II CSKP 973/23

II CSKP 973/23 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: 8 lipca 2026 r. SSN Marcin Krajewski (przewodniczący) SSN Beata Janiszewska SSN Agnieszka Jurkowska-Chocyk (sprawozdawca) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 8 lipca 2026 r. w Warszawie skargi kasacyjnej P. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w W. od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 24 sierpnia 2022 r., I ACa 724/22, w sprawie z powództwa P. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w W. przeciwko Gminie W. o zapłatę, 1. oddala skargę kasacyjną, 2. zasądza od P. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w W. na rzecz Gminy W. 12500 zł zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego z odsetkami ustawowymi za opóźnienie za czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia orzeczenia zobowiązanemu do dnia zapłaty. Beata Janiszewska Marcin Krajewski Agnieszka Jurkowska-Chocyk II CSKP 973/23 2 UZASADNIENIE Wyrokiem z 3 marca 2022 r. Sąd Okręgowy we Wrocławiu oddalił powództwo P. sp. z o.o. w W. przeciwko Gminie W. o zapłatę 5 080 756 zł wraz z bliżej określonymi odsetkami ustawowymi za opóźnienie (pkt I) i zasądził na rzecz pozwanej koszty procesu (pkt II). Sąd Okręgowy ustalił, że umową z 5 stycznia 1990 r. nieruchomość zabudowana położona w W. przy ul. [...], oznaczona geodezyjnie jako działka 15/4, tzw. [...], została oddana w użytkowanie wieczyste na 40 lat, tj. do 5 stycznia 2030 r., na rzecz P. sp. z o.o. z siedzibą w W. Zgodnie z § 5 umowy użytkownik wieczysty został zwolniony z uiszczania opłat rocznych za grunt oraz obiekty usytuowane na nieruchomości ze względu na ich zabytkowy charakter i znaczny stopień zużycia. W § 6 umowy strony postanowiły, że użytkownik wieczysty zobowiązuje się do rozpoczęcia i zakończenia remontu obiektów na przekazanej nieruchomości w terminie podanym w planie realizacyjnym zagospodarowania „(…)". Ponadto użytkownik wieczysty zobowiązał się do przeprowadzenia remontu zgodnie z warunkami podanymi przez właściwy organ administracji państwowej do spraw nadzoru budowlanego oraz pod nadzorem Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków. Jakakolwiek inna działalność inwestycyjna polegająca na budowie, rozbudowie, modernizacji obiektów miała być zgodna z przepisami prawa budowlanego oraz prawa o ochronie zabytków i wymagała pozyskania zgody odpowiednich organów administracji państwowej. Nieruchomość objęta umową przeznaczona została na cele związane z działalnością spółki P. w zakresie wypoczynku, rekreacji, kultury, oświaty, handlu, gastronomii i rozrywki, z tym, że teren miał pozostać ogólnodostępny i otwarty dla mieszkańców W. Wybór P. sp. z o.o. na użytkownika wieczystego przedmiotowej nieruchomości motywowany był charakterem prowadzonej działalności, albowiem powód prowadził prace konserwatorskie zabytków. II CSKP 973/23 3 W latach 1990-1993 powód przeprowadził w pewnym zakresie prace remontowe i modernizacyjne w nieruchomościach znajdujących się na [...]. Postanowieniem Sądu Rejonowego dla Wrocławia Fabrycznej z 21 października 1996 r. P. sp. z o.o. zostało postawione w stan upadłości. W latach 1996-2004 spółka była zarządzana przez syndyka. Postępowanie upadłościowe zostało ostatecznie umorzone. W latach 2003-2005 obiekt pozostawał zaniedbany i zanieczyszczony. Na otwartym dla publiczności terenie gromadzili się narkomani oraz osoby spożywające tam alkohol. Zarząd spółki występował wówczas do konserwatora zabytków, by uzyskać zgodę na ogrodzenie terenu z pozostawieniem jedynie kilku wejść. Konserwator zabytków nie wyraził na to zgody. Spółka wynajęła wówczas firmę ochroniarską i uprzątnęła teren. W kolejnych latach kompleks obiektów na [...] ulegał stopniowej dewastacji. Mieszkańcy W., przedstawiciele mediów i politycy zgłaszali