane
przez powoda przeciwko pozwanej nie budzi wątpliwości i tym samym
zachodzą podstawy do wydania wyroku zaocznego bez przeprowadzenia
pogłębionej analizy dokumentów i zbadania, treści stosunku podstawowego z
którego wynikało zobowiązanie pozwanej, tj. umowy pożyczki, co
doprowadziło do naruszenia przez ten Sąd obowiązku sprawiedliwego
załatwienia sprawy.
Na podstawie art. 89 § 1 pkt 2 u.SN, Rzecznik Finansowy zarzucił rażące
naruszenie prawa, tj.:
II NSNc 298/24
5
1. art. 339 § 2 w zw. z art. 340 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks
postępowania cywilnego (Dz.U. 2023, poz. 1550, 1429. 1606, 1615, 1667 i
1860; dalej; „k.p.c.”) poprzez niewłaściwe zastosowanie, skutkujące
wydaniem wyroku zaocznego w następstwie przyjęcia za prawdziwe
zawartych w pozwie twierdzeń powoda o faktach, pomimo że ich prawdziwość
budzi uzasadnione wątpliwości;
2. art. 232 zd. 2 k.p.c. w zw. z art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13 z
dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach
konsumenckich (Dz. Urz. UE L z 1993 Nr 95 z , s. 29; dalej: „dyrektywa 93/13”)
oraz art. 29 ust. 1 inprincipio ustawy z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie
konsumenckim (Dz.U. 2023, poz. 1028, 1285, 1394 i 1723; dalej: „u.k.k.”)
poprzez niedopuszczenie z urzędu dowodu istotnego dla poczynienia ustaleń
faktycznych, tj. umowy gotówkowej nr […] z dnia 3 kwietnia 2018 r.;
3. art. 3851 oraz art. 3853 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny
(Dz.U. 2023, poz. 1610, 1615, 1890 i 1933; dalej: „k.c.”) poprzez ich błędną
wykładnię polegającą na przyjęciu, że przepisy te nie mają zastosowania w
przypadku powództwa opartego na wekslu własnym, niezupełnym w chwili
wystawienia, a następnie uzupełnionym przez powoda, pomimo że weksel ten
został wystawiony w celu zabezpieczenia roszczenia wynikającego z umowy
pożyczki, do której mają zastosowanie przepisy u.k.k., co skutkowało
zaniechaniem zbadania z urzędu czy umowa ta nie zawiera niewiążących
pozwaną klauzul niedozwolonych.
W oparciu o tak sformułowane zarzuty Rzecznik Finansowy wniósł na
podstawie art. 91 § 1 u.SN, o uchylenie zaskarżonego orzeczenia Sądu Rejonowego
w Wejherowie w zakresie pkt I, III i IV rozstrzygnięcia oraz w tym zakresie o
przekazanie temu Sądowi sprawy do ponownego rozpoznania, a ponadto o
rozpoznanie sprawy również pod nieobecność skarżącego.
W odpowiedzi powódki na skargę nadzwyczajną wniesiono o jej oddalenie
w całości jako niezasadnej oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania według
norm przepisanych.
Zaskarżony wyrok nie zawiera uzasadnienia. Sąd Najwyższy,
II NSNc 298/24
6
po wpłynięciu skargi nadzwyczajnej, zwrócił się do Sądu Rejonowego w Wejherowie
z wnioskiem o sporządzenie uzasadnienia, lecz w odpowiedzi wyjaśniono, że nie jest
to możliwe ze względu na długotrwałą nieobecność sędziego, spowodowaną
korzystaniem z uprawnień rodzicielskich.
Sąd Najwyższy zważył co następuje:
Skarga nadzwyczajna Rzecznika Finansowego zasługiwała
na uwzględnienie.
