II GSK 2696/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Mirosław Trzecki (spr.) Sędzia NSA Joanna Sieńczyło-Chlabicz Sędzia del. WSA Izabella Janson Protokolant starszy asystent sędziego Beata Kołosowska-Hough po rozpoznaniu w dniu 3 czerwca 2025 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej K. W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 13 maja 2021 r. sygn. akt VI SA/Wa 510/21 w sprawie ze skargi K. W. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 grudnia 2020 r. nr DZP-III.6010.260.2020 w przedmiocie sprzeciwu od wpisu na listę adwokatów 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie, 2. zasądza od Ministra Sprawiedliwości na rzecz K. W. 597 (pięćset dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 13 maja 2021 r., sygn.. akt VI SA/Wa 510/21, oddalił skargę K. W. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 grudnia 2020 r. nr DZP-III.6010.260.2020 w przedmiocie sprzeciwu wobec wpisu na listę adwokatów.

Sąd pierwszej instancji orzekał w następującym stanie sprawy:

Opisaną wyżej decyzją, Minister Sprawiedliwości, na podstawie art. 104 i art. 107 § 1 i § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r. poz. 256 ze zm.; dalej: k.p.a.) w związku z art. 69a ust. 1 i art. 65 pkt 4 w zw. z art. 66 ust.1 pkt 5 lit. b i c ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (tekst jedn. Dz. U. z 2020 r. poz. 1651 ze zm.), sprzeciwił się wpisowi K. W. na listę adwokatów Izby Adwokackiej w Warszawie, dokonanego uchwałą Okręgowej Rady Adwokackiej w Warszawie z 23 września 2020 r.

Skargę na tę decyzję wniósł K. W., zaskarżając ją w całości, wnosząc o stwierdzenie nieważności zaskarżonej decyzji w całości, ewentualnie o jej uchylenie w całości, a także o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Ponadto skarżący wniósł o rozpoznanie sprawy na rozprawie.

Następnie, Przewodniczący Wydziału VI WSA w Warszawie, zarządzeniem z dnia 26 kwietnia 2021 r., w związku z ustaleniem terytorium Rzeczypospolitej Polskiej obszarem, na którym wystąpił stan epidemii wywołany zakażeniami wirusem SARS-CoV-2, o którym mowa w § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 19 marca 2021 r. w sprawie ustanowienia określonych ograniczeń, nakazów i zakazów w związku z wystąpieniem stanu epidemii (Dz. U. z 2021 r. poz. 512 ze zm.) i wynikającym stąd nadmiernym zagrożeniem dla zdrowia osób w sytuacji wyznaczenia rozprawy, co skutkuje wprowadzeniem dodatkowych ograniczeń nakazów i zakazów, przy jednoczesnym braku możliwości przeprowadzenia rozprawy na odległość oraz mając na względzie zalecenia właściwych organów sanitarno-epidemiologicznych wydanych wobec istotnego zagrożenia wirusem SARS-CoV-2, na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. poz. 374 ze zm.), dodanego na podstawie art. 46 pkt 21 ustawy z dnia 14 maja 2020 r. o zmianie niektórych ustaw w zakresie działań osłonowych w związku z rozprzestrzenianiem się wirusa SARS-CoV-2 (Dz.U. poz. 875) zmieniającej powołaną wyżej ustawę z dniem 16 maja 2020 r., zarządził przeprowadzenie w sprawie w dniu 13 maja 2021 r. posiedzenia niejawnego. Jednocześnie w zarządzeniu tym nakazano odpis tego zarządzenia doręczyć stronom lub ich pełnomocnikom wraz z doręczeniem odpisu orzeczenia wydanego w sprawie.

