II CSKP 950/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
20 maja 2026 r.
SSN Tomasz Szanciło (przewodniczący)
SSN Mariusz Załucki (sprawozdawca)
SSN Kamil Zaradkiewicz
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 20 maja 2026 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej Przedsiębiorstwa spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu
z 22 kwietnia 2022 r., I ACa 1125/21,
w sprawie z powództwa Gminy Marciszów
przeciwko Przedsiębiorstwu spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w W.
o zapłatę,
uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi
Apelacyjnemu we Wrocławiu do ponownego rozpoznania
oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.
Mariusz Załucki
Tomasz Szanciło
Kamil Zaradkiewicz
UZASADNIENIE
Wyrokiem z dnia 5 maja 2021 r. Sąd Okręgowy w Jeleniej Górze zasądził od
strony pozwanej Przedsiębiorstwa sp. z o.o. na rzecz strony powodowej gminy
II CSKP 950/23
2
Marciszów 1 635 263 zł tytułem wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z mienia
wodociągowego powódki. Sąd ustalił, że powódka jest właścicielem działek, w skład
których wchodzą sieci i urządzenia wodociągowe, z których od lat korzysta pozwana
bez tytułu prawnego. Uznał za zasadne żądanie wynagrodzenia z tego tytułu, przy
czym przyjął, że roszczenie powódki przedawnia się w okresie 10 lat, i że złożenie
wniosku o zawezwanie do próby ugodowej przerwało bieg przedawnienia.
Kwestią sporną w sprawie była kwalifikacja okresu przedawnienia. Pozwana
nie kwestionowała bowiem tytułu powódki do spornych urządzeń, jej prawa
do żądania wynagrodzenia za korzystanie z nich, a nawet jego wysokości wyliczonej
przez biegłego w opinii. Zarzuciła jednak, że roszczenie to związane jest
z działalnością gospodarczą powódki, w związku z czym przedawnia się z upływem
trzech lat, zatem tylko taki okres powinien być objęty rozstrzygnięciem Sądu.
Sąd pierwszej instancji ocenił, że gmina nie prowadziła działalności
gospodarczej związanej z dostarczeniem wody. Przekazała jedynie swoje mienie
w postaci przedmiotowych działek. Dopiero uchwałą wchodzącą w życie 1 stycznia
2018 r. gmina powołała zakład budżetowy, który mógł prowadzić w jej imieniu
działalność gospodarczą, ale z uwagi na fakt nieprzekazania działek wodonośnych
takiej działalności gmina faktycznie nie prowadziła.
Wyrokiem z 22 kwietnia 2022 r. Sąd Apelacyjny we Wrocławiu oddalił apelację
strony pozwanej, podzieliwszy ocenę prawną Sądu pierwszej instancji.
Sąd Apelacyjny przyjął definicję działalności gospodarczej wskazaną
w ustawie z dnia 6 marca 2018 r. - Prawo przedsiębiorców. Zauważył, że choć
co do zasady przyjmuje się, iż gospodarowanie zaopatrzeniem w wodę przez gminę
jest uznawane za prowadzenie działalności gospodarczej, to w stan faktyczny
niniejszej sprawy odzwierciedla sytuację wyjątkową. Gmina, która stała się
właścicielem spornych urządzeń na podstawie decyzji administracyjnych, nigdy nie
objęła ich w posiadanie, a to za sprawą działania pozwanej, która, mimo licznych
procesów i od kilku lat prawomocnego wyroku nakazującego wydanie tych urządzeń,
nadal z nich korzysta bez tytułu i bez opłat. Zdaniem Sądu powódka nie mogła
prowadzić jakiejkolwiek działalności, na przykład oddać grunt w dzierżawę, a nawet
realizować podstawowego uprawnienia właściciela, czyli władania swoją rzeczą.
II CSKP 950/23
3
Odróżnić bowiem trzeba sytuację, w której właściciel oddaje działkę w dzierżawę,
czerpie z tego korzyści, a potem po jej zakończeniu domaga się rozliczenia
z bezumownego korzystania z nieruchomości, od sytuacji, w której właściciel nie
podjął żadnej decyzji w kwestii nieruchomości, nie korzystał niej, bo nie mógł
i próbuje odzyskać nad nią władztwo oraz uzyskać wynagrodzenie za jego
pozbawienie.