Wprowadzenie do polskiego systemu prawnego instytucji kontroli
nadzwyczajnej w art. 89-95 u.SN miało na celu zaradzenie podnoszonym w
orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego ograniczeniom skargi konstytucyjnej, która
nie pozwalała na adekwatną reakcję względem orzeczeń sądów powszechnych lub
wojskowych, które wprawdzie zapadały z naruszeniem zasad konstytucyjnych,
jednak w oparciu o przepisy, którym nie można było czynić zarzutu
niekonstytucyjności (zob. sygnalizacja pełnego składu Trybunału Konstytucyjnego
dokonana z 12 marca 2003 r., S 1/03, OTK ZU 2003, nr 3, poz. 24). Skarga
nadzwyczajna została wprowadzona celem zaradzenia temu deficytowi
nadzwyczajnych środków zaskarżenia pozwalających na eliminację rażąco
wadliwych orzeczeń z poszanowaniem prawa do sądu (zob. wyrok pełnego składu
Trybunału Konstytucyjnego z 19 lutego 2003 r., P 11/02, pkt 5) afirmując w ten
sposób zasadę demokratycznego państwa prawa urzeczywistniającego zasady
sprawiedliwości społecznej.
Realizując te założenia, skarga nadzwyczajna nie stanowi instrumentu
ponownej kontroli instancyjnej (trzeciej instancji – gdy nie ma możliwości złożenia
skargi kasacyjnej lub czwartej – gdy skarga kasacyjna nie została uwzględniona), ale
instrument skonkretyzowanej kontroli konstytucyjności aktów jurysdykcyjnych, zaś jej
zgodność z międzynarodowymi standardami ochrony praw człowieka była już
kilkukrotnie wyjaśniana w orzecznictwie Sądu Najwyższego (wyroki Sądu
Najwyższego: z 28 października 2020 r., I NSNc 22/20, pkt 1 6; z 25 listopada 2020
r., I NSNc 57/20, pkt 1-5; z 28 września 2021 r., I NSNc 107/21).
Skarga nadzwyczajna może zostać wniesiona jedynie wówczas, gdy jest
II NSNc 298/24
7
to konieczne dla zapewnianie zgodności prawomocnych orzeczeń sądów
powszechnych i wojskowych z zasadą demokratycznego państwa prawnego
urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej (art. 89 § 1
in principio u.SN) i to tylko w sytuacji, gdy można ją oprzeć na przynajmniej jednej z
trzech podstaw, określonych w art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN. Sąd Najwyższy zwracał
uwagę, że połączenie ogólnej przesłanki funkcjonalnej ze szczegółowymi
podstawami skargi nadzwyczajnej sformułowaniem „o ile”, jednoznacznie wskazuje
na konieczność jednoczesnego zaistnienia przesłanki funkcjonalnej i którejś
(przynajmniej jednej) z jej szczegółowych podstaw wymienionych w art. 89 § 1 pkt
1-3 u.SN (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 25 czerwca 2020 r., I NSNc 48/19).
Jednocześnie, wzajemna relacja, zachodząca między przesłanką funkcjonalną i
przesłankami szczegółowymi wymaga, aby w pierwszej kolejności dokonać oceny
zaistnienia podstaw szczegółowych, a następnie dopiero dokonać oceny tego, czy
ziściła się również przesłanka funkcjonalna (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 28
października 2020 r., I NSNc 22/20, pkt 2; z 25 listopada 2020 r., I NSNc 57/20, pkt
10).
Na podmiocie inicjującym kontrolę nadzwyczajną prawomocnego
orzeczenia ciąży obowiązek przytoczenia i uzasadnienia podstaw wniesienia skargi
nadzwyczajnej (art. 95 pkt 1 u.SN w zw. z art. 3984 § 1 k.p.c.). Oznacza to
konieczność wskazania i uzasadnienia nie tylko którejś spośród szczegółowych
podstaw skargi (art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN), ale następnie również wykazania, w
kontekście realiów konkretnej sprawy, zaistnienia przesłanki funkcjonalnej (art. 89 §
1 principium u.SN), czyli wyjaśnienia, z czego wynika konieczność zapewnienia
zgodności z zasadą konstytucyjną wyrażoną w art. 2 Konstytucji RP. O ile jednak
ocena spełnienia przesłanek szczegółowych sprowadza się, w dużym uproszczeniu,
do dokonania subsumpcji, o tyle dokonując oceny ziszczenia się przesłanki
funkcjonalnej, czyli oceniając konieczność zapewnienia zgodności prawomocnych
orzeczeń z art. 2 Konstytucji RP, kluczowe staje się ważenie konstytucyjnych
wartości (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 28 października 2020 r., I NSNc 22/20; z
25 listopada 2020 r., I NSNc 57/20; z 21 kwietnia 2021 r., I NSNc 89/20).
