II CSKP 821/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
28 kwietnia 2026 r.
SSN Marcin Krajewski (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Ireneusz Kunicki
SSN Ewa Stefańska
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 28 kwietnia 2026 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej R.R. i M.O.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie
z 7 kwietnia 2023 r., V ACa 565/22,
w sprawie z powództwa R.R. i M.O.
przeciwko Bankowi spółce akcyjnej w W.
o ustalenie nieważności umowy i zapłatę, ewentualnie o ustalenie częściowej
bezskuteczności umowy i zapłatę,
I. uchyla zaskarżony wyrok:
1) w punkcie I w podpunkcie 1 lit. a w zakresie, w jakim Sąd
Apelacyjny, zmieniając częściowo wyrok Sądu Okręgowego
w Warszawie z 27 stycznia 2022 r., II C 338/20, oddalił powództwo
o zasądzenie odsetek ustawowych za opóźnienie za okres od 22
marca 2022 r. do dnia zapłaty od zasądzonych na rzecz R.R. kwot
202 651,04 zł i 72 074,30 CHF, a także zastrzegł na rzecz Banku
prawo zatrzymania;
II CSKP 821/24
2
2) w punkcie I w podpunkcie 1 lit. b w zakresie, w jakim Sąd
Apelacyjny, zmieniając częściowo wyrok Sądu Okręgowego
w Warszawie z 27 stycznia 2022 r., II C 338/20, oddalił powództwo
o zasądzenie odsetek ustawowych za opóźnienie za okres od 22
marca 2022 r. do dnia zapłaty od zasądzonych na rzecz M.O. kwot
202 651,04 zł i 72 074,30 CHF, a także zastrzegł na rzecz Banku
prawo zatrzymania
i w tym zakresie oddala apelację pozwanego;
II. zasądza od Banku spółki akcyjnej w W. na rzecz R.R. i M.O.
po 5900 zł zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego z odsetkami
ustawowymi za opóźnienie za czas po upływie tygodnia od dnia
doręczenia zobowiązanemu wyroku do dnia zapłaty.
Ireneusz Kunicki
(E.M.)
Marcin Krajewski
Ewa Stefańska
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 27 stycznia 2022 r. Sąd Okręgowy w Warszawie ustalił, że umowa
kredytu zawarta między powodami a pozwanym jest nieważna (punkt I), zasądził od
pozwanego na rzecz powodów 405 302,09 zł i 144 148,60 CHF z odsetkami
ustawowymi za opóźnienie od 9 listopada 2021 r. do dnia zapłaty (punkt II) oraz
rozstrzygnął o kosztach procesu (punkt III).
Sąd pierwszej instancji ustalił, że 19 kwietnia 2007 r. powodowie zawarli
z pozwanym umowę o kredyt hipoteczny indeksowany kursem franka
szwajcarskiego w wysokości 1 113 536 zł. Wypłacona w złotych kwota kredytu miała
zostać przeliczona na franki według kursu kupna franka szwajcarskiego zgodnie
z tabelą kursów walut obcych obowiązującą w banku w dniu uruchomienia kredytu
(§ 2 ust. 2). Na podstawie § 7 ust. 1 umowy kredytobiorcy zobowiązali się spłacić
kwotę kredytu w złotych polskich z zastosowaniem kursu sprzedaży franka
II CSKP 821/24
3
szwajcarskiego obowiązującego w dniu płatności raty kredytu zgodnie z tabelą
kursów walut obcych pozwanego.
W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd pierwszej instancji uznał za
niedopuszczalne postanowienia umowy dające bankowi prawo do jednostronnego
wyznaczania obciążeń konsumentów z odwołaniem do tabeli kursu walut banku.
Zdaniem Sądu dokładne określenie treści świadczenia albo przesłanek
pozwalających na dokładne określenie świadczenia warunkuje powstanie ważnego
zobowiązania. W ocenie Sądu Okręgowego strony nie określiły w umowie głównych
świadczeń stron, co pozostawało w sprzeczności z naturą stosunku umowy kredytu.
W rezultacie uznał, że umowa kredytu jest nieważna na podstawie art. 58 § 1 k.c.
z powodu jej sprzeczności z art. 3531 k.c., a także z art. 69 ust. 1 i 2 Prawa
bankowego, gdyż pozwany zastrzegł na swoją rzecz dodatkowy, niezgodny
z prawem, zysk pochodzący z dokonywania przeliczeń waluty w sposób dowolny
przez samego pozwanego. Ponadto Sąd pierwszej instancji uznał postanowienia
przyznające pozwanemu prawo jednostronnego ustalania wysokości salda kredytu
oraz wysokości rat kredytu za abuzywne na podstawie art. 3851 § 1 k.c.
