II CSKP 75/23

II CSKP 75/23 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: 9 stycznia 2026 r. SSN Karol Weitz (przewodniczący) SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca) SSN Roman Trzaskowski Protokolant Magdalena Kucia po rozpoznaniu na rozprawie 9 stycznia 2026 r. w Warszawie skargi kasacyjnej […] od wyroku Sądu Okręgowego w Gliwicach z 16 marca 2022 r., III Ca 271/21, w sprawie z powództwa B.Ż. i D.Ż. przeciwko […] o zapłatę, uchyla zaskarżony wyrok w punkcie 1 w części oddalającej apelację w stosunku do B.Ż. i D.Ż. oraz zasądzającej na rzecz tych powodów koszty postępowania apelacyjnego (punkt 2 i punkt 3) i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w Gliwicach do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. Grzegorz Misiurek Karol Weitz Roman Trzaskowski (A.T.) II CSKP 75/23 2 UZASADNIENIE Sąd Rejonowy w Gliwicach wyrokiem z 11 stycznia 2021 r. zasądził od pozwanego […] na rzecz powodów B.Ż. i D.Ż. kwoty po 70 000,00 zł oraz na rzecz powoda T.Ż. kwotę 30 000,00 zł – z ustawowymi odsetkami […] i kosztami procesu a apelację pozwanego od tego orzeczenia Sąd Okręgowy w Gliwicach oddalił wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną. W sprawie ustalono, że […] w G. kierujący motocyklem M.L. utracił panowanie nad pojazdem, zjechał z jezdni w prawo i uderzył w drzewo. M.L. w wyniku urazów zmarł a jadący z nim jako pasażer K.Ż. doznał ciężkich obrażeń ciała. Do wypadku doszło z winy kierującego motocyklem, który nie dostosował prędkości jazdy do panujących warunków drogowych. K.Ż. jechał bez kasku ochronnego, co stanowiło naruszanie zasad bezpieczeństwa w ruchu drogowym i miało wpływ na zmniejszenie stopnia ochrony głowy. […] Podczas […] pobytu w hospicjum stosowano wobec niego m.in. antybiotykoterapię o szerokim spektrum i podawano leki zmniejszające napięcie mięśni. Odleżyny doprowadzono do stanu ziarninowania, opanowano infekcje, w tym dróg moczowych i usunięto cewnik. Jako pacjenta stabilnego internistycznie, wypisano poszkodowanego do domu pod opiekę matki. Ze względu na spastyczny niedowład czterokończynowy, napady padaczkowe oraz infekcję dróg oddechowych […] przebywał na oddziale neurologicznym […], skąd wypisano go z zaleceniem dalszego leczenia w warunkach domowych. […] […] K.Ż. został zaliczony do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności o charakterze trwałym, na stałe. Jest niezdolny do pracy, wymaga zaopatrzenia w przedmioty ortopedyczne i środki pomocnicze oraz stałej pomocy innych osób ze względu na niezdolność do samodzielnej egzystencji. […] K.Ż. został całkowicie ubezwłasnowolniony ze względu na pourazowy zespół mózgowy. Jego opiekunem prawnym została ustanowiona matka B.Ż. II CSKP 75/23 3 K.Ż. w chwili wypadku […], był zdrowy i w pełni sprawny. […] Poszkodowany rozumie niektóre polecenia swoich rodziców, stara się mówić pojedyncze słowa, ale tylko rodzice potrafią się z nim porozumieć. Ogląda książeczki dla dzieci, próbuje grać w dziecięce gry. Nie potrafi dłużej utrzymać jednej pozycji ciała, ciągle chce wyjść z wózka inwalidzkiego, jest niespokojny ruchowo. Na niczym nie koncentruje się przez dłuższą chwilę. Nie stoi sam i nie chodzi. Nie potrafi jeść samodzielnie, trzeba go karmić. Wymaga stałego nadzoru, gdyż z powodu nadpobudliwości ruchowej może wyrządzić krzywdę sobie lub komuś. Nie kontroluje zwieraczy, stale musi korzystać z pieluchomajtek. Rodzice karmią go, myją, kąpią, golą, ubierają. K.Ż. zażywa leki przeciwpadaczkowe, dzięki którym napady padaczkowe nie występują. Rokowania co do stanu jego zdrowia na przyszłość są złe; konieczna jest dalsza rehabilitacja, leczenie specjalistyczne i zażywania leków. Poszkodowany do końca życia będzie odczuwał negatywne skutki wypadku. […] Stan ogólny i neurologiczny K.Ż. - w porównaniu do tego bezpośrednio po wypadku, a więc wegetatywnego - uległ poprawie dzięki dotychczasowemu leczeniu, zwłaszcza rehabilitacji. Przed wypadkiem powódka B.Ż. pracowała zawodowo, prowadziła dom oraz wychowywała […] dzieci. Szczególnie bliski kontakt z K. Ż. spośród rodzeństwa miał jego brat […], który pomagał rodzicom w opiece nad K. Po wypadku rodzina zaprzestała wspólnych wyjazdów, gdyż cała jej uwaga skupiła się na opiece nad K.Ż. odczuwa, że jego żona nie ma czasu dla niego, gdyż ciągle musi czuwać przy synu. Wypadek K.Ż. i jego następstwa wpłynęły na zdrowie psychiczne B.