Również z tego względu, przy odpowiednim stosowaniu art. 39813 § 1
k.p.c. w zw. z art. 95 pkt 1 u.SN, przewidującego związanie sądu podstawami skargi,
II NSNc 298/24
8
uwzględnić należy specyfikę przesłanki funkcjonalnej skargi nadzwyczajnej.
Konieczność zapewnienia zgodności z art. 2 Konstytucji RP wymaga wzięcia pod
uwagę sformułowanych w orzecznictwie i doktrynie zasad konkretyzujących tę normę
ustrojową. Sąd Najwyższy nie może jednak abstrahować od całokształtu zasady
wyrażonej w tym przepisie Konstytucji RP, nawet jeśli ten nie wyeksplikował z
należytą dokładnością, istotnych dla sprawy aspektów zasady demokratycznego
państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej (zob.
wyroki Sądu Najwyższego: z 28 października 2020 r., I NSNc 22/20; z 25 listopada
2020 r., I NSNc 57/20).
Rzecznik Finansowy jest uprawniony do wniesienia skargi nadzwyczajnej
od wyroku Sądu Rejonowego w Wejherowie z dnia 25 października 2019 r. o sygn.
akt I C 1613/19 w zakresie, w jakim wyrok ten godzi w interesy A. K., tj. w zakresie
pkt I, III i IV rozstrzygnięcia, bowiem został wydany na podstawie weksla in blanco
nie na zlecenie, który został wystawiony przez pozwaną jako zabezpieczenie
wierzytelności wynikającej z umowy pożyczki gotówkowej nr […] z dnia 3 kwietnia
2018 r., zawartej pomiędzy P. S.A. jako pożyczkodawcą a A. K. jako pożyczkobiorcą.
Udzielenie przedmiotowej pożyczki nastąpiło w zakresie działalności gospodarczej
P. S.A. Oznacza to, że postępowanie sądowe dotyczyło roszczenia podmiotu rynku
finansowego w rozumieniu art. 2 pkt 3 lit. h u.RF w stosunku do klienta podmiotu
rynku finansowego w rozumieniu art. 2 pkt 1 lit. d u.RF.
Przechodząc do meritum sprawy, w pierwszej kolejności trzeba wskazać,
że powód działał jako przedsiębiorca a pozwana działała jako konsument
w rozumieniu art. 76 Konstytucji, a to oznacza, że korzysta ze szczególnej ochrony
gwarantowanej konsumentom. Skoro w niniejszej sprawie pozwanej przysługuje
status konsumenta, to na mocy art. 76 w zw. z art. 8 ust 2 Konstytucji, Sąd Rejonowy
w Wejherowie w ramach spornego postępowania zobowiązany był zapewnić jej
ochronę, jako słabszej stronie stosunku prawnego i to nawet pomimo jej biernej
postawy. Obowiązek ten, w okolicznościach niniejszej sprawy, w oczywisty sposób
wiązał się z powinnością podjęcia z urzędu odpowiednich działań mających na celu
dokonanie analizy potencjalnie nieuczciwego charakteru warunków umowy pożyczki.
W tym stanie rzeczy Sąd Rejonowy w Wejherowie wydając wyrok zaoczny będący
przedmiotem niniejszej skargi naruszył wynikającą z art. 76 Konstytucji zasadę
II NSNc 298/24
9
ochrony konsumentów poprzez niezapewnienie pozwanej właściwej ochrony przed
nieuczciwymi praktykami.
W niniejszej sprawie Skarżący zarzuca w istocie, że Sąd Rejonowy, wydając
zaskarżony wyrok zaoczny w nienależyty sposób uwzględnił zasady ochrony
konsumenta, przez co dopuścił się naruszenia wyartykułowanych w skardze
nadzwyczajnej przepisów materialnych i proceduralnych z uwagi na zaniechanie
badania z urzędu prawidłowości stosunku podstawowego przez pryzmat zgodności
z ustawą, zasadami współżycia społecznego lub wystąpienia w nim postanowień
abuzywnych. W ocenie Skarżącego sąd meriti zobowiązany był ustalić
czy dochodzone roszczenie jest zasadne, a także to, czy nie doszło do naruszenia
przepisów chroniących pozwaną jako konsumentkę przed nieuczciwymi praktykami
rynkowymi.
