II NSNc 203/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 14 maja 2025 r.
SSN Maria Szczepaniec (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Paweł Czubik
Arkadiusz Sopata (ławnik Sądu Najwyższego)
w sprawie z powództwa W.S.
przeciwko J.K.
o zapłatę
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw
Publicznych w dniu 14 maja 2025 r.
skargi nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego od nakazu zapłaty w postępowaniu
upominawczym Sądu Rejonowego w Bytomiu z 16 stycznia 2007 r.,
sygn. VII Nc 52/07
1. uchyla w całości zaskarżony nakaz zapłaty i przekazuje
sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu
w Bytomiu;
2. znosi wzajemnie między stronami koszty postępowania
wywołanego wniesieniem skargi nadzwyczajnej.
Paweł Czubik Maria
M.L.
Szczepaniec
Arkadiusz Sopata
UZASADNIENIE
II NSNc 203/24
2
W dniu 11 stycznia 2006 r. w Bytomiu J.K. jako zleceniodawca zawarł z firmą
P. jako zleceniobiorcą „Umowę o pośrednictwo finansowe”, na podstawie której
zleceniobiorca zobowiązał się do podjęcia działań prowadzących do zawarcia przez
zleceniodawcę umowy o pożyczkę gotówkową. W postanowieniu § 6 umowy strony
ustaliły, że wynagrodzeniem zleceniobiorcy za czynności wymienione w § 1 i § 2
umowy jest kwota 650 zł płatna do dnia 13 lutego 2006 r. Strony umowy ustaliły, że
w przypadku niedokonania zapłaty w terminie określonym w § 6 umowy, naliczone
będą odsetki umowne w wysokości 20 zł za każdy dzień opóźnienia począwszy od
dnia 14 lutego 2006 r. do dnia zapłaty.
Dnia 13 stycznia 2006 r. na dokumencie umowy J.K. złożył oświadczenie, w
którym potwierdził wykonanie umowy. Wobec nieuiszczenia przez zleceniodawcę
wynagrodzenia na rzecz zleceniobiorcy wierzyciel złożył pozew o zapłatę do Sądu
Rejonowego w Bytomiu.
Sąd Rejonowy w Bytomiu nakazem zapłaty w postępowaniu upominawczym
z dnia 16 stycznia 2007 r. nakazał pozwanemu J.K. by zapłacił powodowi W.S. kwotę
650 złotych z umownymi odsetkami w wysokości 20 złotych za każdy dzień
opóźnienia od dnia 14 lutego 2006 r. oraz kwotę 225 złotych tytułem kosztów procesu,
w terminie dwóch tygodni od doręczenia nakazu zapłaty albo wniósł w tymże terminie
sprzeciw.
Pozwany nie wniósł sprzeciwu od nakazu zapłaty i stosownie do treści art. 504
§ 2 k.p.c. w brzmieniu obowiązującym w dacie orzekania, wydane orzeczenie ma
skutek prawomocnego wyroku. Całość roszczenia wyegzekwowana przez komornika
sądowego przy Sądzie Rejonowym w Sosnowcu J.S. w postępowaniu egzekucyjnym
o sygn. II KM [...] wyniosła 80 834,78 zł.
Prokurator Generalny działając na podstawie art. 89 § 1 i § 2 w zw. z art. 115
§ 1 i § 1a ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (Dz.U. z 2024 r.,
poz. 622, dalej: „u.SN”) wniósł skargę nadzwyczajną od prawomocnego nakazu
zapłaty w postępowaniu upominawczym wydanego przez Sąd Rejonowy w Bytomiu
w dniu 16 stycznia 2007 r., sygn. akt VII Nc 52/07 zaskarżając go w całości.
Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił:
II NSNc 203/24
3
1. naruszenie zasad, wolności i praw człowieka i obywatela, określonych w art.
30 i 76 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U.