Jak już wyżej wskazano, wyrok w sprawie ze skargi K. W. został wydany w dniu 13 maja 2021 r., po rozpoznaniu sprawy na posiedzeniu niejawnym tego dnia.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł K. W., zaskarżając to orzeczenie w całości.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił mające istotny wpływ na wynik sprawy naruszenie:

A. prawa materialnego, tj.:

i) art. 69a ust. 1 zd. 2 w zw. z art. 69 ust. 2 Prawa o adwokaturze przez jego niewłaściwe zastosowanie, albowiem bieg terminu na podpisanie przez organ nadzoru sprzeciwu wobec wpisu na listę adwokatów nie jest liczony ponownie, jeżeli nieprawidłowo przeprowadzona została procedura przewidziana w art. 69 ust. 2 Prawa o adwokaturze, tak jak miało to miejsce w sprawie skarżącego, w której m.in. nie doszło do zwrotu uchwały o wpisie na listę adwokatów;

ii) art. 69a ust. 1 Prawa o adwokaturze przez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że bieg terminu na podpisanie przez organ nadzoru sprzeciwu wobec wpisu na listę adwokatów jest liczony ponownie od dnia doręczenia temu organowi uchwały o sprostowaniu uchwały o wpisie na listę adwokatów, podczas gdy sprostowanie tej uchwały nie ma żadnego wpływu na bieg terminu do podpisania sprzeciwu określonego w art. 69 ust. 1 zd. 1 Prawa o adwokaturze;

iii) art. 69 ust. 2 Prawa o adwokaturze przez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że:

a) zwrot uchwały wraz z aktami osobowymi kandydata następuje już z datą podjęcia decyzji w sprawie zwrotu uchwały (podpisania pisma o zwrocie), podczas gdy następuje to z datą dokonania tego zwrotu, tj. z dniem doręczenia uchwały wraz z aktami osobowymi kandydata do okręgowej rady adwokackiej;

b) do uznania organu nadzoru (tj. Ministra Sprawiedliwości) "należy ocena czy i o jakie dokumenty lub informacje uzupełnić należy wniosek" o wpis na listę adwokatów, podczas gdy skuteczny zwrot uchwały o wpisie wraz z aktami osobowymi może mieć miejsce tylko, gdy wniosek o wpis nie zawiera wszystkich wymaganych, zgodnie z art. 68 ust. 3 Prawa o adwokaturze informacji łub dokumentów, których szczegółowy zakres determinuje podana we wniosku podstawa prawna żądania;

c) zwrócona na podstawie tego przepisu może być uchwała o wpisie na listę adwokatów, która wymaga sprostowania ze względu na oczywistą, omyłkę, podczas gdy nie ma podstaw do zwrotu uchwały, gdy nie zachodzi konieczność uzupełnienia wniosku o wpis na listę adwokatów o wymagane informacje lub dokumenty;

d) czynność w postaci zwrotu uchwały oraz akt osobowych ma jedynie "charakter techniczny, a nie formalnoprawny", w związku z czym może być przenoszona na inny podmiot, podczas gdy jest to czynność nadzorcza wobec działań organu samorządu zawodowego, która powinna zostać wykonana bezpośrednio przez Ministra Sprawiedliwości, gdyż wywołuje istotne skutki prawne, w tym dla jednostki ubiegającej się o wpis na listę adwokatów;

iv) art. 66 ust. 1 pkt 5 lit. b w zw. z art. 4a ust. 1 Prawa o adwokaturze i art. 8 ust. 1 ustawy z 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 75, ze zm.; dalej: u.o.r.p.) i art. 65 ust. 1 Konstytucji, przez jego błędną wykładnię, polegającą na uznaniu, że art. 66 ust. 1 pkt 5 lit. b można interpretować tylko w sposób ścisły i osoba, która przez czas wskazany w tym przepisie na podstawie umowy o pracę wykonywała wymagające wiedzy prawniczej czynności bezpośrednio związane ze świadczeniem pomocy prawnej przez radcę prawnego kierującego Departamentem Prawnym P. (dalej: P.) nie spełnia przewidzianych w tym przepisie wymagań;

v) art. 66 ust. 1 pkt 5 lit. b Prawa o adwokaturze w zw. z art. 32 ust. 1 Konstytucji przez błędną wykładnię, polegającą na nieuzasadnionym, nierównym potraktowaniu podobnych podmiotów ubiegających się o wpis na listę adwokatów, tj. osób, które przez czas wskazany w ustawie wykonywały wymagające wiedzy prawniczej czynności bezpośrednio związane ze świadczeniem pomocy prawnej przez radcę prawnego będąc zatrudnione na podstawie umowy o pracę lub cywilnoprawnej, z jednej strony, w świadczącym pomoc prawną podmiocie prowadzonym w formie odrębnej kancelarii radcy prawnego lub spółki prawniczej, oraz z drugiej strony, w świadczącym pomoc prawną i kierowanym przez radcę prawnego departamencie prawnym wyodrębnionym w innym podmiocie;