Za zasadny należy uznać zarzut rażącego naruszenia prawa materialnego tj.
art. 3851 § 1 i § 3 w zw. z art. 221 k.c. Analiza akt sprawy prowadzi do wniosku, że
pozwana występuje w charakterze konsumenta (art. 221 k.c.), a źródłem spornego
postępowania wywołanego dochodzeniem zobowiązania wekslowego jest stosunek
podstawowy w postaci umowy pożyczki, która podlega regulacjom ustawy o kredycie
konsumenckim.
Zgodnie z art. 3851 § 1 k.c. postanowienia umowy zawieranej z konsumentem
nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego prawa i obowiązki w
sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy
(niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających
główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały
sformułowane w sposób jednoznaczny. Przepis ten został wprowadzony do k.c.
w wyniku implementacji postanowień Dyrektywy 93/13. Należy zaznaczyć, że
z uwagi na to, że kształt polskiego prawa konsumenckiego jest w zasadniczej mierze
efektem implementowania uregulowań prawa unijnego, konieczne jest dokonywanie
oceny zachowania standardów ochrony konsumentów także przez pryzmat zasad
i wymagań prawa europejskiego (zob. wyroki Sądu Najwyższego z: 15 grudnia 2021
r., I NSNc 147/21, pkt 10; z 25 listopada 2020 r., I NSNc 57/20, pkt 14; z 28
października 2020 r., I NSNc 22/20, pkt 10).
Artykuł 3851 § 1 k.c. ma charakter ochronny dla konsumenta, czego wyrazem
II NSNc 298/24
10
jest wynikająca z treści tego artykułu sankcja bezskuteczności nieuzgodnionej
indywidualnie klauzuli, kształtującej jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z
dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy. Taki charakter ochronny mają
także przepisy przywołanej dyrektywy 93/13. Z orzecznictwa TSUE wynika,
że prawo europejskie kształtuje wyraźną powinność przeprowadzania kontroli treści
umów zawieranych z konsumentami (por. postanowienie Trybunału Sprawiedliwości
Unii Europejskiej z 28 listopada 2018 r., C-632/17, PKO BP S.A. przeciwko Jackowi
Michalskiemu). W orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
przyjmuje się także, że obowiązek oceny nieuczciwego charakteru warunków umowy
spoczywa na organach wymiaru sprawiedliwości (wyrok Trybunału Sprawiedliwości
Unii Europejskiej z 21 kwietnia 2016 r., Radlinge i Radlingerová, C-377/14). Sądy
krajowe z urzędu weryfikują czy postanowienia umowne mają nieuczciwy charakter,
stosując przy tym przepisy proceduralne w taki sposób, aby zapewnić konsumentowi
skuteczną ochronę (wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 30 maja
2013 r., Jőrös, C-397/11). Z obowiązku tego nie zwalnia sądu brak aktywności po
stronie konsumenta (wyrok z 14 czerwca 2012 r., Banco Español de Crédito SA, C-
618/10). Sąd powinien poinformować konsumenta, że postanowienie umowne jest
niedozwolone, nie można jednak uznać go za niewiążące, jeżeli konsument powoła
się na to postanowienie umowne (wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
z 21 lutego 2013 r., Banif Plus Bank Zrt., C-472/11).
Stanowisko takie znalazło także potwierdzenie w judykaturze Sądu
Najwyższego. Wskazuje się bowiem, że w każdym przypadku, w którym sąd
rozpoznaje sprawę dotyczącą skierowanego przeciwko konsumentowi roszczenia
wynikającego z umowy zawartej przez niego z przedsiębiorcą, ma on obowiązek
zbadać treść tej umowy, aby ocenić, w jakim zakresie konsument jest związany
postanowieniami takiej umowy, a zatem w konsekwencji czy dochodzone roszczenie
zasługuje na uwzględnienie, a jeśli tak, to w jakim zakresie
(wyrok Sądu Najwyższego z 30 czerwca 2022 r., I NSNc 646/21).
