II FSK 951/23

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący - Sędzia NSA Jerzy Płusa (sprawozdawca) Sędzia NSA Anna Dumas Sędzia NSA Maciej Jaśniewicz po rozpoznaniu w dniu 24 października 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej wniosku J. K. o wyłączenie sędziego Naczelnego Sądu Administracyjnego Antoniego Hanusza w sprawie ze skargi kasacyjnej Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Krakowie od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 30 listopada 2022 r., sygn. akt I SA/Kr 1016/20 w sprawie ze skargi J. K. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Krakowie z dnia 18 sierpnia 2020 r., nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2014 r. postanawia: oddalić wniosek o wyłączenie sędziego Naczelnego Sądu Administracyjnego Antoniego Hanusza.

Wyrokiem z dnia 30 listopada 2022 r. sygn. akt I SA/Kr 1016/20 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie uwzględnił skargę J. K. (dalej jako "Skarżący") i uchylił decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Krakowie (dalej jako "Dyrektor Izby Administracji Skarbowej") z dnia 18 sierpnia 2020 r. w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2014 r. (treść uzasadnienia ww. wyroku oraz innych orzeczeń sądów administracyjnych powołanych w niniejszym uzasadnieniu dostępna jest w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl/).

Od powyższego wyroku Dyrektor Izby Administracji Skarbowej wywiódł skargę kasacyjną.

Pismem z dnia 27 września 2023 r. Skarżący złożył wniosek o wyłączenie sędziego NSA Antoniego Hanusza. Wskazał, że Pan Sędzia Antoni Hanusz brał udział w rozpoznaniu sprawy o sygn. akt II FSK 1304/22, która to sprawa jest analogiczna do niniejszej sprawy (dotyczyła drugiego wspólnika B. sp. z o.o.). Z informacji jakie otrzymał Skarżący wynika, że Pani P. K., która była stroną postępowania o sygn. akt II FSK 1304/22 złożyła do Naczelnego Sądu Administracyjnego skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem orzeczenia wydanego właśnie przez Pana Sędziego Antoniego Hanusza (skarga została wysłana do NSA w dniu 16 lipca 2023 r. i jest zarejestrowana pod sygn. akt II FNP 4/23).

W ocenie Skarżącego, istnieje okoliczność tego rodzaju, że wywołuje uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności Pana Sędziego Antoniego Hanusza w niniejszej sprawie. W sprawie o sygn. akt II FSK 1304/22 skargę kasacyjną również złożył Dyrektor Izby Administracji Skarbowej, a jego argumenty zostały uznane za słuszne przez Pana Sędziego Antoniego Hanusza. Konieczne zatem jest, aby w sprawie orzekał inny skład sędziowski, nie mający związku z tamtą sprawą, co da gwarancję bezstronnej oceny przez Sąd materiału dowodowego, który został zgromadzony w niniejszej sprawie.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Wniosek podlega oddaleniu, albowiem brak jest podstaw do wyłączenia od rozpoznawania sprawy sędziego NSA Antoniego Hanusza.

Wyjaśnić należy, że instytucja wyłączenia sędziego od orzekania w sprawie regulowana jest przepisami Rozdziału 5 Działu I ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 259, z późn. zm.) - powoływanej dalej jako "P.p.s.a.". Przepisy powołanej ustawy różnicują zasady wyłączenia sędziego w zależności od charakteru przesłanek, które mają stanowić podstawę tego wyłączenia. Sędzia z mocy samej ustawy wyłączony jest w sprawach, w których wystąpią przesłanki wyliczone enumeratywnie w art. 18 P.p.s.a. Katalog tych przesłanek jest zamknięty i nie może być interpretowany rozszerzająco, co związane jest z doniosłością skutków prawnych orzekania przez sędziego wyłączonego z mocy ustawy. Skutkiem takim jest bowiem nieważność postępowania sądowoadministracyjnego (por. wyroki NSA z dnia 27 sierpnia 2019 r. sygn. akt I OSK 2560/17 i z dnia 27 sierpnia 2019 r. sygn. akt I OSK 2627/17). Natomiast na podstawie art. 19 P.p.s.a. sąd wyłącza sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie.

