II FSK 425/22

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Tomasz Zborzyński (sprawozdawca) Sędziowie: Sędzia NSA Jerzy Płusa Sędzia NSA Anna Dumas po rozpoznaniu w dniu 18 września 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej wniosku F. z siedzibą w W. o wyłączenie członków składu orzekającego w sprawie ze skargi kasacyjnej G. W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 5 października 2021 r. sygn. akt I SA/Gl 851/21 w sprawie ze skargi G. W. na postanowienie Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Katowicach z dnia 27 kwietnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nadpłaty w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2012 r. postanawia: 1. odrzucić wniosek o wyłączenie wszystkich członków składu orzekającego; 2. uchylić postanowienie z dnia 10 sierpnia 2023 r. o dopuszczeniu F. z siedzibą w W. do udziału w postępowaniu w charakterze uczestnika.

Sygnatura akt II FSK 425/22

U z a s a d n i e n i e

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach wyrokiem z dnia 5.10.2021 r. oddalił skargę G. W. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nadpłaty w podatku dochodowym od osób fizycznych za rok 2012.

W toku postępowania prowadzonego na skutek wywiedzenia skargi kasacyjnej od tego wyroku Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 10.08.2023 r. dopuścił Fundację [...] z siedzibą w W. do udziału w sprawie w charakterze uczestnika postępowania, wskazując, że na mocy art. 33 § 2 ustawy z dnia 30.08.2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 259, dalej: P.p.s.a.) przesłankę warunkującą dopuszczenie organizacji społecznej do udziału w postępowaniu stanowi okoliczność, że spór dotyczy zakresu statutowej działalności tej organizacji. Przesłankę tę Fundacja [...] spełnia, ponieważ jej celem statutowym jest wspieranie działań na rzecz ochrony podatnika, między innymi przez wspieranie podatników dotkniętych niejasnością obowiązujących przepisów oraz występowanie w takich sprawach w charakterze uczestnika postępowania na podstawie art. 33 § 2 P.p.s.a.

W piśmie procesowym z dnia 28.08.2023 r. Fundacja [...] złożyła wniosek, by skład orzekający przed przystąpieniem do rozpoznania sprawy poinformował Prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego o skierowaniu przez Fundację zawiadomienia do prokuratury o podejrzeniu popełnienia przestępstwa przez pracowników organów podatkowych, a jeżeli skład orzekający nie uwzględni tego wniosku i zdecyduje o rozpoznaniu sprawy na wyznaczonym w tym celu posiedzeniu niejawnym - Fundacja wniosła o wyłączenie wszystkich sędziów ze składu z uwagi na uzasadnione wątpliwości co do ich bezstronności, co narusza art. 45 ust. 1 Konstytucji RP.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

I.

Przesłanki wyłączenia sędziego sądu administracyjnego oraz tryb postępowania w tym przedmiocie unormowane są w rozdziale 5 działu I P.p.s.a. Oprócz wymienionych w art. 18 P.p.s.a. przyczyn wyłączających sędziego z mocy samego prawa, wynikających z osobistych związków sędziego ze stroną postępowania lub rozpoznawana sprawą, w art. 19 P.p.s.a. przewidziano możliwość wyłączenia sędziego na jego wniosek lub na wniosek strony, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie. Zgodnie z art. 20 § 1 P.p.s.a. wniosek o wyłączenie sędziego strona zgłasza w sadzie, w którym sprawa się toczy, uprawdopodobniając przyczynę wyłączenia, przy czym w myśl art. 20 § 4 P.p.s.a. wniosek o wyłączenie sądu jest niedopuszczalny i podlega odrzuceniu na posiedzeniu niejawnym.

Wniosek Fundacji [...] o wyłączenie wszystkich sędziów ze składu orzekającego jest niedopuszczalny i to z kilku przyczyn.

Przede wszystkim wniosek ten nie wskazuje imiennie sędziów, których dotyczy, ale przez żądanie wyłączenia wszystkich sędziów ze składu orzekającego w istocie odnosi się do prawnie niedopuszczalnego wyłączenia sądu rozpoznającego sprawę.

Po drugie, wniosek nie wskazuje podstawy prawnej wyłączenia w postaci określonego przepisu P.p.s.a. Odwołanie się do art. 45 ust. 1 Konstytucji nie jest wystarczające, gdyż przepis ten stanowiąc, że każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd, statuuje jedynie normę o charakterze ogólnym, która konkretyzowana jest w szczegółowych przepisach zawartych w ustawach określających podstawy i tryb wyłączenia sędziego w poszczególnych procedurach sądowych i winny być przytaczane we wnioskach formułowanych przez strony celem sprecyzowania wskazywanej podstawy wyłączenia.