z 1997 r., Nr 78, poz. 486 ze zm.) takich jak godność człowieka i ochrona
konsumenta, jako strony słabszej strukturalnie w stosunkach
prywatnoprawnych z przedsiębiorcą przed nieuczciwymi praktykami
rynkowymi przez orzeczenie nakazem zapłaty w postępowaniu
upominawczym wierzytelności wynikającej z zawartej przez J.K. z P. umowy
o pośrednictwo finansowe bez zbadania potencjalnie nieuczciwego
charakteru zapisów umowy, z którego wynikało zobowiązanie;
2. naruszenie w sposób rażący prawa materialnego, tj. przepisów art. 359 § 21
k.c., art. 359 § 22 k.c., oraz 359 § 23 k.c. przez ich niezastosowanie i
orzeczenie zgodnie z żądaniem pozwu o obowiązku zapłaty przez J.K. kwoty
650 zł wraz z umownymi odsetkami w wysokości 20 zł za każdy dzień
opóźnienia od dnia 14 lutego 2006 r., co stanowi 92% w skali miesiąca,
podczas gdy wskazane przepisy w brzmieniu obowiązującym w dacie
orzekania przez Sąd, stanowiły, że maksymalna wysokość odsetek
wynikająca z czynności prawnej nie może w stosunku rocznym przekraczać
czterokrotności wysokości stopy kredytu lombardowego Narodowego Banku
Polskiego, tj. 22% w skali roku, a jeżeli przekracza tę wysokość to należą się
odsetki maksymalne;
3. naruszenie w sposób rażący prawa procesowego, tj. przepisu art 499 § 1 pkt 1
i 2 k.p.c., art. 3531 k.c. w zw. z art. 58 § 2 k.c., przez ich niezastosowanie i
uznanie, że umowa o pośrednictwo finansowe, zawarta w dniu 11 stycznia
2006 r., pomiędzy J.K. a P., jest w całości ważna, pomimo że w § 7 umowy
zastrzeżone zostały odsetki umowne „za każdy dzień opóźnienia” w zapłacie
zobowiązania w wysokości 20 zł dziennie, czyli 92% miesięcznie i 1123% w
stosunku rocznym, a więc o charakterze „lichwiarskim” i obiektywnie
nieusprawiedliwione oraz mogące realnie spowodować niemożność
wykonania zobowiązania przez dłużnika, podczas gdy ich wysokość, mając
na względzie zasadę swobody umów oraz zasady współżycia społecznego,
nie mogła być - stosownie do Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 13
października 2005 r. w sprawie określenia wysokości odsetek ustawowych
II NSNc 203/24
4
(Dz.U. z 2005 r., Nr 201, poz. 1662) - wyższa niż 11,5% w stosunku rocznym,
a tym samym wydanie nakazu nie było dopuszczalne;
4. rażące naruszenie prawa materialnego, tj. przepisu art. 221 k.c., poprzez jego
niezastosowanie do pozwanego jako konsumenta, w sytuacji,
kiedy z okoliczności sprawy nie wynika, żeby dokonana czynność prawna -
zawarcie z powodem umowy o pośrednictwo finansowe z dnia 11 stycznia
2006 r. była związana z działalnością gospodarczą lub zawodową pozwanego.
Prokurator Generalny na podstawie art. 91 § 1 u.SN wniósł o uchylenie
zaskarżonego nakazu zapłaty w całości i przekazanie sprawy do ponownego
rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Bytomiu z pozostawieniem temu sądowi
rozstrzygnięcia o kosztach postępowania ze skargi nadzwyczajnej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga nadzwyczajna zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżone
orzeczenie, tj. prawomocny nakaz zapłaty w postępowaniu upominawczym z dnia 16
stycznia 2007 r., VII Nc 52/07, wydany przez Sąd Rejonowy w Bytomiu
nie odpowiada prawu.
Zgodnie z art. 89 § 1 u.SN jeżeli jest to konieczne dla zapewnienia zgodności
z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady
sprawiedliwości społecznej, od prawomocnego orzeczenia sądu powszechnego lub
sądu wojskowego kończącego postępowanie w sprawie może być wniesiona skarga
nadzwyczajna, o ile: orzeczenie narusza zasady lub wolności i prawa człowieka i
obywatela określone w Konstytucji RP, lub orzeczenie w sposób rażący narusza
prawo przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, lub zachodzi
oczywista sprzeczność istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego w sprawie
materiału dowodowego, a orzeczenie nie może być uchylone lub zmienione w trybie
innych nadzwyczajnych środków zaskarżenia.
Orzekanie w ramach skargi nadzwyczajnej ma jednak charakter wyjątkowy,
bowiem możliwość skorygowania prawomocnych orzeczeń uzasadniana jest takim
stopniem ich wadliwości, którego nie da się pogodzić z podstawowymi zasadami
II NSNc 203/24
5
demokratycznego państwa prawnego, czyniąc je przez to elementarnie
niesprawiedliwymi.
Na podmiocie wnoszącym skargę nadzwyczajną spoczywa w pierwszej
kolejności powinność wykazania zaistnienia w danej sprawie przynajmniej jednego z
uchybień wymienionych w art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN. Zaistnienie tego rodzaju
uchybienia potwierdza wadliwość zaskarżonego orzeczenia, rodząc jednocześnie
obowiązek zbadania, czy wadliwość ta powinna być usunięta ze względu na
konieczność zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego
urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej. Samo zatem zaistnienie
przesłanki szczególnej wskazanej w art. 89 § 1 pkt 1-3 u.SN nie przesądza
automatycznie o konieczności usunięcia z obrotu prawnego zaskarżonego
orzeczenia. Natomiast niezasadność zarzutów podnoszonych przez podmiot
skarżący w ramach podstaw szczególnych przesądza o bezzasadności skargi, nawet
bez badania przesłanki ogólnej skargi (por. wyroki Sądu Najwyższego z: 30 czerwca
2021 r., I NSNc 171/20; 28 lipca 2021 r., I NSNc 179/20; 24 listopada 2021 r., I NSNc
66/21 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z 2 marca 2021 r., I NSNk 5/20).