potrzebę pilnej interwencji. Strona powodowa wynajmowała odpłatnie osobom trzecim położone na nieruchomości budynki oraz pomieszczenia w celu prowadzenia przez nie działalności rozrywkowej, gastronomicznej bądź kulturalnej. Wyrokiem z 5 stycznia 2017 r. Sąd Okręgowy we Wrocławiu rozwiązał umowę użytkowania wieczystego wymienionego gruntu oraz nakazał P sp. z o.o. wydanie nieruchomości gminie W. Orzeczenie to zostało utrzymane w mocy wyrokiem Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z 20 października 2017 r. W dniu 7 marca 2019 r. powód złożył wniosek o zawezwanie gminy W. do próby ugodowej w sprawie o zapłatę na jego rzecz 5 080 756 zł, tytułem rozliczenia nakładów koniecznych lub użytkowych, poniesionych przez niego w okresie przed rozwiązaniem umowy użytkowania wieczystego nieruchomości. Posiedzenie w tym przedmiocie odbyło się 25 lipca 2019 r. i nie doprowadziło do zawarcia ugody. Sąd Okręgowy wskazał, że zasady dokonywania rozliczeń między stronami stosunku prawnego użytkowania wieczystego reguluje m. in. art. 33 ust. 2 u.g.n., w myśl którego w razie wygaśnięcia użytkowania wieczystego na skutek upływu okresu ustalonego w umowie albo na skutek rozwiązania umowy przed upływem tego II CSKP 973/23 4 okresu, użytkownikowi wieczystemu przysługuje wynagrodzenie za wzniesione przez niego lub nabyte na własność budynki i inne urządzenia. Przepisy dotyczące użytkowania wieczystego nie przewidują wynagrodzenia za nakłady polegające na remoncie i modernizacji położonych na gruncie budynków, a także bieżącym ich utrzymaniu w odpowiednim stanie. Podstawa taka nie wynika także z umowy z 5 stycznia 1990 r. W konsekwencji Sąd Okręgowy uznał, że powód nie może skutecznie dochodzić takiego roszczenia. Wyrokiem z 24 sierpnia 2022 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu oddalił apelację powoda i zasądził na rzecz pozwanego koszty postępowania apelacyjnego. Sąd Apelacyjny podzielił ocenę prawną Sądu Okręgowego w zakresie wykładni art. 33 ust. 2 u.g.n. Powód wniósł skargę kasacyjną, w której zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego w całości. Zarzucił naruszenie art. 379 pkt 5 k.p.c. w zw. z art. 378 § 1 w zw. z art. 386 § 2 k.p.c.; art. 379 pkt 5 k.p.c. w zw. z art. 187 § 1 w zw. z art. 1562 k.p.c. i art. 240 k.c. Na tej podstawie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy do rozpoznania Sądowi pierwszej instancji. W odpowiedzi pozwany wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej i zasądzenie na jego rzecz od powoda zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skoro skarga kasacyjna przysługuje od orzeczeń sądu drugiej instancji, to wyłączone jest bezpośrednie badanie w postępowaniu kasacyjnym naruszenia przepisów postępowania przez sąd pierwszej instancji, w tym również naruszeń prowadzących do nieważności postępowania. Kwestia ta może podlegać badaniu i rozpoznaniu przez Sąd Najwyższy jedynie pośrednio, przez przytoczenie przez skarżącego w ramach podstawy kasacyjnej z art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c. stosownego zarzutu naruszenia przez sąd odwoławczy art. 378 § 1 lub art. 386 § 2 k.p.c. Wobec tego uchybienie sądu drugiej instancji polegające na niewzięciu pod rozwagę – z urzędu lub w wyniku zarzutu apelacyjnego − nieważności postępowania przed sądem pierwszej instancji stanowi usprawiedliwioną podstawę kasacyjną II CSKP 973/23 5 z art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c. tylko wówczas, gdy mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy przed sądem drugiej instancji (wyrok SN z 19 marca 2024 r., I PSKP 48/23; postanowienia SN: z 4 grudnia 2024 r., III USK 263/23; z 19 grudnia 2024 r., I CSK 4192/23; z 23 maja 2023 r., II PSK 98/22). W okolicznościach sprawy wpływ taki nie został wykazany, ponieważ nawet wyznaczenie rozprawy przez Sąd