II FSK 111/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Płusa, Sędzia NSA Antoni Hanusz, Sędzia WSA - del. Marek Olejnik (sprawozdawca), po rozpoznaniu w dniu 16 marca 2021 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej A. F. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 23 czerwca 2020 r. sygn. akt III SA/Wa 200/20 w sprawie ze skargi A. F. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie z dnia 28 listopada 2019 r. nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2016 r. oddala skargę kasacyjną.

1.Wyrokiem z dnia 23 czerwca 2020 r., sygn. III SA/Wa 200/20, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę A. F. (dalej jako "Skarżąca") na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie z dnia 28 listopada 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie zwrotu podatku dochodowego od osób fizycznych za 2016 r. Wyrok jest dostępny na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl/, dalej jako "CBOSA".

2. Stanowiska stron w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym.

2.1. Skargę kasacyjną od ww. wyroku WSA w Warszawie do Naczelnego Sądu Administracyjnego wniósł pełnomocnik Skarżącej zaskarżając ten wyrok w całości zrzekając się przeprowadzenia rozprawy. Sformułował także wniosek o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie oraz przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej Skarżącej z urzędu.

Autor skargi kasacyjnej zaskarżonemu wyrokowi zarzucił na podstawie art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz.U. z 2019 poz.2325 ze zm., dalej "p.p.s.a.") naruszenie przepisów postępowania administracyjnego, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 6 p.p.s.a. w zw. z art. 10 p.p.s.a. w zw. z art. 12a § 4 p.p.s.a. w zw. z art. 90 § 1 i § 2 p.p.s.a. w zw. z art. 91 § 2 p.p.s.a. w zw. z art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej poprzez wydanie w sprawie wyroku na posiedzeniu niejawnym, z pominięciem udziału w sprawie ustanowionego Skarżącej pełnomocnika z urzędu, co doprowadziło do ograniczenia Skarżącej możliwości obrony jej praw i należytego reprezentowania jej interesów w postępowaniu przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym, a także doprowadziło do fikcji udzielenia skarżącej pomocy prawnej z urzędu, co przejawiło się w szczególności :

- braku udostępnienia pełnomocnikowi z urzędu całości akt sprawy, a co za tym idzie, braku możliwości uzupełnienia stanowiska Skarżącej w oparciu o całokształt okoliczności wynikających z całości zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. Pełnomocnik podkreślił, że uwagi na ograniczenia związane z pandemią koronawirusa nie mógł uzyskać wglądu w akta sprawy, zaś akta sprawy udostępnione w formie elektronicznej ograniczały się wyłącznie do dwóch pism - skargi na postanowienie z dnia 28 listopada 2019 roku oraz odpowiedzi organu na ww. skargę;

- braku powiadomienia pełnomocnika Skarżącej o skierowaniu sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym - co uniemożliwiło pełnomocnikowi z urzędu Skarżącej uzupełnienie stanowiska Skarżącej wyrażonego w treści skargi;

- braku przeprowadzenia jawnej rozprawy, co uniemożliwiło pełnomocnikowi z urzędu Skarżącej uzupełnienie stanowiska Skarżącej wyrażonego w treści skargi, a także uniemożliwiło bezpośrednie przedstawienie twierdzeń Skarżącej.

2.2. Organ nie wniósł odpowiedzi na skargę kasacyjną.

3. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznając skargę kasacyjną na posiedzeniu niejawnym, zważył co następuje:

3.1. Skarga kasacyjna nie ma uzasadnionych podstaw.

Na wstępie należy wskazać, że zgodnie z art. 193 zd. drugie p.p.s.a., uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera jedynie ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. W ten sposób wyraźnie określony został zakres, w jakim Naczelny Sąd Administracyjny uzasadnia z urzędu wydany wyrok, w sytuacji, gdy oddala skargę kasacyjną. Regulacja ta, jako mająca charakter szczególny, wyłącza przy tego rodzaju rozstrzygnięciach odpowiednie stosowanie do postępowania przed tym Sądem wymogów dotyczących elementów uzasadnienia wyroku, przewidzianych w art. 141 § 4 w związku z art. 193 zd. pierwsze p.p.s.a. Mając to na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny może sprowadzić swoją dalszą wypowiedź już tylko do rozważań oceniających zarzuty postawione wobec zaskarżonego wyroku Sądu pierwszej instancji.