B. prawa procesowego, tj.:

vi) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, 77 § 1, 80 i 107 § 3 ustawy z 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 735; dalej: k.p.a.) oraz art. 141 § 4 p.p.s.a. przez nieuchylenie zaskarżonej decyzji, mimo że organ nadzoru z naruszeniem wskazanych przepisów k.p.a. błędnie ustalił, że podpisanym przez pracownika Ministra Sprawiedliwości pismem z 29 października 2020 r. doszło do zwrotu uchwały o wpisie skarżącego na listę adwokatów oraz pismem tym organ nadzoru zażądał uzupełnienia materiału dowodowego, podczas gdy z pisma tego odczytać można jedynie wolę zwrócenia uwagi Okręgowej Radzie Adwokackiej w Warszawie na oczywistą omyłkę w podstawie prawnej wpisu skarżącego na listę adwokatów, oraz przez nieodniesienie się przez WSA w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku do zarzutów, które w związku z tymi uchybieniami skarżący sformułował w skardze, co miało istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż stwierdzenie tych uchybień proceduralnych przez WSA uniemożliwiłoby przyjęcie stanowiska o ponownym biegu terminu na zgłoszenie sprzeciwu przez organ nadzoru;

vii) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 107 § 1 pkt 5 oraz § 3 k.p.a. poprzez przyjęcie, iż można domniemywać rozstrzygnięcie organu, względnie wyprowadzać je na podstawie uzasadnienia decyzji, w sytuacji, gdy rozstrzygnięcie stanowi jednoznacznie o prawach lub obowiązkach jednostki (w niniejszej sprawie skarżącego), a zatem wskazanie expressis verbis w rozstrzygnięciu z 17 grudnia 2020 r., że sprzeciw został wyrażony od uchwały z 23 września 2020 r. (doręczonej organowi 30 września 2020 r.) zobowiązywało Ministra Sprawiedliwości do jego podpisania najpóźniej 30 października 2020 r., co zostało pominięte przez WSA, a w konsekwencji doprowadziło do oddalenia skargi;

viii) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a w zw. z art. 7, 8, 77 § 1, 80 i 107 § 3 k.p.a. przez nieuchylenie zaskarżonej decyzji, mimo że organ nadzoru z naruszeniem wskazanych przepisów k.p.a., w tym bez uwzględnienia słusznego interesu skarżącego, błędnie ustalił, że doświadczenie zawodowe zdobyte przez skarżącego nie uprawnia go do wpisu na listę adwokatów, pomijając, że Departament Prawny P. kierowany jest przez radcę prawnego i świadczy pomoc prawną na rzecz P. oraz pro bono na rzecz licznych podmiotów ruchu piłkarskiego, co doprowadziło do błędnego ustalenia, że skarżący nie spełnia przesłanek przewidzianych w art. 66 ust. 1 pkt 5 lit. b Prawa o adwokaturze;

ix) art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 79a i art. 81a k.p.a. oraz art. 7a § 1 i art. 10 k.p.a., przez to, że nie stwierdzono nieważności zaskarżonej decyzji, mimo że organ nadzoru, z naruszeniem wskazanych przepisów k.p.a., poczynił ustalenia faktyczne i prawne odnośnie do zależnych od skarżącego przesłanek dokonania wpisu na listę adwokatów, a nie poinformował o tym skarżącego, nie stworzył mu możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i złożenia dodatkowych dowodów oraz nie rozstrzygnął na korzyść skarżącego niedających się usunąć wątpliwości, co doprowadziło m.in. do pozbawienia skarżącego prawa do obrony i czynnego udziału w postępowaniu, a niedostrzeżenie tego uchybienia przez WSA miało istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż należało stwierdzić nieważności decyzji organu nadzoru;