pierwszej instancji i przeprowadzenie zawnioskowanych przez powoda dowodów nie miałyby wpływu na wynik sprawy. Sąd rozpoznając sprawę cywilną na podstawie treści żądania udzielenia ochrony prawnej, przytoczonych na jego poparcie faktów, zarzutów zgłoszonych przez stronę przeciwną i faktów na ich poparcie, dokonuje wyboru przepisów prawa materialnego, które mogą mieć zastosowanie do stanu faktycznego danej sprawy. Dokonany wybór decyduje o kierunku postępowania dowodowego, które powinno zmierzać do wykazania faktów istotnych z punktu widzenia przepisów prawa materialnego mogących stanowić podstawę prawną rozstrzygnięcia. O tym, jakie fakty są istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, decyduje stan faktyczny danej sprawy i przepisy prawa materialnego, które w tym stanie mają zastosowanie. Dopuszczając dowody na wskazane przez strony fakty, sąd bada, czy fakty te podpadają pod hipotezę normy prawnej, która określa stan faktyczny uzasadniający jej zastosowanie. Jeżeli fakt objęty wnioskiem dowodowym jest irrelewantny z punktu widzenia normy prawnej, sąd taki dowód pominie. Wskazana przez powoda przyczyna nieważności postępowania nie może być zatem rozciągnięta na przypadki nieprzeprowadzenia wnioskowanych dowodów (postanowienie SN z 20 maja 2016 r., II CZ 29/16). Należy także podkreślić, że zaniechanie czynności orzeczniczej polegającej na wydaniu postanowienia w przedmiocie pominięcia dowodu, choć stanowi naruszenie art. 2352 § 2 k.p.c. – którego skarżący nie powołał w podstawach skargi – to nie ma jednak samo w sobie wpływu na treść rozstrzygnięcia, ani nie pozbawia strony prawa do kwestionowania odmowy uwzględnienia wniosku w toku instancji odwoławczej. Trzeba przy tym zauważyć, że nie każdy fakt przedstawiony przez stronę powinien być przedmiotem dowodu, gdyż sąd nie ma obowiązku prowadzenia postępowania dowodowego ponad potrzebę procesową. Istotność faktów wiąże się z podstawą faktyczną powództwa, przez co znaczenie mają tylko te fakty, które II CSKP 973/23 6 odpowiadają hipotezom przepisów prawa materialnego mających zastosowanie w sprawie. Bezzasadny okazał się także zarzut naruszenia art. 379 pkt 5 k.p.c. w zw. z art. 187 § 1 k.p.c. i art. 1562 k.p.c. przez nieprawidłowe przyjęcie, że wskazanie przez stronę wadliwej podstawy prawnej powództwa wiąże sąd i uniemożliwia wyrokowanie na innej podstawie prawnej w granicach zakreślonego w treści pozwu żądania i przywołanego stanu faktycznego. Dochodzone w pozwie roszczenie opierało się na kwestionowaniu ważności zawartej pomiędzy stronami umowy użytkowania wieczystego i w konsekwencji twierdzeniu, że powód może dochodzić nakładów poczynionych na nieruchomość tak jak posiadacz samoistny, czyli na uprawnieniu wynikającym z art. 226-230 k.c. Jak prawidłowo przyjęto w toku instancji, stanowisko takie stało w oczywistej sprzeczności z ustalonym w sprawie stanem faktycznym. Strona powodowa znajdowała się bowiem w posiadaniu nieruchomości na podstawie tytułu prawnego, którym była umowa ustanowienia użytkowania wieczystego zawarta 5 stycznia 1990 r. Prawo użytkowania wieczystego ww. gruntu zostało ustanowione do 3 stycznia 2030 r., jednak wobec rażącego niewywiązywania się przez powoda z obowiązków nałożonych na niego w umowie − uległo ono rozwiązaniu prawomocnym wyrokiem Sądu Okręgowego we Wrocławiu z 5 stycznia 2017 r. Konsekwencją zapadłego wyroku było wydanie nieruchomości właścicielowi 7 marca 2018 r. Do rozliczenia nakładów nie mogły być zatem stosowane przepisy art. 224-226 k.c., które regulują rozliczenia między właścicielem a posiadaczem cudzej rzeczy w razie posiadania przez niego tej rzeczy bez tytułu prawnego. Skarżący nie ma racji, że sądy orzekające w sprawie poprzestały na zanegowaniu zasadności powołanej przez niego w pozwie podstawy prawnej roszczenia. Sądy meriti dokonały oceny