II NSNc 121/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 25 lutego 2026 r.
SSN Mirosław Sadowski (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Aleksander Stępkowski
Arkadiusz Sopata (ławnik SN)
w sprawie z powództwa M.S.,
przeciwko D.G.,
o zapłatę,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw
Publicznych 25 lutego 2026 r. ,
skargi nadzwyczajnej wniesionej przez Prokuratora Generalnego od nakazu zapłaty
w postępowaniu upominawczym Sądu Rejonowego w Bytomiu z dnia 12 listopada
2007 r., sygn. VII Nc 4244/07,
1. uchyla w całości zaskarżony nakaz zapłaty i przekazuje
sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu
Bytomiu;
2. znosi wzajemnie koszty postępowania wywołanego
wniesioną skargą nadzwyczajną.
UZASADNIENIE
II NSNc 121/24
2
Sąd Rejonowy w Bytomiu VII Wydział Grodzki (dalej: „Sąd Rejonowy, Sąd”)
nakazem zapłaty w postępowaniu upominawczym z dnia 12 listopada 2007 r. sygn.
akt VII Nc 4244/07 nakazał pozwanemu D.G., aby zapłacił powodowi M.S. kwotę
650,00 zł wraz z odsetkami umownymi w wysokości po 20,00 zł za każdy dzień
opóźnienia poczynając od dnia 28 września 2007 r. do dnia zapłaty oraz 30 zł tytułem,
kosztów procesu, w terminie dwóch tygodni od doręczenia nakazu, albo wniósł w
tymże terminie sprzeciw.
Pismem z dnia 20 grudnia 2023 r. Prokurator Generalny (dalej: „skarżący”)
wniósł do Sądu Najwyższego skargę nadzwyczajną od prawomocnego nakazu
zapłaty w postępowaniu upominawczym wydanego przez Sąd Rejonowy w Bytomiu
Wydział VII Grodzki w dniu 12 listopada 2007 r. sygn. akt VII Nc 4244/07 w sprawie
z powództwa M.S. przeciwko D.G. - o zapłatę.
Na podstawie art. 89 § 1 i § 2 w zw. z art. 115 § 1 i § 1 a ustawy z dnia 8
grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 1093) z uwagi na
konieczność zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego
urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej poprzez zagwarantowanie
zasad, wolności i praw człowieka i obywatela, określonych w art. 76 Konstytucji
Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. z 1997 r., Nr 78. poz. 483
ze zm.), takich jak prawo do własności oraz ochrona konsumenta, a ponadto prawa
do odpowiednio ukształtowanej procedury sądowej, zgodnie z wymogami
określonymi przez art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, jako
sprawiedliwości proceduralnej, zaskarżył przedmiotowy nakaz w całości.
Na zasadzie art. 89 § 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie
Najwyższym (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 1093) zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił:
1. naruszenie zasad, wolności i praw człowieka i obywatela, określonych w art.
76 oraz 64 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.
(Dz. U. z 1997 r., Nr 78, poz. 483 ze zm.) takich jak zasada ochrony własności i
ochrona konsumenta, jako strony słabszej strukturalnie w stosunkach
prywatnoprawnych z przedsiębiorcą przed nieuczciwymi praktykami rynkowymi
przez orzeczenie nakazem zapłaty w postępowaniu upominawczym
wierzytelności wynikającej z zawartej w dniu 27 sierpnia 2007 r. przez pozwanego
z M.S. umowy pożyczki bez zbadania potencjalnie nieuczciwego charakteru
II NSNc 121/24
3
zapisów umowy, z której wynikało zobowiązanie, w sytuacji, gdy zawarte w niej
zapisy odnoszące się do rażąco wygórowanego i nieproporcjonalnego do
wysokości udzielonej pożyczki oprocentowania na poziomie zabronionym przez
prawo i w istocie zmierzającego do obejścia zakazu lichwy w sposób istotny
naruszały równowagę kontaktową na niekorzyść pozwanego konsumenta i
implikowało obowiązek skierowania sprawy do rozpoznania w postępowaniu
zwyczajnym, zaś zaniechanie powyższego skutkowało bezpodstawnym
wzbogaceniem się strony powodowej i naruszało prawo do własności D.G. jako
konsumenta;
2. naruszenie zasady, wolności i praw człowieka i obywatela, określonych
w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. z 1997 r.,
Nr 78, poz. 483 ze zm.), a mianowicie zasady praworządności, sprawiedliwości