Zdaniem Sądu Okręgowego nieważność umowy przesądza, że wszelkie
świadczenia uiszczone przez powodów na rzecz pozwanego w wykonaniu nieważnej
umowy były świadczeniami nienależnymi i podlegają zwrotowi na podstawie art. 410
§ 1 i 2 k.c. Mając to na względzie, Sąd zasądził od pozwanego na rzecz powodów
odpowiednie kwoty z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 9 listopada 2021 r., tj.
od dnia następnego po dniu doręczenia pozwanemu pisma procesowego ostatecznie
zmieniającego powództwo, do dnia zapłaty.
Wyrokiem z 7 kwietnia 2023 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie, na skutek
apelacji pozwanego, zmienił częściowo wyrok Sądu Okręgowego w punkcie II w ten
tylko sposób, że oddalił powództwo R.R. ponad kwoty 202 651,04 zł i 72 074,30 CHF
z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 9 listopada do 21 marca 2022 r.,
zastrzegając, że zapłata tych kwot z odsetkami na rzecz R.R. przez pozwanego
nastąpi za jednoczesnym zaofiarowaniem przez powoda na rzecz pozwanego kwoty
556 768 zł lub zabezpieczeniem roszczenia o jej zwrot (punkt I podpunkt 1 litera a),
oraz oddalił powództwo M.O. ponad kwoty 202 651,04 zł i 72 074,30 CHF z
II CSKP 821/24
4
ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 9 listopada 2021 r. do 21 marca 2022 r.,
zastrzegając, że zapłata tych kwot na rzecz M.O. przez pozwanego nastąpi za
jednoczesnym zaofiarowaniem przez powódkę na rzecz pozwanego kwoty 556 768
zł lub zabezpieczeniem roszczenia o jej zwrot (punkt I podpunkt 1 litera b). Sąd
Apelacyjny zmienił również ujęte w punkcie III wyroku Sądu Okręgowego
rozstrzygnięcie o kosztach procesu (punkt I podpunkt 2) oraz oddalił apelację
pozwanego w pozostałej części (punkt II), a także orzekł o kosztach postępowania
apelacyjnego (punkt III).
Sąd drugiej instancji podzielił w znacznej mierze ocenę prawną dokonaną
przez Sąd Okręgowy. W szczególności zgodził się, że postanowienia umowy
przyznające bankowi prawo do jednostronnego wyznaczania obciążeń konsumentów
z odwołaniem do tabeli kursu walut banku mają abuzywny charakter, przy czym
podkreślił, że o ich abuzywności przesądza również niedostateczne pouczenie
konsumentów przez bank o ryzyku kursowym wynikającym z powiązania świadczeń
w złotym z walutą obcą. Odmiennie niż Sąd pierwszej instancji Sąd Apelacyjny
stwierdził, że przepisy art. 3851 i n. k.c. stanowią lex specialis wobec przepisów
ogólnych o nieważności czynności prawnych. Uznał też, że wyeliminowanie z umowy
kredytu indeksowanego kursem waluty obcej klauzul przeliczeniowych powoduje, iż
nie jest możliwe określenie wysokości rozmiaru świadczeń kredytobiorców.
W rezultacie brakuje konsensu w zakresie głównych świadczeń stron, co powoduje
„upadek” umowy.
W dalszej kolejności Sąd Apelacyjny zwrócił uwagę, że w chwili zamknięcia
rozprawy przez Sądem pierwszej instancji powodowie nie byli już małżeństwem,
a więc nie pozostawali we wspólności ustawowej małżeńskiej. Zatem – zdaniem
Sądu drugiej instancji – Sąd Okręgowy nieprawidłowo zastosował art. 35 k.r.o.,
którego naruszenie Sąd Apelacyjny wziął pod uwagę z urzędu, w granicach
zaskarżenia. Powołując się na oświadczenie pełnomocnika powodów, który w toku
postępowania wskazał, że powodowie spłacali kredytu po połowie, Sąd drugiej
instancji uznał, iż na rzecz każdego z powodów powinna zostać zasądzona ½ sumy
dokonanych spłat, czyli 202 651,04 zł i 72 074,30 CHF z ustawowym odsetkami za
opóźnienie od 9 listopada 2021 r.