Przedmiotowa skarga nadzwyczajna została oparta na zarzutach: naruszenia
zasad, wolności i praw człowieka i obywatela określonych w art. 30 i 76 Konstytucji
RP, naruszenia w sposób rażący prawa materialnego tj. przepisów art. 359 § 21 k.c.,
art. 359 § 22 k.c. oraz 359 § 23 k.c. przez niewłaściwe ich zastosowanie i orzeczenie
zgodnie z żądaniem pozwu pomimo, że zarówno w dacie czynności prawnej jak i w
dacie orzekania obowiązywały przepisy określające maksymalną wysokość odsetek,
naruszenia w sposób rażący prawa procesowego, tj. przepisu art. 499 § 1 pkt 1 i 2
k.p.c., art. 3531 k.c. w zw. z art. 58 § 2 k.c. przez ich niezastosowanie i uznanie że
zawarta umowa jest w całości ważna, pomimo zastrzeżenia w § 7 ust. 1 umowy
odsetek o charakterze „lichwiarskim” oraz rażącego naruszenia prawa materialnego
tj. art. 221 k.c. poprzez jego niezastosowanie do pozwanego jako konsumenta w
sytuacji gdy z okoliczności sprawy nie wynika, żeby dokonana czynność prawna była
związana z działalnością gospodarczą lub zawodową pozwanego.
Nie ulega zatem wątpliwości, że istota zarzutów skargi nadzwyczajnej
sprowadza się do oceny dopuszczalności stosowania ograniczeń w ustalaniu przez
strony granic należnych zobowiązań w zakresie odsetek za opóźnienie. Odsetki za
II NSNc 203/24
6
opóźnienie stanowią formę zabezpieczenia interesów wierzyciela oraz
zmotywowania dłużnika do możliwie najszybszego spłacenia długu. Zarówno w
orzecznictwie, jak i w doktrynie, podkreśla się też, że ich rolą jest zagwarantowanie
ekwiwalentności świadczenia za korzystanie ze środków pieniężnych oraz
zabezpieczenie wymuszenia terminowości spłaty zadłużenia (zob. wyrok Sądu
Najwyższego z 26 października 2023 r., II NSNc 199/23). Nie mogą być one
natomiast formą niemożliwego do wykonania dla pożyczkobiorcy zobowiązania do
zapłaty (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 17 czerwca 2020 r., I NSNc 47/19). Co
więcej, przyjmuje się, że dochód od kapitału w postaci odsetek powinien refundować
wierzycielowi spadek wartości pieniądza i dawać dochód, jaki wynikałby z przeciętnej
lokaty lub inwestycji pieniężnej w okresie, w którym korzysta się z pieniędzy, nawet
po terminie ich zwrotu, lecz nie powinien jednocześnie dawać zysków nadmiernych,
niemożliwych w normalnym obrocie do osiągnięcia, zwłaszcza jeśli stanowi
wykorzystanie sytuacji finansowej dłużnika otrzymującego pożyczkę (zob. wyroki
Sądu Najwyższego: z 27 maja 2010 r., III CSK 230/09; 17 czerwca 2020 r., I NSNc
47/19; 26 października 2023 r., II NSNc 199/23).
Skarga nadzwyczajna może zostać uwzględniona, jeżeli orzeczenie w sposób
rażący narusza prawo przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie
(art. 89 § 1 pkt 2 u.SN).