Po trzecie, wniosek nie zawiera wymaganego prawem uprawdopodobnienia, że któregokolwiek z sędziów tworzących skład orzekający łączy z którąkolwiek ze stron bądź z rozpoznawaną sprawą taki stosunek, który mógłby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w orzekaniu, jak również nie zawiera wskazania, że w stosunku do któregokolwiek z sędziów występują okoliczności wyłączające go od udziału w sprawie z mocy samego prawa; wyklucza to możliwość merytorycznego odniesienia się do tak sformułowanego wniosku.

Po czwarte, wniosek ma charakter warunkowy, bowiem jest uzależniony od podjęcia przez sąd określonego rozstrzygnięcia procesowego, podczas gdy możliwości zgłaszania wniosków tego rodzaju przepisy postępowania sądowoadministracyjnego nie przewidują.

Wreszcie, po piąte, osnowa wniosku wskazuje, że nie zmierza on do właściwego ukształtowania składu sądu rozpoznającego sprawę, ale ma na celu nakłonienie sądu do określonego rozstrzygnięcia procesowego, co stanowi niemożliwą do zaakceptowania oraz godzącą w istotę niezawisłości sędziowskiej formę aktywności procesowej.

W konsekwencji wniosek Fundacji [...] o wyłączenie wszystkich sędziów składu orzekającego należy uznać za prawnie niedopuszczalny. Wniosek ten podlega więc odrzuceniu na podstawie art. 20 § 4 P.p.s.a.

II.

Udział organizacji społecznej w postępowaniu sądowoadministracyjnym na mocy art. 33 § 2 P.p.s.a. ma charakter fakultatywny i jest zależny od uznania sądu. Zgodnie ze stanowiskiem utrwalonym w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego warunkiem udziału organizacji społecznej w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest nie tylko okoliczność, że sprawa dotyczy zakresu jej statutowej działalności, ale także to, że przemawia za tym interes społeczny (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 19.08.2004 r., OZ 340/04; z dnia 29.12.2005 r., II OZ 907/05; z dnia 2.03.2006 r., II OZ 233/06; z dnia 14.10.2008 r., II OZ 1042/08 i z dnia 10.09.2008 r., I OSK 440/08). Udział takiej organizacji w postępowaniu sądowym nie może bowiem służyć interesom samej organizacji lub jej członków, lecz musi odpowiadać wymaganiom racjonalnie pojmowanej kontroli społecznej nad postępowaniem administracyjnym w indywidualnych sprawach (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29.04.2013 r., II FZ 174/13 oraz wyrok z dnia 13.01.2015 r., II GSK 588/14). Niezależnie zatem od brzmienia statutu organizacji, sąd administracyjny uprawniony jest do oceny, czy jej udział w postępowaniu odpowiada celowi instytucji prawnej uregulowanej w art. 33 § 2 P.p.s.a., a więc, czy służy ocenianej racjonalnie roli rzecznika interesu społecznego (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3.07.2014 r., II OZ 662/14).

Odnosząc te ugruntowane zasady udziału organizacji społecznych w postępowaniu sądowoadministracyjnym do rozpoznawanej sprawy nie sposób przyjąć, by aktywność procesowa Fundacji [...] świadczyła o ich respektowaniu. Składając bowiem wnioski proceduralnie niedopuszczalne, ale wymagające rozpoznania i tym samym wpływające na przedłużanie postępowania sądowoadministracyjnego, nie wywiązuje się z roli rzecznika interesu publicznego lub amicus curiae, czyli podmiotu służącego sądowi pomocą w należytym rozpoznaniu sprawy, lecz próbuje realizować własne zamierzenia. Tym samym aktywność Fundacji już jako uczestnika postępowania wskazuje, że nie realizuje ona celu, dla którego została dopuszczona do udziału w sprawie. Uzasadnia to podjęcie rozstrzygnięcia procesowego nakierowanego na zapewnienie właściwego, niezakłóconego przebiegu postępowania sądowego, co prowadzi do uchylenia na podstawie art. 33 § 2 w związku z art. 165 P.p.s.a. postanowienia o dopuszczeniu Fundacji do udziału w sprawie w charakterze uczestnika postępowania.