W przedmiotowej sprawie powództwo oparte zostało na wekslu. Przedmiotem
powództwa opartego na wekslu nie jest stosunek podstawowy (co do którego
w przedmiotowej sprawie podnoszone są zarzuty rażącego naruszenia przepisów
prawa materialnego), lecz zobowiązanie wekslowe. W orzecznictwie Sądu
II NSNc 298/24
11
Najwyższego utrwalony jest jednak pogląd, iż zarzuty oparte na stosunku
podstawowym mogą służyć obronie pozwanego (zob. uchwały Sądu Najwyższego
z 25 listopada 1963 r., III CO 56/63; z 7 stycznia 1967 r., III CZP 19/66; z 24 stycznia
1972 r., III PZP 17/70; postanowienia Sądu Najwyższego: z 21 lipca 2017 r.,
I CSK 717/16; z 29 października 2020 r., V CSK 575/18). Zarówno w judykaturze, jak
i w doktrynie zauważa się, że jeżeli posiadaczem weksla jest remitent, przysługują
mu dwa roszczenia: ze stosunku podstawowego oraz z weksla. W tym zakresie
podkreślić należy, że wierzyciel może tylko raz uzyskać zaspokojenie. Sąd
Najwyższy w wyroku z 1 grudnia 2021 r., I NSNc 535/21, jednoznacznie podkreśla,
że „wręczając i przyjmując weksel strony obejmują bowiem swoją wolą jego funkcję
zabezpieczającą, z której wynika, że inkorporowana w nim wierzytelność ma ułatwić
zaspokojenie wierzyciela w ramach stosunku podstawowego”. W orzecznictwie
jednoznacznie wskazuje się także, że wygaśnięcie stosunku podstawowego
uniemożliwia dochodzenie wierzytelności wekslowej (zob. m.in. wyroki Sądu
Najwyższego: z 20 czerwca 2008 r., IV CSK 65/08; z 28 kwietnia 2016 r., V CSK
519/15; z 21 lipca 2017 r., I CSK 717/16) oraz że bezpodstawność roszczenia
cywilnoprawnego pociąga za sobą bezpodstawność roszczenia opartego na wekslu
(zob. wyrok Sądu Najwyższego z 14 marca 1997 r., I CKN 48/97). Nie można
pominąć tego, że w judykaturze Sądu Najwyższego zaznacza się, iż w tym ujęciu
można mówić o swego rodzaju priorytecie stosunku podstawowego wobec stosunku
wynikającego z weksla (zob. uchwała połączonych izb Izby Cywilnej i Izby Pracy i
Ubezpieczeń Społecznych z 24 kwietnia 1972 r., III PP 17/70 oraz wyroki: z 14 marca
1997 r., I CKN 48/97; z 31 maja 2001 r., V CKN 264/00; z 6 października 2004 r., I
CK 156/04; z 9 grudnia 2004 r., II CK 170/04; z 14 listopada 2006 r., II CSK 205/06;
z 28 kwietnia 2016 r., V CSK 519/15).
W postępowaniu toczącym się przeciwko konsumentowi na podstawie weksla
wystawionego in blanco, uzależnienie możliwości badania treści konsumenckiego
stosunku podstawowego od wniesienia zarzutów, wobec prawnych i finansowych
uwarunkowań tej czynności procesowej przy obecnym kształcie przepisów k.p.c.,
czyniłoby skorzystanie z ochrony prawnej konsumenta, zapewnionej mu przez prawo
unijne, nadmiernie utrudnionym i nie realizowałoby celu prawa konsumenckiego,
jakim jest realne wyrównanie pozycji stron umowy konsumenckiej. Akceptacja
II NSNc 298/24
12
takiego stanowiska w praktyce prowadziłaby do stworzenia możliwości
wykorzystywania instytucji weksla in blanco jako instrumentu, w oparciu o który
można byłoby skutecznie obchodzić przepisy chroniące konsumenta (zob. wyroki
Sądu Najwyższego: z 28 października 2020 r., I NSNc 22/20; z 25 listopada 2020 r.,
I NSNc 57/20; z 1 grudnia 2021 r., I NSNc 535/21). Sąd Najwyższy rozszerzył nawet
obowiązek zbadania stosunku podstawowego, w wyniku którego doszło do
zaciągnięcia zobowiązania przez konsumenta jako poręczyciela wekslowego pod
kątem abuzywności klauzul umownych, także w przypadku gdy weksel stanowi
zabezpieczenie wierzytelności wynikającej z umowy zawieranej pomiędzy
przedsiębiorcami, gdy wystawcą weksla jest przedsiębiorca, a poręczycielem
konsument (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 22 października 2020 r., I CSK 238/19).