Sąd drugiej instancji zwrócił również uwagę, że zgodnie z art. 7 ust. 1 ustawy
z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (dalej: „u.s.g.”) do zadań własnych
gminy należy zaspokajanie zbiorowych potrzeb wspólnoty, co obejmuje m.in.
działalność w zakresie wodociągów i zaopatrzenia w wodę (pkt 3). Wedle art. 9 ust.
4 tej ustawy są to zadania użyteczności publicznej, których celem jest bieżące
i nieprzerwane zaspokajanie zbiorowych potrzeb ludności w drodze świadczenia
usług powszechnie dostępnych. Gmina może usługi te świadczyć w ramach
prowadzonej działalności gospodarczej lub w inny sposób. Próba odzyskania
należącego do niej mienia niczego tu nie przesądza i nie może być zaliczona
do roszczeń związanych z taką działalnością.
Od wyroku Sądu Apelacyjnego pozwana złożyła skargę kasacyjną, w której
zarzuciła naruszenie następujących przepisów prawa:
a) art. 118 zd. 1 in fine k.c. poprzez błędną wykładnię pojęcia „roszczeń
związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej", polegającą na błędnym
uznaniu, że roszczenie właściciela mienia o zapłatę wynagrodzenia z tytułu
bezumownego korzystania może mieć gospodarczy charakter wyłącznie wówczas,
gdyby uprawniony właściciel uprzednio posiadał przedmiotowe mienie i z niego
korzystał;
b) art. 118 zd. 1 in fine k.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie, gdyż Sąd
odmówił przyjęcia, że roszczenie powódki o zapłatę wynagrodzenia za bezumowne
korzystanie stanowi „roszczenie związane z prowadzeniem działalności
gospodarczej", m.in. z uwagi na przyjęcie, że gmina nie podjęła żadnej decyzji
w kwestii przedmiotowych nieruchomości oraz nie podjęła żadnej aktywności
związanej z nimi;
II CSKP 950/23
4
c) art. 118 zd. 1 in fine k.c. w zw. z art. 7 ust. 1 oraz art. 9 ust. 2 i 4 u.s.g.
poprzez błędną wykładnię pojęcia „roszczeń związanych z prowadzeniem
działalności gospodarczej", polegającą na błędnym uznaniu, że roszczenie
właściciela mienia o zapłatę wynagrodzenia z tytułu bezumownego korzystania nie
ma gospodarczego charakteru, w sytuacji gdy stanowi przede wszystkim realizację
uprawnień właścicielskich gminy (nieruchomość wchodzi w skład gminnego zasobu
nieruchomości);
d) art. 118 zd. 1 in fine k.c. w zw. z art. 23 ust. 1 pkt 8 w zw. z art. 24 ust. 1
oraz art. 25 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 21 kwietnia 1997 r. o gospodarce
nieruchomościami (dalej: „u.g.n.”) poprzez błędną wykładnię pojęcia „roszczeń
związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej", polegającą na błędnym
uznaniu, że roszczenie właściciela mienia o zapłatę wynagrodzenia z tytułu
bezumownego korzystania nie ma gospodarczego charakteru, w sytuacji gdy stanowi
przede wszystkim realizację uprawnień właścicielskich gminy;
e) art. 224 § 2 w zw. z art. 225 k.c. poprzez niewłaściwe zastosowanie,
tj. poprzez błędne przyjęcie, że stan bezumownego korzystania przez pozwaną
z przedmiotowych nieruchomości trwał również w okresie od 12 kwietnia 2018 r.
do 31 maja 2018 r.;
f) art. 123 § 1 pkt 1 k.c. (w brzmieniu obowiązującym do 29 czerwca 2022 r.)
poprzez niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że strona powodowa, kierowanym
do Sądu Rejonowego w Wałbrzychu wnioskiem z 11 czerwca 2018 r. o zawezwanie
od próby ugodowej strony pozwanej, skutecznie przerwała bieg przedawnienia
roszczeń nim objętych;
g) art. 387 § 21 pkt 1 i 2 k.p.c. poprzez niewskazanie w treści uzasadnienia:
1) dlaczego roszczenie o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie z mienia gminy
nie jest związane z działalnością gospodarczą; 2) dlaczego Sąd nie ustalił
okoliczności wydzierżawienia przez gminę na rzecz S. S.A. przedmiotowych
nieruchomości, skoro okoliczność ta była pomiędzy stronami bezsporna, a Sąd
dopuścił dowód z odpisu umowy dzierżawy z 1 października 2022 r.; 3) dlaczego Sąd
uznał, że zakres korzystania z przedmiotowych nieruchomości wynikający z treści
II CSKP 950/23
5
pozwu w niniejszej sprawie wydaje się być dużo szerszy niż zakres korzystania z
nich wynikający z treści udzielonej pozwanej służebności czerpania wody.