Przez „rażące naruszenie prawa” należy rozumieć naruszenie prawa na tyle
wyraźne, że do jego ustalenia nie jest konieczne prowadzenie złożonych procesów
intelektualnych (zob. K. Szczucki, Ustawa o Sądzie Najwyższym. Komentarz,
Warszawa 2018, s. 467). Również Sąd Najwyższy, w wielu orzeczeniach wskazywał,
że „rażące” naruszenie musi być „oczywiste”, czyli „widoczne dla przeciętnego
prawnika prima facie bez konieczności wnikliwej analizy” (zob. postanowienie
Sądu Najwyższego z 29 marca 2019 r., V CSK 326/18; wyroki Sądu Najwyższego z:
8 czerwca 2017 r., SNO 22/17; 20 maja 2020 r., I NSNc 28/19, 28 września 2021 r.,
I NSNc 107/21). O rażącym naruszeniu prawa może być mowa wówczas, gdy miało
miejsce naruszenie przepisu o takim znaczeniu dla prawidłowego rozpoznania i
rozstrzygnięcia sprawy, iż mogło to mieć istotny wpływ na treść zaskarżonego
orzeczenia (zob. A. Kotowski, Skarga nadzwyczajna na tle modeli kontroli
odwoławczej, Prokuratura i Prawo 2018, nr 9, s. 51 i in.). Ponadto, w przypadku
II NSNc 203/24
7
skargi nadzwyczajnej Sąd Najwyższy wskazał, że ocena tego, czy doszło do
rażącego naruszenia prawa jest uzależniona od takich kryteriów jak: pozycja
naruszonej normy w hierarchii norm prawnych, istotność naruszenia, a także skutki
naruszenia dla stron postępowania (zob. wyroki Sądu Najwyższego z: z 8 maja 2019
r., I NSNc 2/19; 20 maja 2020 r., I NSNc 28/19).
Należy przede wszystkim zauważyć, że ze względu na datę zawarcia umowy,
będącej podstawą wydania zaskarżonego nakazu zapłaty (11 stycznia 2006 r.), nie
znajdą zastosowania, w realiach niniejszej sprawy, przepisy ograniczające
możliwości zastrzegania w treści czynności prawnej odsetek wyższych niż
maksymalne, tj. art. 359 § 21 i 22 k.c. (w zakresie odsetek kapitałowych) oraz art. 481
§ 21 i 22 k.c. (w zakresie odsetek za opóźnienie). Zawarcie przedmiotowej umowy
przypadło zatem na okresowy brak unormowań wprost określających wysokość
odsetek maksymalnych, tj. limitujących ich górną dopuszczalną granicę.
Z uwagi na powyższe na uwzględnienie nie zasługiwał zarzut naruszenia
w sposób rażący prawa materialnego tj. przepisów art. 359 § 21 k.c., art. 359 § 22 k.c.
oraz art. 359 § 23 k.c. Stosownie do treści art. 5 ustawy z dnia 7 lipca 2005 r. o
zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz o zmianie niektórych innych ustaw
(tj. Dz.U.2005.157.1316) przepisy ustawy stosuje się do czynności prawnych
dokonywanych po jej wejściu w życie. Ustawa ta weszła w życie dnia 20 lutego
2006 r., a więc ponad miesiąc po zawarciu spornej umowy.
Zgodnie z ukształtowaną linią orzeczniczą Sądu Najwyższego, jeżeli umowa
zastrzegająca nadmiernie wygórowane odsetki została - tak jak w sprawie niniejszej
- zawarta przed dniem 20 lutego 2006 r., ocena jej ważności odbywa się na
płaszczyźnie art. 3531 k.c. Za nieważne w myśl art. 58 § 2 k.c. mogą zostać uznane
w szczególności odsetki zastrzeżone w umowie - zarówno te stanowiące
wynagrodzenie za korzystanie z kapitału, jak i odsetki za opóźnienie (zwłokę) w
zwrocie kwoty. Z analizy orzecznictwa wynika, że za nadmiernie wygórowane
uznawał Sąd Najwyższy odsetki umowne już od wysokości 0,5% dziennie, tj. 185%
rocznie (wyrok Sądu Najwyższego z 27 lipca 2000 r., IV CKN 85/00, z aprobującymi
glosami A. Stelmachowskiego, Orzecznictwo Sądów Polskich 2001, nr 3, poz. 48
oraz M. Lemkowskiego, dz. cyt., s. 46 i nast., por. także wyroki Sądu Najwyższego z:
8 stycznia 2003 r., II CKN 1097/00; 27 listopada 2003 r., III CK 152/02; 23 czerwca
II NSNc 203/24
8
2005 r., II CK 742/04; 4 listopada 2005 r., V CK 162/05; 6 grudnia 2007 r.,
IV CSK 320/07; 29 kwietnia 2010 r., IV CSK 370/09; 8 maja 2014 r., V CSK 376/13;
6 kwietnia 2017 r., III CSK 174/16; 17 czerwca 2020 r., I NSNc 47/19; a także uchwała
Sądu Najwyższego z 15 marca 2018 r., III CZP 107/17).