x) art. 119 pkt 2 p.p.s.a., przez rozpoznanie na podstawie tego przepisu sprawy na posiedzeniu niejawnym, gdy żadna ze stron nie zgłosiła wniosku o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a obie strony (skarżący w skardze do WSA, a pełnomocnik Ministra Sprawiedliwości w odpowiedzi na skargę) wyraźnie wniosły o rozpoznanie sprawy na rozprawie, co miało istotny wpływ na wynik, albowiem skarżący nie miał możliwości wyjaśnienia na rozprawie uchybień proceduralnych popełnionych przez organ nadzoru i odniesienia się do odpowiedzi na skargę, a nieuwzględnienie tych uchybień, w tym nawet nieodniesienie się do nich przez WSA w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, doprowadziło do błędnego rozstrzygnięcia o oddaleniu skargi.

Wobec powyższego, autor skargi kasacyjnej wniósł o uwzględnienie skargi kasacyjnej i uchylenie w całości zaskarżonego wyroku oraz uchylenie w całości decyzji Ministra Sprawiedliwości z 17 grudnia 2020 r., ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie od Ministra Sprawiedliwości na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną Minister Sprawiedliwości wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie kosztów postępowania.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z treścią art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Stosownie do art. 183 § 1 zd. 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej. Związanie granicami skargi kasacyjnej nie dotyczy jednak nieważności postępowania (art. 183 § 1 p.p.s.a.). Art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. przewiduje, że nieważność postępowania zachodzi, jeżeli strona została pozbawiona możności obrony swych praw.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracja taka sytuacja zaistniała w niniejszej sprawie, na co zasadnie wskazał skarżący kasacyjnie. Zauważył bowiem, że sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym, mimo że obie strony wyraźnie wniosły o rozpoznanie sprawy na rozprawie. Zdaniem skarżącego, uniemożliwienie mu aktywnego udziału w rozprawie poprzez złożenie wyjaśnienia co do uchybień proceduralnych popełnionych przez organ nadzoru i odniesienie się do odpowiedzi na skargę miało wpływ na wynik sprawy, bowiem Sąd pierwszej instancji w uzasadnieniu wyroku nawet nie odniósł się do uchybień, które skarżący chciał w swoim wystąpieniu na rozprawie wyjaśnić.

Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że z akt niniejszej sprawy wynika, że w dniu 26 kwietnia 2021 r. wydane zostało zarządzenie o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne, w którym powołując się na art. 15zzs4 ust. 3 u.COVID, wyznaczono termin posiedzenia niejawnego na dzień 13 maja 2021 r. oraz skład orzekający w sprawie i wskazano, by odpis tego zarządzenia doręczyć stronom lub ich pełnomocnikom wraz z doręczeniem odpisu orzeczenia wydanego w niniejszej sprawie.

O wydaniu tego zarządzenia strony nie zostały zawiadomione przed terminem posiedzenia niejawnego, na którym wydano wyrok. O skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne skarżący dowiedział się dopiero po wydaniu wyroku, z wysłanej w dniu 14 maja 2021 r. przez Sąd korespondencji, w której oprócz wyroku Sąd doręczył także odpis zarządzenia z 26 kwietnia 2021 r. o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne. Zasadnie zatem zarzucił skarżący kasacyjnie, że w tej sprawie z powodu niepoinformowania skarżącego o posiedzeniu niejawnym, na którym rozpatrywana była przez Sąd ta sprawa i na którym wydany został wyrok – skarżący został pozbawiony możliwości wypowiedzenia się, a więc prawa do rzetelnego procesu sądowego, co zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego oznacza pozbawienie go możności obrony jego praw w rozumieniu art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a., a więc jest przesłanką nieważności postępowania.