W konsekwencji skarżąca domagała się m.in. uchylenia zaskarżonego
orzeczenia, przekazania sprawy do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia
o kosztach postępowania kasacyjnego.
W odpowiedzi na skargę kasacyjna powódka wniosła m.in. o jej oddalenie
i rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Ocena trafności zarzutów sformułowanych w skardze kasacyjnej sprowadzała
się przede wszystkim do rozstrzygnięcia, czy w okolicznościach sprawy dochodzone
roszczenie należało uznać za związane z prowadzeniem działalności gospodarczej,
co w świetle art. 118 k.c. powinno prowadzić do zastosowania skróconego
trzyletniego terminu przedawnienia, czy też zastosowanie winien mieć, jak przyjął
Sąd Okręgowy, a w ślad za nim Sąd Apelacyjny, ogólny termin przedawnienia.
Sąd Najwyższy w tym kontekście przypomina, że kwalifikacja konkretnych
roszczeń jako związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej
i podlegających trzyletniemu przedawnieniu była wielokrotnie przedmiotem jego
orzecznictwa. Przyjęto m.in., że działalność gminy polegająca na gospodarowaniu
gminnym zasobem nieruchomości stanowi działalność gospodarczą (zob. np. wyroki
SN z 5 stycznia 2011 r., III CSK 72/10, i z 6 czerwca 2014 r., III CSK 235/13),
podobnie jak administrowanie lokalami wchodzącymi w skład zasobu gminnego
oraz zakładanie i utrzymywanie trawników oraz parków (zob. uchwały SN z 30
listopada 1992 r., III CZP 134/92, OSNC 1993, nr 5, poz. 79; z 9 marca 1993 r.,
III CZP 156/92, OSNC 1993, nr 9, poz. 152, i z 6 sierpnia 1996 r., III CZP 84/96,
OSNC 1996, nr 11, poz. 150, oraz postanowienie SN z 26 maja 2006 r., V CZ 37/06)
W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmowano też, że do kwalifikacji
roszczenia jako związanego z prowadzeniem działalności gospodarczej
w rozumieniu art. 118 k.c. nie ma znaczenia prawny charakter leżącego u jego
podstaw zdarzenia – może ono być czynnością prawną, czynem niedozwolonym
lub jakimkolwiek innym zdarzeniem, nie wyłączając bezpodstawnego wzbogacenia,
czy korzystania z cudzej rzeczy – lecz związek z działalnością gospodarczą (zob. np.
II CSKP 950/23
6
uchwałę z 26 kwietnia 2002 r., III CZP 21/02, OSNC 2002, nr 12, poz. 149; wyroki:
z 16 lipca 2003 r., V CK 24/02, OSNC 2004, nr 10, poz. 157; z 23 kwietnia 2003 r.,
I CKN 316/01; z 22 września 2005 r., IV CK 105/05).
Powyższe stanowiska należało podzielić. W realiach niniejszej sprawy
należało jednak dostrzec charakterystykę czynności składających się na
gospodarowanie gminnym zasobem nieruchomości, określonych w art. 25 ust. 2 i 2a
w zw. z art. 23 ust. 1 u.g.n. Analizę tych przepisów przeprowadził Sąd Najwyższy
w wyroku z 6 kwietnia 2023 r., II CSKP 507/22, dochodząc do zasadnego wniosku,
że czynności te mają charakter zorganizowany i powtarzalny, oparty o sporządzane
cyklicznie plany, obejmujące m.in. prognozy co do udostępniania nieruchomości
należących do gminnego zasobu i związanego z tym poziomu wydatków
i wpływów. Czynności te wiążą się niewątpliwie z funkcjonowaniem w obrocie
gospodarczym (np. art. 23 ust. 1 pkt 4, 5, 7 i 7a w zw. z art. 25 ust. 2 u.g.n.) i powinny
być realizowane zgodnie z zasadami prawidłowej gospodarki (art. 12 u.g.n.),
co odpowiada formułowanemu w orzecznictwie i piśmiennictwie kryterium poddania
działalności zasadzie racjonalnego gospodarowania.