Zgodnie z treścią art. 359 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. kodeks cywilny
(Dz.U.2003.49.408) w brzmieniu obowiązującym zarówno w dacie zawarcia umowy
i w dacie orzekania, odsetki od sumy pieniężnej należą się tylko wtedy, gdy to wynika
z czynności prawnej albo z ustawy, z orzeczenia sądu lub z decyzji innego
właściwego organu. Jeżeli wysokość odsetek nie jest w inny sposób określona,
należą się odsetki ustawowe. Rada Ministrów określa, w drodze rozporządzenia,
wysokość odsetek ustawowych, kierując się koniecznością zapewnienia dyscypliny
płatniczej i sprawnego przeprowadzania rozliczeń pieniężnych, biorąc pod uwagę
wysokość rynkowych stóp procentowych oraz stóp procentowych Narodowego
Banku Polskiego. Zarówno w dacie zawarcia umowy jak i w dacie orzekania odsetki
ustawowe wynosiły 11,5 % w stosunku rocznym.
Brak szczegółowych przepisów limitujących maksymalną wysokość
dopuszczalnych odsetek rodzi konieczność rozważenia, czy w okresie
poprzedzającym ich ustanowienie, kwestia ta objęta była całkowitą swobodą
kontraktową, czy winnna podlegać jednak ograniczeniom. W realiach niniejszej
sprawy, należy w szczególności rozważyć, czy ustalenie odsetek w wysokości 20 zł
dziennie za każdy dzień opóźnienia w płatności jest sprzeczne z celem i naturą
tej umowy oraz z zasadami współżycia społecznego oraz czy stanowi - jak twierdzi
Prokurator Generalny - rażące naruszenie art. 3531 k.c. w związku z art. 58 § 1-3 k.c.
Przepis art. 3531 k.c. stanowi, że strony zawierające umowę mogą ułożyć
stosunek prawny według swego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały
się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego.
Według znaczenia językowego „właściwość” oznacza „to, co jest charakterystyczne
dla danej osoby lub rzeczy” lub „cechę tego, co właściwe, odpowiednie”,
zaś znaczenie słowa „natura” sprowadza się do „zespołu cech charakterystycznych
dla określonych zjawisk, przedmiotów itp.” i przesądza o tożsamości danego
stosunku prawnego. Oznacza to, że zarówno w języku potocznym, jak i prawnym
znaczenie użytych wyrazów jest podobne i można posługiwać się nimi zamiennie. W
II NSNc 203/24
9
doktrynie prawa cywilnego pojęcie to jest rozumiane jednak niejednolicie.
Prezentowane jest stanowisko charakteryzujące się dążeniem do wykorzystywania
„natury stosunku prawnego” w celu ochrony „słuszności kontraktowej”, co zbliża jego
rozumienie do klauzuli zasad współżycia społecznego. Przy takim ujęciu wskazuje
się, że „właściwość (natura)” danej umowy jest zachowana, gdy realizuje ona
wynikający z przepisów i utrwalony w praktyce obrotu „sens gospodarczy” i
„wewnętrzną równowagę aksjologiczną” w rozkładzie praw i obowiązków stron
(zob. J. Guść, O właściwości (naturze) stosunku prawnego, Państwo i Prawo 1997,
nr 4; także: M. Szczygieł, Właściwość (natura) stosunku zobowiązaniowego
jako ograniczenie zasady swobody umów, Palestra 1998, nr 7-8).
W uzasadnieniu wyroku z 21 maja 2004 r., III CK 47/03, Sąd Najwyższy
stwierdził, że odwołanie do natury stosunku prawnego należy rozumieć jako:
„nakaz respektowania podstawowych cech stosunku kontraktowego, które stanowią
o jego istocie”. W świetle powyższych poglądów wydaje się zatem, że o ile
rozumienie „natury stosunku prawnego” może być nieco szersze, to niewątpliwie
podstawowe cechy stosunku kontraktowego (umowy nazwanej) opisane w ustawie
muszą zawsze zostać zachowane.
W ocenie Sądu Najwyższego, jeśliby wobec umowy została zastosowana
występująca w literaturze koncepcja „natury stosunku prawnego” uwzględniająca
„użyteczność”, „racjonalność”, sens społeczno-gospodarczy zakładający
poszanowanie interesów każdej ze stron to, zastrzeżenie odsetek w wysokości 20 zł,
czyli 92% zobowiązania w skali miesiąca i 1123% w stosunku rocznym prowadzi do
wniosku, że umowa pozostawała w sprzeczności z zasadami słuszności.
Należy także podkreślić, że ocena „słuszności” umowy jest dokonywana w ramach
drugiego kryterium oceny z art. 3531 k.c. tzn. zgodności bądź jej braku z zasadami
współżycia społecznego.