proceduralnej, a także prawa do rzetelnej procedury, zasady zaufania obywatela
do państwa i stanowionego przez nie prawa oraz zasady pewności i
bezpieczeństwa prawnego wynikających z art. 2 i art. 45 ust. 1, Konstytucji
poprzez uznanie przez Sąd Rejonowy w Bytomiu, iż zachodzą podstawy
do wydania nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym, nie zaś skierowania
sprawy do rozpoznania na rozprawie, podczas gdy z treści pozwu oraz z
załączonych dokumentów w sposób oczywisty wynikało, że roszczenie
skierowane wobec pozwanego w zakresie żądania we wskazanej wysokość
odsetek było oczywiście bezzasadne, bowiem było nieważne na zasadzie art. 58
k.c., jako sprzeczne z bezwzględnie obowiązującym przepisem art. 3531 k.c. oraz
z zasadami współżycia społecznego; nakaz zapłaty w postępowaniu
upominawczym nie mógł być więc wydany;
3. naruszenie w sposób rażący prawa materialnego, tj. przepisów art. 359 § 21
k.c., art. 359 § 22 k.c., oraz 359 § 23 k.c., przez ich niezastosowanie i orzeczenie
zgodnie z żądaniem pozwu o obowiązku zapłaty przez D.G. kwoty 650,00 zł wraz
z umownymi odsetkami w wysokości 20,00 zł za każdy dzień opóźnienia od dnia
28 września 2007 r., co stanowi 92 % w skali miesiąca, podczas gdy wskazane
przepisy w brzmieniu obowiązującym zarówno w dacie czynności prawnej, z której
wynikał obowiązek zapłaty odsetek umownych, jak i w dacie orzekania przez Sąd,
stanowiły, że maksymalna wysokość odsetek wynikająca z czynności prawnej nie
II NSNc 121/24
4
może w stosunku rocznym przekraczać czterokrotności wysokości stopy kredytu
lombardowego Narodowego Banku Polskiego, a jeżeli przekracza tę wysokość to
należą się odsetki maksymalne;
4. naruszenie w sposób rażący prawa procesowego, tj. przepisu art 499 pkt 1 i
2 k.p.c., art. 3531 k.c. w zw. z art. 58 § 2 k.c., przez ich niezastosowanie i uznanie,
że umowa pożyczki, zawarta w dniu 27 sierpnia 2007 r., pomiędzy pozwanym a
M.S., jest w całości ważna, pomimo że w § 4 umowy zastrzeżone zostały odsetki
umowne w wysokości 20,00 zł dziennie w przypadku niedokonania zwrotu
pożyczki 650,00 zł, czyli 92 % miesięcznie i 1123 % w stosunku rocznym a więc o
charakterze „lichwiarskim” i obiektywnie nieusprawiedliwione oraz mogące realnie
spowodować niemożność wykonania zobowiązania przez dłużnika, podczas gdy
zarówno jej treść, jak i cel z uwagi na regulacje dotyczące zastrzeżenia odsetek
mających charakter „lichwiarski” są sprzeczne z celem i naturą umowy pożyczki,
a także z zasadami współżycia społecznego i w tym zakresie umowa jest
nieważna na zasadzie art. 58 § 1 w zw. z § 2, 3 k.c., jako sprzeczna z ustawą i
zasadami współżycia społecznego, a tym samym wydanie nakazu nie było
dopuszczalne;
5. rażące naruszenie prawa materialnego, tj. przepisu art. 221 k.c., poprzez jego
niezastosowanie do pozwanego jako konsumenta, w sytuacji, kiedy z okoliczności
sprawy nie wynika, żeby dokonana przez niego czynność prawna – zawarcie z
powodem umowy pożyczki z dnia 27 sierpnia 2007 r. była związana
z działalnością gospodarczą lub zawodową pozwanego.
Na zasadzie art. 91 § 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym
(t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1093) wniósł o uchylenie zaskarżonego prawomocnego
nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym wydanego przez Sąd Rejonowy
w Bytomiu Wydział VII Grodzki w dniu 12 listopada 2007 r. sygn. akt VII Nc 4244/07
w sprawie z powództwa M.S. przeciwko D.G. o zapłatę – w całości i przekazanie
sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Rejonowemu w Bytomiu I Wydział
Cywilny z pozostawieniem temu sądowi rozstrzygnięcia o kosztach postępowania ze
skargi nadzwyczajnej.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
II NSNc 121/24
5
Skarga nadzwyczajna zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżone
orzeczenie, tj. prawomocny nakaz zapłaty w postępowaniu upominawczym
z 12 listopada 2007 r., sygn. VII Nc 4244/07, wydany przez Sąd Rejonowy w Bytomiu
nie odpowiada prawu.