W przypadku zatem gdy dochodzone pozwem roszczenie wynika z weksla in
blanco, stanowiącego zabezpieczenie wierzytelności wynikającej z umowy zawartej
pomiędzy konsumentem, a przedsiębiorcą, zapewnienie ochrony określonej w
Dyrektywie 93/13 wymaga, aby sąd rozpoznał sprawę przy uwzględnieniu treści
stosunku podstawowego. Podkreśla się to także wyraźnie w orzecznictwie TSUE.
W wyroku z 7 listopada 2019 r., C-419/18 i 483/18, wyraźnie wskazano, że „artykuł 6
ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 oraz art. 10 ust. 2 dyrektywy 2008/48 należy
interpretować w ten sposób, że w wypadku gdy w okolicznościach takich jak
rozpatrywane w postępowaniu głównym sąd krajowy ma poważne wątpliwości co do
zasadności roszczenia opartego na wekslu własnym, który służy zabezpieczeniu
wierzytelności wynikającej z umowy kredytu konsumenckiego, oraz gdy ten weksel
własny początkowo został wystawiony przez wystawcę jako weksel in blanco, a
następnie uzupełniony przez remitenta, sąd ten powinien z urzędu zbadać, czy
postanowienia uzgodnione między stronami mają nieuczciwy charakter, i w tym
zakresie może zażądać od przedsiębiorcy przedstawienia pisemnego zapisu tych
postanowień, tak aby móc zapewnić poszanowanie praw konsumentów
wynikających z tych dyrektyw”.
Sąd Rejonowy był zatem zobowiązany z urzędu dokonać oceny abuzywności
postanowień umowy pożyczki stanowiącej podstawę stosunku podstawowego
pomiędzy powodem a pozwaną, co wymagało skierowania sprawy do postępowania
zwykłego. Sąd Najwyższy wyraźnie zatem podkreśla, że przyczyną uchylenia
II NSNc 298/24
13
zaskarżonego wyroku jest brak zbadania w toku postępowania postanowień
umownych oraz wydanie w sprawie wyroku zaocznego. Okoliczności wydania
rozstrzygnięcia, zgromadzony w sprawie materiał dowodowy oraz tryb procedowania
jednoznacznie wskazują, że sąd meriti nie zbadał treści stosunku podstawowego
łączącego strony. Sąd Rejonowy powinien ocenić wszelkie okoliczności związane
z zawarciem ocenianej umowy pożyczki, jednoznaczności i precyzyjności użytych w
niej sformułowań, także z punktu widzenia prostoty użytego języka.
Zasady postępowania sądu w takich przypadkach w sposób niezwykle precyzyjny
zdefiniowane zostały w aktach prawnych i wyjaśnione w orzecznictwie sądów
krajowych i TSUE. W każdym przypadku – nawet w sytuacji bezczynności strony,
sąd ma obowiązek przestrzegać standardów ochrony konsumentów.
W konsekwencji powyższego, za zasadny należy uznać zarzut naruszenia art.
76 Konstytucji RP. Zgodnie z tym przepisem władze publiczne chronią konsumentów,
użytkowników i najemców przed działaniami zagrażającymi ich zdrowiu, prywatności
i bezpieczeństwu oraz przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi. Zakres tej ochrony
określa ustawa. Sąd Najwyższy uznaje w swoim orzecznictwie powołany przepis
ustawy Konstytucji RP za dopuszczalny wzorzec kontroli orzeczeń na podstawie art.
89 § 1 pkt 1 u.SN (wyrok Sądu Najwyższego z 23 marca 2022 r.,
I NSNc 503/21 i powołane w nim wcześniejsze orzecznictwo).