Jak trafnie wskazał Sąd Najwyższy w uzasadnieniu wyroku z 8 stycznia 2003
r., II CKN 1097/00, „według hipotezy art. 3531 k.c., zasady współżycia społecznego
ograniczają swobodę kontraktową (...). Pozostawienie stronom swobody określenia
wysokości odsetek, gdy ich źródłem jest ustawa, jak i wówczas, gdy dopuszczalność
ich wynika z umowy, nie uchyla kontroli tych stosunków prawnych formowanych w
warunkach wolności gospodarczej pod kątem klauzul ogólnych, zabezpieczających
II NSNc 203/24
10
obrót gospodarczy przed zjawiskami patologicznymi, które mimo pozornej zgodności
z innymi przepisami nie mogą doznawać ochrony ze strony państwa”.
W wyroku z 23 lutego 2017 r., V CSK 230/16 Sąd Najwyższy podkreślił, że
zasady współżycia społecznego to swoisty system norm pozaprawnych, konkretnych
i powszechnie przyjmowanych, jako ogólne normy społeczne, które mają służyć
„realizacji sprawiedliwości w znaczeniu materialnoprawnym, będącej wartością
konstytucyjną (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP)”. Z innego jeszcze orzeczenia Sądu
Najwyższego wynika, że poprzez odwoływanie się do zasad współżycia społecznego
chodzi o „zapobieganie stosowaniu prawa w sposób prowadzący do skutków
niemoralnych lub rozmijających się zasadniczo z celem, dla którego dane prawo
zostało ustanowione” (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 3 lipca 2015 r., IV CSK
595/14).
Zarzut podniesiony przez Prokuratora Generalnego w skardze nadzwyczajnej
sprowadza się przede wszystkim do wskazania, że odsetki ustalone w umowie
z 11 stycznia 2006 r. mają w rzeczywistości charakter „lichwiarski” i są sprzeczne
z celem i naturą umowy, a także z zasadami współżycia społecznego.
W wyroku z 27 lipca 2000 r., IV CKN 85/00 Sąd Najwyższy przypomniał
o konieczności dokonywania oceny, czy w danym stanie faktycznym nie występuje
naruszenie zasad współżycia społecznego, które obejmują między innymi zakaz
lichwy. Sąd Najwyższy zdefiniował lichwę, jako „zastrzeganie wysokich odsetek,
przysparzających nadmiernych w danych stosunkach i nie usprawiedliwionych
zysków osobom dysponującym kapitałem obrotowym [...], a prowadzących
do niewypłacalności dłużników”. W tym okresie ocena, czy w konkretnym wypadku
zachodzi przypadek praktyk lichwiarskich, została zatem pozostawiona sądom
orzekającym na podstawie klauzul generalnych z uwzględnieniem znajomości
zjawisk ekonomicznych i społecznych i doświadczenia życiowego (zob. M.
Lemkowski, Lichwa. Glosa do wyroku Sądu Najwyższego z 8 stycznia 2003 r., II CKN
1097/00, Przegląd Prawa Handlowego 2004, nr 10, s. 47 i przywoływana tam
literatura).
O randze zasad współżycia społecznego świadczą konsekwencje,
jakie ustawodawca nadał ich naruszeniu. Otóż, bezwzględny charakter normy ujętej
w art. 58 § 2 k.c. pozwala uznać, że ustawodawca przesądził również kwestię wagi
II NSNc 203/24
11
(istotności) naruszania zasad współżycia społecznego. Inaczej mówiąc, stwierdzenie
sprzeczności czynności prawnej z ww. zasadami - na mocy rozstrzygnięcia
ustawodawcy - zawsze, co do zasady, jest nacechowane wysokim stopniem ich
naruszenia. Z kolei podstawy do stwierdzenia naruszenia w sposób rażący klauzuli
generalnej zasad współżycia społecznego w niniejszej sprawie dawało zarówno
przywołane powyżej, a istniejące w momencie rozstrzygania o nakazie zapłaty,
orzecznictwo Sądu Najwyższego, jak i ówczesna doktryna prawa.
Sąd Najwyższy zalecał także uwzględnianie funkcji odsetek, dokonanie oceny
stosunku odsetek za opóźnienie do inflacji oraz porównanie korzyści z odsetek z
zyskami możliwymi do osiągnięcia w ramach normalnej, rzetelnie prowadzonej
działalności gospodarczej (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 27 lipca 2000 r.,
IV CKN 85/00). W innym orzeczeniu Sąd Najwyższy stwierdził, że „postanowienie
umowy zastrzegające rażąco wygórowane odsetki jest nieważne w takiej części,
w jakiej - w okolicznościach sprawy - zasady współżycia społecznego ograniczają
zasadę swobody umów (art. 3531 k.c. w zw. z art. 58 § 2 i 3 k.c.)” (zob. wyrok
Sądu Najwyższego z 8 stycznia 2003 r., II CKN 1097/00).
Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy wskazać należy, że
zastrzeżenie odsetek umownych za opóźnienie w wysokości 20 zł dziennie
(92% miesięcznie i 1123% w ujęciu rocznym) pozwala przyjąć, że odsetki miały
charakter lichwiarski. Tym samym uznać należy, że art. 3531 k.c. został naruszony.
Wydanie zaskarżonego nakazu zapłaty doprowadziło do zaaprobowania
lichwiarskiego charakteru odsetek, co stanowi formę rażącego naruszenia prawa
i elementarnych zasad współżycia społecznego.
Bezpośrednią konsekwencją opisanego powyżej naruszenia prawa
materialnego było rażące naruszenie art. 499 pkt 1 i 2 k.p.c. Zgodnie z przytoczonym
przepisem nakaz zapłaty nie mógł być wydany, jeżeli według treści pozwu:
roszczenie było oczywiście bezzasadne bądź też przytoczone okoliczności budziły
wątpliwość. W orzecznictwie przyjmuje się, że oczywista bezzasadność ma miejsce,
gdy z treści pozwu wynika wyraźnie, że powodowi nie przysługiwało prawo żądania
od pozwanego określonego świadczenia na podstawie przytoczonych okoliczności
faktycznych, a decydują o tym przepisy prawa materialnego (zob. wyrok
Sądu Najwyższego z 14 kwietnia 2021 r., I NSNc 35/20). W przedmiotowej sprawie
II NSNc 203/24
12
powód dochodził odsetek o charakterze lichwiarskim. Powyższe stanowiło
przeszkodę do wydania nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym.
Na uwzględnienie zasługiwał również zarzut naruszenia prawa materialnego,
tj. przepisu art. 221 k.c. poprzez jego niezastosowanie. Za konsumenta uważa się
osobę fizyczną dokonującą z przedsiębiorcą czynności prawnej niezwiązanej
bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową. Konsumentowi jako
słabszej stronie w stosunkach z profesjonalnymi podmiotami, przysługuje szczególny
rodzaj ochrony prawnej. Wydając zaskarżony nakaz zapłaty, Sąd Rejonowy w
Bytomiu naruszył zatem konstytucyjną normę, zawartą w art. 76 Konstytucji RP
(„Władze publiczne chronią konsumentów, użytkowników i najemców przed
działaniami zagrażającymi ich zdrowiu, prywatności i bezpieczeństwu oraz przed
nieuczciwymi praktykami rynkowymi. Zakres tej ochrony określa ustawa”). Nie tylko
nie zagwarantował pozwanemu należytej ochrony przed nieuczciwymi praktykami ze
strony powoda, ale doprowadził do zasądzenia odsetek, których wysokość
pozostawała w sprzeczności z obowiązującym prawem. Z uwagi na powyższe na
uwzględnienie zasługiwał również zarzut naruszenia zasad, wolności i praw
człowieka i obywatela, określonych w art. 76 Konstytucji RP.
Za niezasadny należy natomiast uznać zarzut naruszenia w niniejszej sprawie
art. 30 Konstytucji RP. Sąd Najwyższy wielokrotnie już stwierdzał, że do naruszenia
konstytucyjnie chronionej godności człowieka orzeczeniem sądowym może dojść w
sytuacji zakwestionowania w tym orzeczeniu człowieczeństwa osoby nim
poszkodowanej lub pokrzywdzonej. Pojęcie przyrodzonej i niezbywalnej godności
człowieka, o którym stanowi art. 30 Konstytucji RP, i która jest źródłem praw i
wolności człowieka, należy bowiem odnosić do samej cechy człowieczeństwa, a nie
do potocznego użycia pojęcia „godności” jako subiektywnego poczucia własnej
wartości lub szacunku dla samego siebie. Do naruszenia godności, w znaczeniu,
o którym mowa w art. 30 Konstytucji RP, dochodzi jedynie w sytuacjach, w których
człowiek jest uprzedmiotawiany lub traktowany w sposób nieludzki (zob. wyroki Sądu
Najwyższego z: 28 października 2020 r., I NSNc 22/20; 26 marca 2024 r., II NSNc
304/23).