II CSKP 821/24
5
Ponadto Sąd drugiej instancji uwzględnił podniesiony przez pozwanego
w toku postępowania apelacyjnego zarzut zatrzymania kwoty 1 113 536 zł
stanowiącej równowartość wypłaconej powodom kwoty kredytu. Z powołaniem się
na art. 379 §1 k.c., w związku z podzielnością tej kwoty, uznał, że wobec każdego
z powodów prawo zatrzymania dotyczy ½ kwoty wypłaconego kredytu, czyli
556 768 zł. Mając na względzie, że oświadczenie o skorzystaniu przez pozwanego
z prawa zatrzymania zostało doręczone powodom 22 marca 2022 r., oraz „hamujący”
charakter zarzutu zatrzymania, powodujący ustanie stanu opóźnienia w zwrocie
nienależnego świadczenia, Sąd drugiej instancji uwzględnił apelację pozwanego
w zakresie rozstrzygnięcia o odsetkach ustawowych za opóźnienie i oddalił
powództwo o ich zasądzenie od 22 marca 2022 r. do dnia zapłaty.
Powodowie wnieśli skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego,
zaskarżając wyrok w części, tj. w zakresie punktu I podpunktu 1 litery a i punktu I
podpunktu 1 litery b, uwzględniających zarzut zatrzymania.
W skardze powodowie zarzucili naruszenie art. 496 w zw. z art. 497 k.c. oraz
art. 481 § 1-24 k.c. przez uznanie, że stronie umowy kredytu przysługuje prawo
zatrzymania, mimo że dysponuje ona zarzutem potrącenia, co doprowadziło do
przyjęcia, że odsetki ustawowe za opóźnienie należą się powodom jako dłużnikom-
retencjonistom jedynie do dnia złożenia oświadczenia przez pozwanego
oświadczenia o skorzystaniu z prawa zatrzymania i – w rezultacie – do zasądzenia
odsetek ustawowych za opóźnienie jedynie za okres od 9 listopada do 21 marca
2022 r.
Skarżący wnieśli o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego i przekazanie sprawy
do ponownego rozpoznania, ewentualnie o zmianę wyroku Sądu Apelacyjnego
i orzeczenie zgodnie z powództwem przez zasądzenie odsetek ustawowych za
opóźnienie od 9 listopada 2021 r. do dnia zapłaty, a także o zasądzenie od
pozwanego na rzecz powodów kosztów postępowania kasacyjnego w wysokości
dwukrotności przepisanej stawki minimalnej.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwany wniósł m.in. o jej oddalenie oraz
o zasądzenie od powodów na jego rzecz kosztów postępowania kasacyjnego, w tym
kosztów zastępstwa prawnego według norm przepisanych.
II CSKP 821/24
6
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Wobec zasadności jedynego zgłoszonego zarzutu skarga kasacyjna
podlegała uwzględnieniu. Zarzut ten dotyczył dwóch powiązanych ze sobą kwestii –
rozstrzygnięcie w przedmiocie dopuszczalności podniesienia przez pozwanego
zarzutu zatrzymania determinuje bowiem rozstrzygnięcie w zakresie odsetek
ustawowych za opóźnienie.
W pierwszej kolejności należało zatem odnieść się do możliwości podniesienia
przez bank zarzutu zatrzymania wypłaconej nienależnie kwoty kredytu. Na tym tle
należy wskazać, że w uchwale składu siedmiu sędziów z 19 czerwca 2024 r., III CZP
31/23 (OSNC 2025, nr 3, poz. 25), Sąd Najwyższy uznał, że prawo zatrzymania nie
przysługuje stronie, która może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelnością
drugiej strony. W orzeczeniu tym Sąd stwierdził, iż w sytuacji, gdy obie strony są
zobowiązane do wzajemnego spełnienia (zwrotu) świadczeń pieniężnych, prawo
zatrzymania nie przysługuje z uwagi na fakt, że w Kodeksie cywilnym przewidziano
instytucję intensywniej chroniącą interes stron, tj. potrącenie (art. 498 i n. k.c.).