W świetle brzmienia art. 76 Konstytucji RP przyjąć należy, że przepis ten
wyraża konstytucyjną zasadę, która zobowiązuje organy państwa do podejmowania
działań w celu ochrony konsumentów przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi
(zob. wyroki Trybunału Konstytucyjnego: z 13 września 2011 r., K 8/09; z 11 lipca
2011 r., P 1/10; z 2 grudnia 2008 r., K 37/07; z 17 maja 2006 r., K 33/05; z 13 września
2005 r., K 38/04; z 21 kwietnia 2004 r., K 33/03; z 26 września 2000 r., P 11/99; z 12
stycznia 2000 r., P 11/98; z 10 października 2000 r., P 8/99). Podkreślić przy tym
należy, że o nadaniu konstytucyjnej rangi ochronie praw konsumentów w art. 76
Konstytucji RP przesądziło uznanie, że „konsument jest słabszą stroną stosunku
prawnego i z tej racji wymaga ochrony, a więc pewnych uprawnień, które
doprowadziłyby do przynajmniej względnego zrównania pozycji kontrahentów” (zob.
wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 11 lipca 2011 r., P 1/10, OTK-A 2011, nr 6, poz.
53 pkt III. 2.4.; zob. także wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 13 września 2011 r., K
II NSNc 298/24
14
8/09). Jednocześnie jednak nie można tracić z pola widzenia tego, że celem tej
ochrony jest nie tyle faworyzowanie konsumentów, co tworzenie rozwiązań
prawnych, które pozwalają urzeczywistnić zasadę równorzędności stron stosunków
cywilnoprawnych (szerzej zob. wyroki Trybunału Konstytucyjnego: z 11 lipca 2011 r.,
P 1/10; z 15 marca 2011 r., P 7/09 i powołane tam orzecznictwo dotyczące art. 76
Konstytucji RP).
W orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego zaznacza się także, że art. 76
Konstytucji RP wyraża zasadę konstytucyjną zobowiązującą władzę publiczną – w
tym również sądy powszechne – do podejmowania działań mających na celu ochronę
konsumentów przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi. Przepis ten powinien być
uwzględniany zarówno przez ustawodawcę na etapie stanowienia prawa, jak i przez
sądy powszechne, w procesie jego stosowania i dokonywania jego wykładni (zob.
wyroki Trybunału Konstytucyjnego z: 21 kwietnia 2004 r., K 33/03; 13 września 2005
r., K 38/04; 17 maja 2006 r., K 33/05; 13 września 2011 r., K 8/09). Także w
ugruntowanej judykaturze Sądu Najwyższego wyraźnie wskazuje się na obowiązek
uwzględniania tego przepisu przez sądy przy interpretacji i stosowaniu prawa (wyroki
Sądu Najwyższego z: 28 lipca 2021 r., I NSNc 179/20; 5 października 2021 r., I NSNc
366/21; 27 października 2021 r., I NSNc 180/21).
Uzupełniająco wskazać trzeba, że umowa, będąca źródłem stosunku
podstawowego, została zawarta przy wykorzystaniu wzorca umownego.
Doświadczenie życiowe i istota narzędzia jakim jest wzorzec umowny jednoznacznie
wskazuje, że w takiej sytuacji co do zasady – swoboda konsumenta – ogranicza się
do możliwości odstąpienia od zawarcia takiej umowy. Tym bardziej przypomnieć
należy, na co zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w wyroku z 6 lipca 2022 r., I NSNc
378/21, że „ocena abuzywności konkretnych postanowień kontraktowych zawsze
należy do zakresu kognicji sądu meriti, z uwzględnieniem konkretnej umowy zawartej
przez strony oraz całokształtu okoliczności danej sprawy”. Stąd zasadne było,
w ocenie Sądu Najwyższego, skierowanie sprawy na rozprawę.