Samo stwierdzenie zaistnienia przesłanek szczegółowych skargi nadzwyczajnej
nie jest jeszcze wystarczające dla wyeliminowania zaskarżonego orzeczenia
II NSNc 203/24
13
z obrotu prawnego. W dalszej kolejności należy bowiem ustalić czy uchylenie tego
orzeczenia jest „konieczne dla zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego
państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej” (art. 89
§ 1 in principio u.SN). Przesłanka ta powinna być interpretowana zgodnie z zasadą
ustrojową wyrażoną w art. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazuje się, że art. 2 Konstytucji RP jest
adresowany do Rzeczypospolitej Polskiej, a więc do wszystkich jej organów
(zob. wyrok Sądu Najwyższego z 13 kwietnia 2005 r., IV CK 663/04), w tym sądów
powszechnych i Sądu Najwyższego. Musi on być zatem rozumiany w ten sposób, że
w demokratycznym państwie prawnym sądy są obowiązane urzeczywistniać zasady
sprawiedliwości społecznej, a ich orzeczenia powinny być słuszne, to znaczy zgodne
z podstawowymi zasadami etycznego postępowania i z wartościami powszechnie
uznawanymi w kulturze polskiego społeczeństwa. Kierowanie się przez sądy
zasadami słuszności pozwala na pogodzenie dwóch z pozoru sprzecznych
postulatów, tj. z jednej strony wynikającej ze słuszności miary etycznej, która
powinna być zawsze ta sama, tak by skutki prawne różnych zdarzeń były stosunkowo
równe, z drugiej zaś strony dążenia do indywidualnego traktowania każdego
przypadku (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 20 marca 2009 r., II CSK 602/08). Tak
rozumiana zasada demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego
zasady sprawiedliwości społecznej stanowi dla Sądu Najwyższego dyrektywę
pomocną przy rekonstrukcji treści zasad współżycia społecznego, co prowadzi do
przywoływanych już ustaleń, zgodnie z którymi przez zasady współżycia
społecznego należy rozumieć podstawowe zasady etycznego i uczciwego
postępowania (zob. wyroki Sądu Najwyższego z: 12 stycznia 1999 r., I CKN 971/97;
28 listopada 2001 r., IV CKN 1756/00; 23 maja 2013 r., IV CSK 660/12).
Sąd Rejonowy w Bytomiu wydając zaskarżony nakaz zapłaty doprowadził
do zaburzenia istniejących ówcześnie stosunków społecznych, a wydane orzeczenie
godzi w poczucie społecznej sprawiedliwości. Wydanie nakazu zapłaty
uwzględniającego rażąco wygórowane odsetki narusza także zasadę zaufania
obywatela do państwa i podważa jego bezpieczeństwo prawne. W ocenie
Sądu Najwyższego dla zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa
II NSNc 203/24
14
prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej w rozumieniu
art. 89 § 1 in principio u.SN konieczne jest uchylenie nakazu zapłaty w całości.
Odnosząc się do kwestii dopuszczalności uchylenia zaskarżonego skargą
nadzwyczajną orzeczenia, od którego uprawomocnienia upłynęło więcej niż 5 lat
podnieść należy, że art. 115 § 2 u.SN wprowadzając dodatkowe ograniczenia, co do
możliwości uchylenia zaskarżonego orzeczenia, wyłącza tę możliwość w sytuacji,
gdy wywołało ono nieodwracalne skutki prawne, w szczególności jeżeli od dnia
uprawomocnienia się zaskarżonego orzeczenia upłynęło 5 lat. Co istotne, upływ 5 lat
od dnia uprawomocnienia się orzeczenia jest samodzielną przesłanką ograniczenia
się przez Sąd Najwyższy do stwierdzenia wydania zaskarżonego orzeczenia z
naruszeniem prawa (K. Szczucki, Ustawa o Sądzie Najwyższym. Komentarz, wyd. II,
Warszawa 2021, art. 1, s. 496). Jednakże, pomimo zaistnienia tej przesłanki, Sąd
Najwyższy wydaje orzeczenie, o którym mowa w art. 91 § 1 u.SN, gdy za tym
przemawiają zasady lub wolności i prawa człowieka i obywatela określone w
Konstytucji RP. Jeśli zatem Sąd Najwyższy zauważy powyższą okoliczność,
obligatoryjnie przyzna prymat zasadom, wolnościom i prawom człowieka i obywatela
określonym w Konstytucji RP.
Zastrzeżenie w umowie odsetek za opóźnienie o charakterze lichwy w
zapłacie kwoty 650 zł doprowadziło do wyegzekwowania w postępowaniu
egzekucyjnym od pozwanego kwoty ponad 80 000 złotych. Sąd Najwyższy w
składzie orzekającym stoi na stanowisku, że uchylenie zaskarżonego nakazu zapłaty
w całości jest konieczne dla zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego
państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej,
wynikającą z art. 2 Konstytucji RP.
Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art. 91 § 1 u.SN
orzekł jak w sentencji.
Na podstawie art. 39818 k.p.c. w zw. z art. 95 pkt 1 u.SN Sąd Najwyższy zniósł
wzajemnie między stronami koszty procesu w postępowaniu wywołanym
wniesieniem skargi nadzwyczajnej.
Paweł Czubik Maria Szczepaniec Arkadiusz Sopata
II NSNc 203/24
15
M.L.
[r.g.]