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w niniejszej sprawie podziela pogląd, że rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym wyznaczonym na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 u.COVID bez uprzedniego powiadomienia strony o tym posiedzeniu należy ocenić jako postępowanie sądowe pozbawiające stronę przez Sąd możności obrony jej praw (por. m.in. wyroki NSA: z 28 czerwca 2022r., sygn. akt II OSK 1442/21; z 1 lutego 2022 r., sygn. akt II GSK 531/21; z 1 października 2024 r., sygn. akt II GSK 1881/21; z 28 października 2024, sygn. akt I OSK 1219/21 – te i następne orzeczenia publikowane na stronie: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Już samo zbyt późne zawiadomienie strony o terminie posiedzenia niejawnego wyznaczonego na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 u.COVID, uniemożliwiające przedstawienie stanowiska w sprawie, wypełnia przesłankę nieważności postępowania sądowoadministracyjnego określoną w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. (por. m.in. wyroki NSA: z dnia 16 marca 2022r., sygn. akt I OSK 1142/21; z 2 czerwca 2021 r., sygn. akt III OSK 3462/21). Podkreślenia zaś wymaga, że w rozpoznawanej sprawie Sąd w ogóle strony nie powiadomił.

Rozpoznawanie spraw na rozprawie jest zasadą postępowania sądowoadministracyjnego (art. 10 i art. 90 § 1 p.p.s.a.). Rozprawa jest zasadniczą fazą postępowania sądowoadministracyjnego, podczas której strony zgłaszają ustnie swoje żądania i wnioski oraz składają wyjaśnienia. Na rozprawie strony mogą ponadto wskazywać podstawy prawne i faktyczne swych żądań i wniosków (art. 106 § 1 p.p.s.a.). Przywołane przepisy stanowią realizację przewidzianej w art. 45 ust. 1 i 2 Konstytucji RP zasady jawności postępowania sądowego. Prawo do sądu rozumiane formalnie oznacza gwarancję prawidłowego postępowania sądowego, tj. postępowania zapewniającego stronie dochodzenie ochrony jej praw, niezależnie od tego czy ostatecznie wydane zostanie przez sąd rozstrzygnięcie pozytywne czy negatywne dla strony. Strona powinna mieć zatem możliwość przedstawienia swoich racji przed wydaniem rozstrzygnięcia kończącego postępowanie, a swoje stanowisko może prezentować m.in. bezpośrednio przed sądem na rozprawie (por. wyrok NSA z 13 kwietnia 2022 r., sygn. akt III FSK 4134/21).

Prawo do publicznej rozprawy nie ma charakteru absolutnego i może podlegać ograniczeniu nie tylko na podstawie art. 45 ust. 2 Konstytucji, ale również ze względu na treść art. 31 ust. 3 Konstytucji. Skoro bowiem jednym z elementów prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji) jest prawo do jawnego postępowania sądowego, to należy uznać, że prawo to może być ograniczone na ogólnych warunkach przewidzianych w art. 31 ust. 3 Konstytucji, a zatem ze względu na m.in. zdrowie publiczne (por. wyrok NSA z 12 kwietnia 2022 r., sygn. akt II OSK 1802/21). W przypadkach określonych w przepisach szczególnych rozstrzygnięcie sprawy na posiedzeniu niejawnym a nie na rozprawie, nie stanowi zatem naruszenia podstawowych uprawnień procesowych strony.

Art. 15zzs4 ust. 3 u.COVID stanowi taki właśnie przepis szczególny w rozumieniu art. 10 i art. 90 § 1 p.p.s.a. (por. uchwałę NSA z 30 listopada 2020 r., sygn. akt II OPS 6/19, ONSAiWSA 2021/3/35). NSA nie kwestionuje zatem samej możliwości skierowania sprawy na posiedzenie niejawne na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 u.COVID. Rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym w trybie art. 15zzs4 ust. 3 u.COVID stanowi wyjątek od ogólnej zasady jawności posiedzeń sądowych (art. 90 § 1 p.p.s.a.), dlatego musi odbywać się w warunkach zapewniających stronie gwarancje prawa do sądu, w tym przede wszystkim możność obrony swoich praw. Odstępstwo od posiedzenia jawnego sądu administracyjnego na rzecz formy niejawnej powinno bowiem następować z zachowaniem wymogu rzetelnego procesu sądowego. Za najważniejsze dla zachowania prawa do rzetelnego procesu sądowego należy uznać zagwarantowanie prawa do obrony (por. m.in. wyrok NSA z 2 czerwca 2021 r., sygn. akt III OSK 3462/21).