Mając na uwadze całość powyższej argumentacji, w ocenie
Sądu Najwyższego, w niniejszej sprawie uchylenie zaskarżonego nakazu zapłaty
jest konieczne dla zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa
prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej. Zdefiniowana w
II NSNc 298/24
15
art. 89 § 1 u.SN przesłanka ogólna skargi nadzwyczajnej jednoznacznie nawiązuje
do art. 2 Konstytucji RP, co czyni koniecznym dokonywanie jej wykładni przy
wykorzystaniu orzecznictwa i doktryny traktujących o tej konstytucyjnej zasadzie
(zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 22 czerwca 2022 r., I NSNc 205/21). Artykuł
2 Konstytucji RP stanowi, że Rzeczpospolita Polska jest demokratycznym państwem
prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego z art. 2 Konstytucji RP wywodzi się także liczne
szczegółowe zasady pochodne, takie jak: zasada sprawiedliwości proceduralnej,
zasada ochrony zaufania obywatela do państwa, zasada ochrony praw słusznie
nabytych, zasada ochrony interesów w toku, zasada niedziałania prawa wstecz,
zasada ne bis in idem czy zakaz nadmiernej ingerencji (zob. m.in. wyrok Sądu
Najwyższego z 8 marca 2022 r., I NSNc 22/21).
W badanej sprawie doszło do zagrożenia bezpieczeństwa konsumenta, które
to bezpieczeństwo expressis verbis podlega ochronie władz publicznych
na podstawie art. 76 Konstytucji RP. W judykaturze Sądu Najwyższego zauważa się,
że bezpieczeństwo w rozumieniu art. 76 Konstytucji RP obejmuje także
bezpieczeństwo prawne (wyrok Sądu Najwyższego z 6 lipca 2022 r., I NSNc 378/21).
W wyroku Sądu Najwyższego z 8 maja 2019 r., I NSNc 2/19, wyjaśniono obszernie,
że: jedną z zasad wywodzonych z zasady demokratycznego państwa prawnego
(art. 2 Konstytucji) jest zasada zaufania obywatela do państwa. Zasada ta wiąże się
z bezpieczeństwem prawnym jednostki. Wyraża się ona m.in. w takim stosowaniu
prawa by nie stawało się ono swoistą pułapką dla obywatela i aby mógł on układać
swoje sprawy w zaufaniu, iż nie naraża się na prawne skutki, których nie mógł
przewidzieć w momencie podejmowania decyzji i działań oraz w przekonaniu, iż jego
działania podejmowane zgodnie z obowiązującym prawem będą także w przyszłości
uznawane przez porządek prawny (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 7 lutego
2001 r., K 27/00). W wyroku z 14 czerwca 2000 r., P 3/00, Trybunał Konstytucyjny
wyraźnie wskazał, że bezpieczeństwo prawne jednostki związane z pewnością
prawa umożliwia przewidywalność działań organów państwa oraz prognozowanie
działań własnych. Jedną ze składowych zasady demokratycznego państwa
prawnego jest zasada zaufania obywatela do państwa, wyrażająca się również w
możności oczekiwania przez obywatela, aby organy państwa prawidłowo stosowały
II NSNc 298/24
16
obowiązujące przepisy prawa, skoro zgodnie z art. 7 Konstytucji RP organy władzy
publicznej działają na podstawie i w granicach prawa (zob. m.in. wyrok
Sądu Najwyższego z 17 czerwca 2020 r., I NSNc 47/19).
Stwierdzenie zaistnienia przesłanki ogólnej oraz naruszenia art. 76 Konstytucji
RP było wystarczające do uwzględnienia skargi nadzwyczajnej, uchylenia
zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd
Rejonowy w Wejherowie Sąd Rejonowy, ponownie rozpoznając sprawę, powinien
wykonać ciążący na nim ex lege obowiązek oceny legalności zawartej umowy
pożyczki i skuteczności jej poszczególnych postanowień. Przy ponownym
rozpoznaniu sprawy Sąd Rejonowy w Wejherowie powinien przeanalizować
wszystkie okoliczności zawarcia spornej umowy, mając na względzie wymagania
ochrony konsumenckiej.
Wobec powyższego, postanowiono jak w sentencji. Rozstrzygnięcie
o kosztach w postępowaniu przed Sądem Najwyższym uzasadnione jest treścią
stosowanego odpowiednio do postępowania w sprawie ze skargi nadzwyczajnej
art. 39818 k.p.c., zgodnie z którym koszty procesu podlegają wzajemnemu zniesieniu,
co oznacza, że każda ze stron ponosi koszty związane z jej udziałem
w postępowaniu.
JW
[r.g.]