3.2. Autor skargi kasacyjnej zarzucił wydanie w sprawie wyroku na posiedzeniu niejawnym, z pominięciem udziału w sprawie ustanowionego Skarżącej . pełnomocnika z urzędu, co doprowadziło do ograniczenia Skarżącej możliwości obrony jej praw i należytego reprezentowania jej interesów w postępowaniu przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym.

Zgodnie z art.6 p.p.s.a. sąd administracyjny w razie uzasadnionej potrzeby udziela stronom występującym w sprawie bez adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego niezbędnych pouczeń co do czynności procesowych i skutków ich zaniedbań. Z akt sprawy nie wynika aby Sąd pierwszej instancji naruszył ww. przepis, a podkreślić także należy, że postanowieniem z dnia 6 lutego 2020 r. przyznał Skarżącej prawo pomocy obejmujące m.in. ustanowienie adwokata.

3.3. WSA w Warszawie nie dopuścił się także naruszenia art.10 oraz art.90 §1 i §2 w zw. z art. 91 §2 p.p.s.a. Zgodnie z pierwszym z przywołanych przepisów rozpoznanie spraw odbywa się jawnie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Kolejne zaś przepisy stanowią, że jeżeli przepis szczególny nie stanowi inaczej, posiedzenia sądowe są jawne, a sąd orzekający rozpoznaje sprawy na rozprawie, a sąd może skierować sprawę na posiedzenie jawne i wyznaczyć rozprawę także wówczas, gdy sprawa podlega rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym. O posiedzeniach jawnych zawiadamia się strony na piśmie lub przez ogłoszenie podczas posiedzenia.

W odniesieniu do argumentacji zawartej w skardze kasacyjnej należy przypomnieć, że stosownie do stanowiącego podstawę rozpoznania przez Sąd pierwszej instancji sprawy w trybie uproszczonym art. 119 pkt 3 p.p.s.a. "sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeśli: przedmiotem skargi jest postanowienie wydane w postępowaniu administracyjnym, na które służy zażalenie albo kończące postępowanie, a także postanowienie rozstrzygające sprawę co do istoty oraz postanowienia wydane w postępowaniu egzekucyjnym i zabezpieczającym, na które służy zażalenie".

W niniejszej sprawie zaistniała przesłanka do rozpoznania sprawy w trybie uproszczonym, o jakiej mowa w art. 119 pkt 3 p.p.s.a. Na postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego W. z dnia 17.09.2019 r. Nr [...] odmawiające wszczęcia postępowania w sprawie zwrotu podatku za 2016 rok przysługiwało zażalenie. Po rozpatrzeniu zażalenia Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie postanowieniem z dnia 28 listopada 2019r. nr [...] utrzymał w mocy postanowienie organu pierwszej instancji.

Rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 3 p.p.s.a. jest niezależne od woli stron. Sąd pierwszej instancji mógł rozpoznać niniejszą sprawę w trybie uproszczonym, gdyż przedmiot skargi kwalifikował sprawę do kategorii, o jakich mowa w art. 119 pkt 3 p.p.s.a. Uprawnieniem Sądu jest ocena, czy sprawę rozpoznać w trybie uproszczonym, czy też zgodnie z art. 122 p.p.s.a. na rozprawie. Podkreślić należy, że dopuszczenie rozpoznania spraw w trybie uproszczonym stanowi odpowiedź ustawodawcy na postulaty społeczne, domagające się umożliwienia załatwiania spraw drobnych i prostych szybko, w postępowaniu odformalizowanym i pozbawionym zbędnych komplikacji. Zastosowanie trybu uproszczonego w tego typu sprawach z pewnością nie może być więc uznane za niedopuszczalne ograniczenie prawa do sądu, ponieważ stanowi element skracania i przyspieszenia procedur sądowych, bez pozbawienia strony należnych uprawnień procesowych (zob. też wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 października 2019 r. sygn. akt I OSK 511/18, z dnia 28 maja 2019 r. sygn. akt II FSK 1894/17, dnia 24 stycznia 2018 r. sygn. akt I OSK 597/16, opubl. CBOSA).