Użyty przez ustawodawcę w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. zwrot "jeżeli strona została pozbawiona możności obrony swych praw" ma otwarty charakter. W prawie do obrony w jawnym postępowaniu sądowym mieści się przede wszystkim prawo do bycia wysłuchanym przed sądem rozstrzygającym sprawę. W dotychczasowym orzecznictwie podkreśla się, że do pozbawienia strony możności obrony jej praw dochodzi wówczas, gdy z powodu naruszenia przez sąd lub stronę przeciwną określonych przepisów lub zasad procedury, strona nie mogła brać i nie brała udziału w postępowaniu lub istotnej jego części i nie miała możliwości usunięcia skutków tych uchybień na następnych rozprawach, poprzedzających wydanie orzeczenia kończącego postępowanie w danej instancji (por. wyrok NSA z 16 marca 2022 r. sygn. akt I OSK 1142/21). Nieważność postępowania uregulowana w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. zachodzi zatem wtedy, gdy strona, wskutek naruszenia przepisów przez sąd pierwszej instancji, nie uczestniczy w postępowaniu, nie otrzymuje zawiadomień, zostaje pozbawiona możliwości przedstawienia swojego stanowiska (wyrok NSA z 9 listopada 2021 r. sygn. akt III FSK 2822/21). Spełnienie przesłanki określonej w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. może nastąpić także wówczas, gdy strona zostanie zawiadomiona o terminie posiedzenia, ale na skutek innych zaniechań sądu pierwszej instancji nie będzie w stanie zająć stanowiska w sprawie (wyrok NSA z 13 stycznia 2022 r. sygn. akt III OSK 4864/21). W literaturze wskazuje się przy tym, że art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. powinien być rozumiany jako obejmujący również te sytuacje, kiedy strona jest pozbawiona możności obrony swych praw z przyczyn leżących w samym charakterze danego unormowania procesowego, ponieważ w przeciwnym wypadku może być pozbawiona należnej jej ochrony prawnej (por. J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. V, LexisNexis 2011, teza 23 komentarza do art. 183 p.p.s.a.). Przewidziane w art. 6 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284 ze zm.) prawo do rzetelnego procesu sądowego byłoby jedynie iluzoryczne, gdyby nie gwarantowało stronom przynajmniej prawa do przedstawienia stanowiska mającego ich zdaniem znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy.

Przepisy art. 15zzs4 ust. 1 i 3 u.COVID nie przewidują rozpoznania skarg kasacyjnych na posiedzeniu niejawnym z mocy ustawy (jak np. na podstawie art. 182 § 2 p.p.s.a. po spełnieniu określonych warunków), lecz na podstawie stosownego zarządzenia. Bez doręczenia tego zarządzenia strona nie może przewidywać, że jej sprawa zostanie skierowana na posiedzenie niejawne i nie znając terminu posiedzenia zostaje pozbawiona możliwości zaprezentowania swego stanowiska przed rozpoznaniem sprawy. Wprawdzie w postępowaniu kasacyjnym, wobec związania NSA granicami skargi kasacyjnej, strona nie ma możliwości formułowania dodatkowych podstaw kasacyjnych, może jednak przytaczać nowe uzasadnienie podstaw kasacyjnych (art. 183 § 1 zd. 2 p.p.s.a.).