Zgodnie z art. 89 § 1 ustawy o SN, jeżeli jest to konieczne dla zapewnienia
zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego
zasady sprawiedliwości społecznej, od prawomocnego orzeczenia sądu
powszechnego lub sądu wojskowego kończącego postępowanie w sprawie może
być wniesiona skarga nadzwyczajna, o ile: 1) orzeczenie narusza zasady
lub wolności i prawa człowieka i obywatela określone w Konstytucji lub 2) orzeczenie
w sposób rażący narusza prawo przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe
zastosowanie, lub 3) zachodzi oczywista sprzeczność istotnych ustaleń sądu
z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego – a orzeczenie nie może być
uchylone lub zmienione w trybie innych nadzwyczajnych środków zaskarżenia.
Skarga nadzwyczajna jest instrumentem szeroko rozumianego wymiaru
sprawiedliwości w znaczeniu określonym w art. 175 ust. 1 Konstytucji RP. Jej celem
jest wyeliminowanie z obrotu wadliwych, a jednocześnie naruszających zasady
sprawiedliwości społecznej, orzeczeń sądowych, które dotyczą konkretnych,
zindywidualizowanych podmiotów (zob. postanowienie Sądu Najwyższego
z 3 kwietnia 2019 r., I NSNk 2/19; wyrok Sądu Najwyższego z 9 grudnia 2020 r.,
I NSNu 1/20). Rolą kontroli nadzwyczajnej nie jest jednak eliminowanie wszystkich
wadliwych orzeczeń. Wyjątkowość orzekania w ramach tej instytucji powinna
dotyczyć tylko tych z nich, które nie dają się pogodzić z podstawowymi zasadami
demokratycznego państwa prawnego, będąc prima facie orzeczeniami w sposób
elementarny niesprawiedliwymi (por. wyrok Sądu Najwyższego z 15 grudnia 2021 r.,
I NSNc 146/21).
W piśmiennictwie zauważa się, że z formalnego punktu widzenia skarga
nadzwyczajna należy do nadzwyczajnych środków zaskarżenia o złożonym
charakterze (T. Ereciński, K. Weitz, Skarga nadzwyczajna w sprawach cywilnych,
Przegląd Sądowy 2019 r., Nr 2, s. 8). Formalnoprawna analiza skargi nadzwyczajnej
II NSNc 121/24
6
wniesionej w niniejszej sprawie prowadzi do wniosku, że skarga jest dopuszczalna,
co otwiera możliwość jej merytorycznego rozpoznania.
Przechodząc do zasadniczych rozważań Sąd Najwyższy wskazuje,
że konfrontacja zaskarżonego nakazu zapłaty z zarzutami skargi nadzwyczajnej,
a przyjmując szerszą perspektywę – ze standardami nie tylko demokratycznego
państwa prawnego, ale nawet państwa w najogólniejszym ujęciu cywilizowanego,
musi prowadzić do wniosku o bezprawnym charakterze wydanego
przez Sąd Rejonowy w Bytomiu orzeczenia. Stopień szkodliwości społecznej
skutków, jakie wytworzone zostały w związku z wydaniem i uprawomocnieniem się
spornego nakazu zapłaty, pozwala jednoznacznie stwierdzić jak ważną instytucją
dla obrotu prawnego jest skarga nadzwyczajna (art. 89 i n. ustawy o SN).
W niniejszej sprawie bez wątpienia mamy do czynienia z tzw. lichwą.
Przypomnieć należy, że na podstawie umowy pożyczki z dnia 27 sierpnia 2007 r.,
kwota pożyczki udzielonej pozwanemu wynosiła 500,00 zł, zaś całkowity koszt
pożyczki 150,00 zł, na którą to kwotę składają się: opłata przygotowawcza - 75,00 zł,
prowizja – 25,00 zł, opłata za obsługę 50,00 zł. Kluczowe postanowienie
przedmiotowej umowy zostało zawarte § 4 umowy miało treść: w przypadku
niedokonania zwrotu pożyczki w terminie określonym w § 3 niniejszej umowy,
strony ustalają opłatę za opóźnienie w wysokości 20,00 zł za każdy dzień opóźnienia
począwszy od dnia 28 września 2007 r. do dnia zapłaty. Zasądzenie zaskarżonym
nakazem zapłaty odsetek na poziomie 20 zł dziennie oznacza, że wynosiły one w
stosunku miesięcznym 92 % i 1123 % w stosunku rocznym. Bezrefleksyjne
zasądzenie takich odsetek przez Sąd Rejonowy w Bytomiu naruszyło nie tylko prawo,
ale także elementarne zasady współżycia społecznego.