W świetle w art. 25 ust. 2 i 2a w zw. z art. 23 ust. 1 u.g.n. każda nieruchomość
wchodząca w skład gminnego zasobu powinna być objęta aktywnością gminy,
a do przejawów tej aktywności – mieszczących się w granicach racjonalnego
gospodarowania zasobem – należy zaliczyć nie tylko zbywanie nieruchomości
oraz oddawanie ich w dzierżawę i użytkowanie lub wynajmowanie, lecz także
ich ewidencjonowanie i – w razie potrzeby – kalkulację oraz dochodzenie
wynagrodzenia z tytułu bezumownego korzystania przez inny podmiot. Działania
te składają się na prawidłowy zarząd gminnym zasobem nieruchomości, przy czym
zarząd ten, w zależności od sytuacji prawnej i faktycznej, w jakiej znajduje się
konkretna nieruchomość, może przybierać różne formy.
To od gminy zależy, jakie czynności – kierując się zasadą racjonalnego
gospodarowania – podejmie w związku z bezumownym korzystaniem
z jej nieruchomości, w tym, czy zażąda wydania nieruchomości i następnie udostępni
ją do korzystania – na podstawie umowy – innemu podmiotowi, zaoferuje korzystanie
z nieruchomości na podstawie umowy, a w razie odmowy – zażąda jej wydania,
II CSKP 950/23
7
czy będzie tolerowała stan bezumownego korzystania z nieruchomości, dochodząc
następnie wynagrodzenia. Decyzje te i związane z nimi działania wchodzą w zakres
gospodarowania gminnym zasobem nieruchomości, czego nie zmienia to,
że w niektórych sytuacjach faktyczna swoboda gminy w tej materii może być
ograniczona, np. ze względu na toczący się spór sądowy.
Nie ma tym samym dostatecznych podstaw, by zasadniczo odmiennie oceniać
z punktu widzenia przedawnienia roszczenie z tytułu bezumownego korzystania
w zależności od tego, czy podstawą wejścia przez korzystającego w posiadanie
nieruchomości była uprzednia umowa, czy inne zdarzenia, o ile oczywiste jest,
że nieruchomość (a szerzej – rzecz) nie może zostać wykorzystana w inny sposób
niż w celu prowadzenia działalności gospodarczej. Innymi słowy, roszczenie z tytułu
bezumownego korzystania z rzeczy jest związane z prowadzeniem działalności
gospodarczej, nawet jeżeli właściciel nie miał tej rzeczy wcześniej w swoim władztwie,
o ile rzecz może zostać wykorzystana wyłącznie do prowadzenia działalności
gospodarczej.
Z taką sytuacją mieliśmy do czynienia w niniejszej sprawie. Roszczenie gminy
powstające na skutek bezumownego korzystania przez inny podmiot
z nieruchomości objętej pozwem pozostaje w związku z gospodarowaniem przez
powódkę gminnym zasobem nieruchomości, która to aktywność odpowiada
wymaganiu powtarzalności, jak również innym pojęciowym kryteriom działalności
gospodarczej. Nieruchomość ta – w świetle powołanych przepisów – mogła być
wykorzystana wyłącznie w ramach działalności gminy kwalifikowanej jako
działalność gospodarcza. Zawodowy i zorganizowany charakter czynności gminy
składających się na gospodarowanie gminnym zasobem nieruchomości odpowiada
zasadniczemu motywowi skróconego terminu przedawnienia roszczeń związanych
z prowadzeniem działalności gospodarczej, jakim jest podwyższony stopień
wymagań w zakresie dbałości o dochodzenie roszczeń ze strony profesjonalnego
wierzyciela i dążenie do sprawnego realizowania roszczeń powstałych w sferze
gospodarczej.
Z tych przyczyn rację ma skarżący, że wykładnia art. 118 k.c. dokonana przez
Sądy meriti była nieprawidłowa. Musiało to skutkować orzeczeniem kasatoryjnym
II CSKP 950/23
8
wydanym na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. O kosztach postępowania Sąd Najwyższy
orzekł zaś na zasadzie wynikającej z art. 108 § 2 w zw. z art. 39821 k.p.c.
Mariusz Załucki
[r.g.]
Tomasz Szanciło
Kamil Zaradkiewicz