Wymóg zawiadomienia o zamiarze skierowania sprawy na posiedzenie niejawne wprost przewidziano w art. 15zzs4 ust. 1 u.COVID, nie wskazano zaś go wyraźnie w treści art. 15zzs4 ust. 3 tej ustawy. Należy jednak uznać, że w art. 15zzs4 u.COVID zawarto kompleksową regulację dotyczącą rozpoznawania skarg kasacyjnych przez Naczelny Sąd Administracyjny w sytuacji kryzysowej, związanej z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19. Te szczególne rozwiązania dotyczące rozpoznawania skarg kasacyjnych przez NSA zawarto w trzech jednostkach redakcyjnych tego samego artykułu. Podczas dekodowania norm wynikających z przepisów, reguły wykładni systemowej nakazują zaś uwzględniać ich wzajemne relacje oraz miejsce w systemie (por. m.in. wyrok NSA z 1 lutego 2022 r., II GSK 531/21). Dlatego za zasadny uznać należy pogląd, że zarządzenie, o którym mowa w art. 15zzs4 ust. 3 u.COVID, podlegało doręczeniu stronom - tak jak przewidywał to art. 15zzs4 ust. 1 u.COVID - z tą tylko różnicą, że przeprowadzenie posiedzenia niejawnego na podstawie zarządzenia przewidzianego art. 15zzs4 ust. 3 u.COVID nie wymaga wyrażenia przez strony zgody.

Ze wskazanych powyżej powodów należy podzielić pogląd, że rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym, zgodnie z zarządzeniem wydanym na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 u.COVID, zachowuje standardy ochrony prawa strony w sytuacji, gdy strony zostały zawiadomione o skierowaniu sprawy na posiedzenie niejawne i miały możliwość pisemnego zajęcia stanowiska w sprawie przed terminem posiedzenia (por. np. wyroki NSA: z 19 sierpnia 2021 r., sygn. akt I FSK 203/21; z 20 lipca 2021r. sygn. akt II FSK 136/21; z 12 kwietnia 2022r., sygn. akt II OSK 1802/21; z 22 kwietnia 2022r., sygn. akt II GSK 1220/21; z 28 czerwca 2022 r., sygn. akt II OSK 1442/21; z 29 czerwca 2023, sygn. akt II OSK 1927/22; z 1 października 2024 r., II GSK 1881/21; z 28 października 2024 r., sygn. akt II OSK 1219/21).

W warunkach stanu epidemii, w jakich zostało wydane w niniejszej sprawie art. na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 u.COVID przez Przewodniczącego Wydziału VI WSA w Warszawie zarządzenie o przeprowadzeniu posiedzenia niejawnego, prawo do obrony powinno było zostać zagwarantowane poprzez powiadomienie stron o posiedzeniu niejawnym i umożliwienie im zajęcia stanowiska w formie pisemnej. Ten wymóg nie został jednak spełniony. Z akt niniejszej sprawy wynika bowiem jednoznacznie, że wyżej wymienione zarządzenie z 26 kwietnia 2021r. o wyznaczeniu, na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 u.COVID, terminu posiedzenia niejawnego na dzień 13 maja 2021 r. oraz wyznaczeniu składu orzekającego, zostało wysłane do stron i uczestników postępowania dopiero 14 maja 2021 r., tj. po wydaniu wyroku w niniejszej sprawie.

Naczelny Sąd Administracyjny miał przy tym na uwadze, że w uzasadnieniu wyroku Sąd pierwszej instancji stwierdził, że orzeka na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem, sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Takie okoliczności w sprawie nie miały miejsca, co trafnie zauważył wnoszący skargę kasacyjną, bowiem zarówno skarżący jak i Minister Sprawiedliwości wnieśli o przeprowadzenie rozprawy. Zamieszczony w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku passus, nie miał jednak znaczenia dla przedstawionej wyżej oceny dokonanej przez NSA w tej sprawie, bowiem, jak już wyżej wywiedziono, nie budziło wątpliwości Sądu kasacyjnego, że na skutek wadliwości postępowania WSA, skarżący niewątpliwie został pozbawiony prawa do rzetelnego procesu.

W świetle powyższego należy stwierdzić, że zaszła nieważność postępowania przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie ze względu na wystąpienie przesłanki określonej w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a.

Z tego powodu Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. orzekł o uchyleniu zaskarżonego wyroku i przekazaniu sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

Wobec przyjęcia przez NSA, że zachodziła w tej sprawie nieważność postępowania sądowego, przedwczesne jest odniesienie się przez Naczelny Sąd Administracyjny do pozostałych zarzutów skargi kasacyjnej.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. a) oraz § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r., poz. 1935).