Ze względu na niesporządzenie uzasadnienia spornego nakazu zapłaty
(także już po wniesieniu skargi nadzwyczajnej), niemożliwym jest obecnie poznanie
motywów, którymi kierował się Sąd wydając orzeczenie. Należy jednak zauważyć –
na co trafnie wskazuje skarżący Prokurator Generalny – że w dacie zawarcia umowy
oraz wydania nakazu zapłaty obowiązywał już art. 359 § 21-3 k.c., wprowadzający
tzw. odsetki maksymalne oraz zasadę, że jeżeli wysokość odsetek wynikających z
czynności prawnej przekracza wysokość odsetek maksymalnych, należą się odsetki
II NSNc 121/24
7
maksymalne. Przepis ten miał (i nadal ma) moc bezwzględnie obowiązującą. Ich
naruszenie w niniejszej sprawie przez Sąd Rejonowy w Bytomiu jest oczywiste.
Ponadto powinnością Sądu było skonstatowanie, że rozpatrywane
zobowiązanie naruszać może choćby art. 3531 k.c., zgodnie z którym strony
zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swego uznania, byleby
jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie
ani zasadom współżycia społecznego. W odniesieniu do odsetek wynikających
z umowy pożyczki, Sąd Najwyższy w wyroku z 23 czerwca 2005 r., II CK 742/04,
wskazał: „umowa pożyczki ze swej natury służy przede wszystkim interesowi
pożyczkobiorcy, ale może także pożyczkodawcy zapewniać wymierne korzyści,
z reguły w postaci odsetkowej. Umowa w tym względzie nie może być wolna
od oceny z zastosowaniem kryteriów, o których mowa w art. 3531 k.c. W przeciwnym
wypadku mogłoby to bowiem oznaczać – w skrajnych sytuacjach – przyzwolenie na
wypaczenie sensu umowy w aspekcie charakteru stosunku prawnego tą umową
ukształtowanego, zarówno z punktu widzenia zasady ograniczenia swobody
kontraktowej, jak i granic wykonywania prawa podmiotowego. W wyroku z 27 lipca
2000 r., IV CKN 85/00, Sąd Najwyższy przyjął, iż zastrzeganie w umowie pożyczki
między osobami fizycznymi odsetek w wysokości nadmiernej niemającej
uzasadnienia ani w wysokości inflacji ani w zyskach osiąganych w ramach normalnej,
rzetelnie prowadzonej działalności gospodarczej może być sprzeczne z zasadami
współżycia społecznego”.
W świetle powyższych wywodów Sądu Najwyższego, które ze względu
na oczywistość naruszenia prawa i zasad współżycia społecznego w niniejszej
sprawie zostały ograniczone do niezbędnego minimum, uznać należy, że wydanie
przez Sąd Rejonowy w Bytomiu nakazu zapłaty było niedopuszczalne, a sprawa
winna być skierowana do rozpoznania w trybie zwykłym (zasadniczo na rozprawie).
Sąd Rejonowy naruszył swym postępowaniem liczne zasady konstytucyjne,
tj. m.in. dyrektywę szczególnej ochrony konsumentów (art. 76 Konstytucji RP),
zasadę prawa do sądu (art. 45 Konstytucji RP), a nade wszystko – kluczową klauzulę
demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości
społecznej (art. 2 ustawy zasadniczej).
II NSNc 121/24
8
Ponownie rozpatrując powództwo, Sąd Rejonowy dokona jego
wszechstronnej analizy, biorąc pod uwagę relewantne przepisy prawa materialnego
i procesowego oraz poglądy Sądu Najwyższego wyrażone powyżej.
Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy, na podstawie art. 91 § 1 ustawy
o SN, uchylił w całości nakaz zapłaty w postępowaniu upominawczym Sądu
Rejonowego w Bytomiu z 12 listopada 2007 r., sygn. VII Nc 4244/07, i sprawę
przekazał temu Sądowi do ponownego rozpoznania. O wzajemnym zniesieniu
kosztów postępowania wywołanego wniesioną skargą nadzwyczajną Sąd Najwyższy
orzekł na podstawie art. 39818 k.p.c. w zw. z art. 95 pkt 1 ustawy o SN.
[r.g.]