Z kolei w uchwale składu siedmiu sędziów z 5 marca 2025 r., III CZP 37/24
(OSNC 2025, nr 11, poz. 98), Sąd Najwyższy stwierdził wprost, że w razie
dochodzenia od banku zwrotu świadczenia spełnionego na podstawie umowy
kredytu, która okazała się niewiążąca, bankowi nie przysługuje prawo zatrzymania
na podstawie art. 496 w zw. art. 497 k.c. Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym
skargę kasacyjną podziela zajęte w przywołanej uchwale stanowisko, co oznacza,
że powołanie się przez bank na prawo zatrzymania w niniejszej sprawie nie było
możliwe. Podstawowym argumentem na rzecz tej tezy jest to, że umowa kredytu nie
jest umową wzajemną, a prawo zatrzymania na podstawie art. 497 w zw. z art. 496
k.c. przysługuje wyłącznie w razie nieważności lub rozwiązania umowy wzajemnej.
Jedynie na marginesie należy wskazać, że wykluczenie możliwości
powoływania się przez bank na prawo zatrzymania w okolicznościach niniejszej
sprawy pozostaje w zgodzie z postanowieniem Trybunału Sprawiedliwości Unii
Europejskiej z 8 maja 2024 r., C-424/22, w którym TSUE uznał, że art. 6 ust. 1 oraz
art. 7 ust. 1 dyrektywy 93/13 stoją na przeszkodzie powołaniu się przez instytucję
bankową na prawo zatrzymania w sporze z konsumentem żądającym stwierdzenia
II CSKP 821/24
7
nieważności umowy kredytu hipotecznego. Wymieniona dyrektywa nie stanowi
wprawdzie bezpośrednio podstawy uregulowania stosunku prawnego stron, jednak
należy preferować taki rezultat interpretacji prawa polskiego, który jest zgodny
z dyrektywą, o ile osiągnięcie tego rezultatu jest możliwe w ramach ogólnie
przyjętych metod wykładni. Wykładnia wynikająca z uchwały składu siedmiu sędziów
SN z 5 marca 2025 r., III CZP 37/24, dowiodła istnienia takiej możliwości.
W związku z powyższym wskazać należy również, że nie podlegał
uwzględnieniu złożony przez powodów w toku postępowania kasacyjnego wniosek
o skierowanie pytania prejudycjalnego do TSUE. Treść tego pytania nie pozostawała
w związku z zarzutami skargi kasacyjnej, a kwestię dopuszczalności stosowania
prawa zatrzymania przez banki w tzw. sprawach frankowych należy uznać za
dostatecznie wyjaśnioną.
Mając na względzie, że pozwany nie był władny skutecznie skorzystać
z prawa zatrzymania, nie można uznać, iż od dnia doręczenia powodom
oświadczenia pozwanego o skorzystaniu z zarzutu zatrzymania, tj. 22 marca 2022 r.,
doszło do ustania stanu opóźnienia w zwrocie przez pozwanego nienależnego
świadczenia i do zahamowania naliczania odsetek ustawowych za opóźnienie.
W rezultacie odsetki ustawowe za opóźnienie w zwrocie nienależnego świadczenia
należą się powodom od 9 listopada 2021 r. do dnia zapłaty.
Wobec oczywistej zasadności zarzutu naruszenia prawa materialnego oraz
zgłoszonego przez skarżących wniosku o orzeczenie reformatoryjne Sąd Najwyższy
uchylił zaskarżony wyrok w zaskarżonej części i w tym zakresie, na podstawie art.
39816 k.p.c., oddalił apelację pozwanego.
O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 98 § 1,
11, 3 i 4 w zw. z art. 99 k.p.c. w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 2 pkt 7 oraz § 20
rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie
opłat za czynności radców prawnych, uwzględniając uiszczoną opłatę od skargi
kasacyjnej. Odrębne zasądzenie kosztów na rzecz R.R. i M.O. było skutkiem uznania
ich za współuczestników formalnych, co skutkowało koniecznością odrębnego
ustalenia wartości przedmiotu zaskarżenia w stosunku do każdego z nich
(wynoszącą 50% wartości podanej w skardze).
II CSKP 821/24
8
Sąd Najwyższy nie uwzględnił wniosku o zasądzenie kosztów w wysokości
dwukrotności stawki minimalnej, gdyż nie zachodziła żadna ze wskazanych w § 15
ust. 3 wspomnianego rozporządzenia przesłanek, która by to uzasadniała.
Ireneusz Kunicki
(E.M.)
[SOP]
Marcin Krajewski
Ewa Stefańska