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w niniejszej sprawie w pełni podziela dotychczasowe stanowisko sądów administracyjnych, z którego wynika, że powyższy przepis odnosi się do sytuacji, w której konkretne okoliczności danego postępowania przemawiają za uznaniem, że w rozpatrywanej sprawie możliwe jest zagrożenie bezstronności i obiektywizmu orzekania. O wyłączeniu sędziego nie może decydować subiektywne przekonanie strony o jego stronniczości i niesprawiedliwości, zaś wniosek o wyłączenie na podstawie przepisu art. 19 P.p.s.a. powinien odwoływać się do zobiektywizowanych przesłanek, tak aby wątpliwość co do bezstronności sędziego mogła zostać uznana za mającą realne podstawy.

Nie wystarcza do zastosowania wskazanego przepisu występowanie u strony podejrzenia, co do braku bezstronności sędziego, czy subiektywne przekonanie strony, co do negatywnego nastawienia sędziego do strony (wyrok NSA z dnia 11 stycznia 2018 r. sygn. akt II OSK 538/17, postanowienia NSA: z dnia 15 marca 2016 r. sygn. akt I OZ 203/16, oraz z dnia 28 stycznia 2015 r. sygn. akt II OZ 40/15). Instytucja wyłączenia sędziego jako gwarancja procesowa zasady obiektywizmu i bezstronności ma zapewnić to, że rozstrzygnięcie w sprawie zawisłej przed sądem nie będzie determinowane przez osobiste zapatrywania, uprzedzenia lub interesy osoby wydającej rozstrzygnięcie.

Z tego też powodu w orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest pogląd, że oceny prawne dokonywane przez sędziów w ramach sprawowanej przez nich funkcji orzeczniczej nigdy nie mogą stanowić podstawy do ich wyłączenia. Wykonywanie przez sędziów funkcji orzeczniczych – które z mocy regulacji konstytucyjnych (art. 184 Konstytucji RP) i ustawowych (art. 1 § 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych - Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) w przypadku sędziów sądów administracyjnych polega na kontroli zgodności z prawem działalności administracji – zawsze wiąże się z określoną oceną prawną tychże działań organów administracji publicznej, a więc wyrażeniem konkretnego poglądu prawnego w danej sprawie. Przyjęcie, że sędzia podlega wyłączeniu od rozpoznania sprawy tylko dlatego, że dokonał oceny prawnej w innych sprawach – nawet między tymi samymi stronami postępowania – byłoby naruszeniem zasady niezawisłości sędziowskiej i prowadziłoby do paraliżu sądownictwa, gdyż z istoty sądowego rozstrzygania spraw wynika, że przynajmniej dla jednej ze stron postępowania określone orzeczenie sądowe lub wyrażony w nim pogląd jest niekorzystny, co – w razie przyjęcia poglądów prezentowanych w rozpoznawanym wniosku o wyłączenie sędziego – uprawniałoby tę niezadowoloną z rozstrzygnięcia stronę do żądania wyłączenia sędziego, który ją podjął od rozpoznania każdej kolejnej sprawy, w której występowałby ten sam lub zbliżony problem prawny (postanowienia NSA z dnia 25 lipca 2023 r. sygn. akt I OSK 1126/23 i z dnia 6 czerwca 2023 r. sygn. akt I OSK 3184/19). Okoliczność orzekania przez wnioskowanego do wyłączenia sędziego w innych sprawach strony jest przesłanką jego wyłączenia jedynie w przypadkach określonych w art. 18 § 1 pkt 6 P.p.s.a. (to jest w sprawach, w których brał udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia, jak też w sprawach o ważność aktu prawnego z jego udziałem sporządzonego lub przez niego rozpoznanego oraz w sprawach, w których występował jako prokurator), art. 18 § 1 pkt 6a P.p.s.a. (to jest w sprawach dotyczących skargi na decyzję lub postanowienie rozstrzygające sprawę co do istoty wydanych w postępowaniu administracyjnym nadzwyczajnym, jeżeli w prowadzonym wcześniej postępowaniu sądowoadministracyjnym dotyczącym kontroli legalności decyzji albo postanowienia wydanych w postępowaniu administracyjnym zwyczajnym, brał udział w wydaniu wyroku lub postanowienia kończącego postępowanie w sprawie) i art. 18 § 3 P.p.s.a. (to jest w przypadku rozpoznawania skargi o wznowienie postępowania sądowego, jeżeli sędzia ten brał udział w wydaniu orzeczenia objętego tą skargą o wznowienie) – zob. np. postanowienia NSA z dnia: 11 września 2012 r. sygn. akt II OZ 704/12, 30 października 2018 r. sygn. akt I GSK 918/18, 26 lutego 2020 r. sygn. akt I GSK 262/18). Żadna z powyższych sytuacji nie występuje jednak w rozpoznawanej sprawie.