3.4. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjmuje się, że pozbawienie możności obrony przez stronę swych praw następuje w sytuacji gdy strona, na skutek uchybień procesowych sądu lub strony przeciwnej, nie może brać udziału w postępowaniu lub jego istotnej części, jeżeli skutki tych wadliwości nie mogły być usunięte na rozprawie poprzedzającej wydanie wyroku w danej instancji. Jakkolwiek powyższa podstawa nieważności postępowania może mieć źródło w zróżnicowanych okolicznościach sprawy, to generalnie należy przyjąć, że pozbawienie strony możności obrony swych praw stwarza sytuację, w której sąd nie powinien w ogóle przystępować do rozstrzygnięcia sprawy. Przyjmuje się, iż pozbawienie strony możności obrony jej praw występuje m.in. w sytuacji niezawiadomienia strony o terminie rozprawy poprzedzającej wydanie wyroku. Ten sam skutek odnoszony jest do niezawiadomienia o rozprawie pełnomocnika strony, chociażby w stosunku do samej strony sąd dopełnił takiego obowiązku. Zawiadomienie o terminie rozprawy tylko strony i nieobecność na niej ustanowionego pełnomocnika, którego o terminie rozprawy nie zawiadomiono, oznacza pozbawienie strony możności obrony jej praw i stanowi podstawę nieważności postępowania opisaną w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. (vide: wyrok NSA z dnia 24 września 2014 r. sygn. akt II OSK 589/13; wyrok NSA z dnia 2 września 2016 r. sygn. akt II OSK 3307/14; wyrok NSA z dnia 11 lutego 2014 r. sygn. akt II OSK 2175/12; wyrok NSA z dnia 21 października 2014 r. I OSK 1793/14; wyrok NSA z dnia 30 sierpnia 2019 r. sygn. akt II OSK 2416/17, www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego nie doszło w przedmiotowej sprawie do pozbawienia możności obrony przez stronę swych praw, a autor skargi kasacyjnej nie tylko w żaden sposób nie podważył zasadności jej rozpoznania przez Sąd pierwszej instancji w trybie uproszczonym, ale w ogóle nie postawił zarzutu naruszenia art.119 pkt 3 p.p.s.a.

3.5. W przedmiotowej sprawie nie doszło także do pozbawienie możności obrony przez stronę swych praw poprzez niezawiadomienie pełnomocnika Skarżącej o skierowaniu sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym ponieważ przepisy p.p.s.a. nie przewidują takiego obowiązku ani uprawnienia po stronie Sądu co w konsekwencji czyni także niezasadnym zarzut naruszenia art.91 §2 p.p.s.a. zgodnie z którym o posiedzeniach jawnych zawiadamia się strony.

W ocenie Sądu kasacyjnego nie doszło w przedmiotowej sprawie także do naruszenia art.12a §4 p.p.s.a w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Co prawda z uwagi na ograniczenia związane z pandemią koronawirusa pełnomocnik Skarżącej nie mógł uzyskać bezpośredniego wglądu w akta sprawy, ale jak wynika z akt sądowych w dniu 13 maja 2020 r. złożył wniosek o dostęp do akt na portalu PASSA i taki dostęp uzyskał. Nie można także pominąć przy ocenie wpływu naruszenia ww. przepisu na wynik sprawy okoliczności, że spór w przedmiotowej sprawie miał charakter prawny dotyczący możliwości złożenia ponownego wniosku o zwrot zapłaconego podatku w przypadku, gdy wydano już w tym zakresie prawomocną decyzję - a nie wątpliwości odnośnie ustaleń i oceny stanu faktycznego.

4. Skarga kasacyjna podlega więc oddaleniu na podstawie art. 184 p.p.s.a.

W odniesieniu do wniosku pełnomocnika Skarżącej, ustanowionego w ramach prawa pomocy, o przyznanie wynagrodzenia za zastępstwo prawne, należy stwierdzić, że w niniejszym wyroku nie zawarto rozstrzygnięcia dotyczącego tej kwestii. Naczelny Sąd Administracyjny bowiem nie rozpatruje wniosku pełnomocnika ustanowionego z urzędu o przyznanie wynagrodzenia z tytułu udzielonej pomocy prawnej w postępowaniu kasacyjnym, gdyż orzeka o tym w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, w drodze odrębnego postanowienia, wydanego na posiedzeniu niejawnym, referendarz sądowy (art. 258 § 2 pkt 8 p.p.s.a.) albo sąd w składzie jednego sędziego (art. 16 § 2 p.p.s.a). Na postanowienie wydane w przedmiocie wynagrodzenia pełnomocnika ustanowionego z urzędu przysługuje odpowiednio sprzeciw (art. 259 § 1 i 2 p.p.s.a.) lub zażalenie (art. 227 p.p.s.a.). W związku z tym Naczelny Sąd Administracyjny jest uprawniony do orzekania w przedmiocie wynagrodzenia dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu, w sprawach należących do właściwości wojewódzkich sądów administracyjnych, w ramach kontroli instancyjnej postanowień rozstrzygających wspomnianą kwestię (por. postanowienie NSA z dnia 10 lutego 2014 r., I FPS 3/13).