zasadności roszczenia powoda na podstawie przepisów regulujących stosunek prawny pomiędzy właścicielem a użytkownikiem wieczystym oraz treści umowy stron w zakresie rozliczeń nakładów ponoszonych na nieruchomość. Zasady dokonywania rozliczeń między stronami stosunku prawnego użytkowania wieczystego reguluje m. in. art. 33 ust. 2 u.g.n., zgodnie z którym w razie wygaśnięcia użytkowania wieczystego na skutek upływu okresu ustalonego II CSKP 973/23 7 w umowie albo na skutek rozwiązania umowy przed upływem tego okresu, użytkownikowi wieczystemu przysługuje wynagrodzenie za wzniesione przez niego lub nabyte na własność budynki i inne urządzenia. Wynagrodzenie powinno być równe wartości tych budynków i urządzeń określonej na dzień wygaśnięcia użytkowania wieczystego. Za budynki i inne urządzenia wzniesione wbrew postanowieniom umowy wynagrodzenie nie przysługuje. Regulacja z art. 33 ust. 2 u.g.n. jest konsekwencją konstrukcji odrębnej własności budynków i innych urządzeń przysługującej użytkownikowi wieczystemu. Z kolei art. 33 ust. 3a u.g.n. reguluje kwestię zwrotu pozostałych do uiszczenia opłat rocznych z tytułu użytkowania wieczystego w razie rozwiązania umowy użytkowania wieczystego przed upływem ustalonego okresu. W takim wypadku zwraca się sumę opłat rocznych wniesionych za niewykorzystany okres użytkowania wieczystego. Opłaty te podlegają waloryzacji. Maksymalna wysokość kwoty podlegającej zwrotowi nie może przekraczać wartości prawa użytkowania wieczystego określonej na dzień rozwiązania umowy. Jak wynika z przytoczonych przepisów, nie przewidują one wynagrodzenia użytkownika wieczystego za nakłady polegające na remoncie i modernizacji położonych na gruncie budynków, a także bieżącym ich utrzymaniu w odpowiednim stanie. W tej sytuacji jedyną podstawą do dochodzenia zwrotu nakładów przez użytkownika wieczystego byłoby ustalenie takiego prawa w samej umowie o oddanie nieruchomości gruntowej w użytkowanie wieczyste, czego jednak w umowie z 5 stycznia 1990 r. nie uczyniono. Jak ustaliły Sądy meriti, intencją stron umowy było nieodpłatne przekazanie przedmiotowej nieruchomości w użytkowanie wieczyste w zamian za przywrócenie zabytkowemu obiektowi należnego wyglądu oraz stanu technicznego. Okoliczności zawarcia umowy, stanowiące jedno z kryteriów wykładni jej postanowień, jasno wskazują, że celem stron było oddanie w użytkowanie wieczyste wyspecjalizowanemu podmiotowi obiektu zabytkowego wymagającego prac remontowych po to, aby podmiot ten wyremontował obiekt i utrzymał go w dobrym stanie jako bazę do prowadzenia działalności w zakresie wypoczynku, rekreacji, kultury, oświaty, handlu, gastronomii i rozrywki dla mieszkańców W., dla których obiekt ten miał być ogólnie dostępny. W zamian użytkownik wieczysty zwolniony został z obowiązku ponoszenia opłat, które w przeciwnym razie, mając na uwadze położenie tej nieruchomości i jej wartość, byłyby znaczne. II CSKP 973/23 8 Końcowo należy wskazać, że zarzut naruszenia art. 240 k.c. przez błędną wykładnię i przyjęcie, że rozwiązanie przez Sąd przed upływem terminu użytkowania wieczystego skutkuje utratą przez użytkownika wieczystego roszczenia o rozliczenie czynionych na nieruchomości nakładów, także okazał się niezasadny. Przepis ten określa jedynie przesłanki uzasadniające rozwiązanie stosunku użytkowania wieczystego przed upływem określonego w niej terminu, jeżeli wieczysty użytkownik korzysta z gruntu w sposób oczywiście sprzeczny z jego przeznaczeniem określonym w umowie. Art. 240 k.c. nie reguluje rozliczeń pomiędzy właścicielem gruntu a byłym użytkownikiem wieczystym, zwłaszcza w zakresie wynagrodzenia za wzniesione lub nabyte na własność przez użytkownika budynki i inne urządzenia. Z przytoczonych względów, orzeczono jak w sentencji. Beata Janiszewska Marcin Krajewski Agnieszka Jurkowska-Chocyk A.G.