Podkreślić należy jednocześnie, że instytucja wyłączenia sędziego nie została ustanowiona po to, aby dać stronom postępowania możliwość modyfikowania składów orzekających poprzez eliminowanie z udziału w postępowaniu tych sędziów, których strona uznaje za nieodpowiadających subiektywnemu pojmowaniu swoich interesów (zob. wyrok NSA z 14 listopada 2019 r. sygn. akt II OSK 3249/17, postanowienie NSA z dnia 8 czerwca 2021 r. sygn. akt II OZ 353/21). Jest to o tyle jaskrawe, że poglądy prawne formułowane przez poszczególne składy czy to wojewódzkich sądów administracyjnych, czy Naczelnego Sądu Administracyjnego w wydawanych przez nie orzeczeniach są jawne i łatwo dostępne za pośrednictwem internetu w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych. Strona może zatem samodzielnie ustalić, w jaki sposób dany przepis jest interpretowany przez określony skład, jak również w jakim zakresie dochodzi do rozbieżności interpretacyjnych, w odniesieniu do konkretnych członków składów orzekających. Poznanie poglądów prawnych konkretnego sędziego nie usprawiedliwia jednak zarzutu o jego stronniczości, niesprawiedliwości czy negatywnym nastawieniu do strony. Podkreślić należy, że każda sprawa jest przedmiotem odrębnej oceny sądu, zaś prezentowane uprzednio poglądy prawne na tle nawet tożsamych stanów faktycznych nie można uznać za względy osobiste sędziego uzasadniające wątpliwości co do bezstronności w rozpoznaniu kolejnej sprawy.

Wskazując na powyższe, stwierdzić trzeba, że przedstawione we wniosku stwierdzenia nie dają podstaw do uznania, że w sprawie wystąpiły okoliczności mogące wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego Antoniego Hanusza. Wyłączenie sędziego, o którym mowa w art. 19 P.p.s.a., ma zapewnić obiektywizm sądu i nie może być traktowane jako możliwość eliminowania w postępowaniu sędziów, których strona uznaje za nieodpowiadających subiektywnemu pojmowaniu swoich interesów. Nie może tym samym służyć umożliwieniu stronie wybierania składów sędziowskich według jej odczucia. Wniosek o wyłączenie sędziego nie może być oparty na subiektywnym przekonaniu strony, że skoro sędzia wydał w innej sprawie niekorzystny wyrok, to uczyni to w każdej kolejnej.

Ponieważ w okolicznościach niniejszej sprawy sędzia NSA Antoni Hanusz złożył stosowne oświadczenie, a wskazane we wniosku okoliczności nie podważyły jego wiarygodności ani nie wskazywały na wystąpienie przesłanek z art. 18 i art. 19 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie 22 § 1 i 2 P.p.s.a. orzekł, jak w sentencji