Ż. Przeżyła ona poważny wstrząs emocjonalny i odczuwa bezradność doświadczając nagłego, trwałego kalectwa swojego dziecka. Zrezygnowała z pracy zawodowej, aby móc opiekować się synem Zmuszona jest spać z nim w jednym pokoju, gdyż w każdej chwili może być mu potrzebna. Konsekwencją tej decyzji było wyraźne zawężenie innych aktywności życiowych i relacji interpersonalnych powódki. Nie przejawia ona poczucia samozadowolenia i nie akceptuje obecnej sytuacji. Dominuje u niej lęk o przyszłość, niepokój, zmienny nastrój, poczucie bezradności wobec rzeczywiści. Jej życie determinuje rola opiekunki niepełnosprawnego syna. II CSKP 75/23 4 Również powód D.Ż. przeżył wstrząs emocjonalny w następstwie wypadku syna. Musiał dostosował się do nowej rzeczywistości i udziela wsparcia żonie w wykonywaniu roli opiekunki. Odczuwa braku realizacji innych aktywności i spędzania czasu z żoną w sposób relaksujący. Powód jest wsparciem dla K. przez zamieszkiwanie z nim, rozmowy, wspólne spędzanie czasu z nim oraz doraźna pomoc. Skutki wypadku wpłynęły także na zdrowie psychiczne T.Ż., powodując wstrząsa emocjonalny. Przeżywa on niepełnosprawność brata, ma poczucie straty relacji z K., która miała miejsce wcześniej. Kierujący motocyklem sprawca wypadku pojazdu nie posiadał ubezpieczenia OC, dlatego obowiązek zaspokojenie roszczeń za szkody w mieniu i na osobie związane ze zdarzeniem spoczywa na pozwanym. Sąd Okręgowy w Gliwicach wyrokiem z 28 czerwca 2012 r. zasądził od pozwanego […] na rzecz K.Ż. kwotę 310 000.00 zł tytułem zadośćuczynienia za skutki zdarzenia […], 18 830,00 zł tytułem odszkodowania oraz rentę w kwocie 2200,00 zł miesięcznie, płatną do 5 dnia każdego kolejnego miesiąca, […]; ustalił również, że pozwany ponosi odpowiedzialność za przyszłe szkody K.Ż., będące skutkiem wypadku z uwzględnieniem ograniczenia odpowiedzialności […]; wyrok ten został skorygowany nieznacznie przez Sąd Apelacyjny w Katowicach wyrokiem z 8 lutego 2013 r. w zakresie rozstrzygnięcia o odsetkach ustawowych za opóźnienie od kwoty zasądzonego odszkodowania. W świetle przytoczonych ustaleń faktycznych, Sąd Rejonowy uznał roszczenia powodów za usprawiedliwione na podstawie art. 448 k.c. w związku z art. 23 k.c. Stwierdził, że wypadek […] doprowadził do utraty więzi bliskości i więzi emocjonalnej pomiędzy powodami a poszkodowanym K. Stan jego zdrowia, uniemożliwiający samodzielna egzystencję i wykonywanie podstawowych funkcji życiowych, stał się źródłem poważnych cierpień psychicznych powodów i zmienił strukturę relacji rodzinnych w takim stopniu, że można mówić o naruszeniu ich dóbr osobistych. Unicestwienia więzi bliskości nie można łączyć jedynie II CSKP 75/23 5 ze stanem wegetatywnym członka rodziny. Może ono nastąpić również w przypadku, gdy - jak w ustalonym stanie faktycznym - poszkodowany co prawda porusza się przy pomocy osób trzecich na wózku inwalidzkim lub chodziku, jednak jego stan zdrowia wskazuje na rozległe nieodwracalne uszkodzenia ciała i rozstrój zdrowia uniemożliwiające pielęgnowanie prawidłowych więzi rodzinnych. Adekwatne sumy pieniężne z tytułu zadośćuczynienia dla rodziców K.Ż. stanowią kwoty po 100 000,00 zł, które należało pomniejszyć o – bezsporny między stronami - stopień przyczynienia się poszkodowanego do rozmiaru doznanego uszkodzenia ciała […] Natomiast w przypadku brata poszkodowanego odpowiednią sumę – przy zastosowaniu wzmiankowanej redukcji - stanowi kwota 30 000 zł. Sąd Okręgowy podzielił ocenę prawną roszczeń powodów dokonaną przez Sąd pierwszej instancji. Zwrócił uwagę, że zasługiwały one na uwzględnienie również na podstawie art. 4462 k.c., który wszedł w życie z dniem 19 września 2021 r. ze skutkiem retroaktywnym. W skardze kasacyjnej, opartej na pierwszej podstawie kasacyjnej (art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c.), skierowanej przeciwko rozstrzygnięciom oddalającemu apelację pozwanego w stosunku do powodów B.Ż. oraz D.Ż. i orzekającemu o kosztach za instancję odwoławczą, zarzucił naruszenie art. 448 i art. 4462 przez ich niewłaściwe zastosowanie. W konkluzji wniósł o uchylenie wyroku Sądu Okręgowego w zaskarżonej części i przekazanie sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postepowania kasacyjnego, ewentualnie o uchylenie tego orzeczenia i oddalenie roszczeń powodów objętych skarga kasacyjną oraz zasądzenie od nich na rzecz skarżącego kosztów procesu. Powodowie w odpowiedzi na skargę kasacyjną wnieśli o jej oddalenie. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: U podstaw zaskarżonego wyroku legło stwierdzenie, że ciężkie i długotrwałe uszkodzenia ciała, których w wyniku wypadku komunikacyjnego doznał poszkodowany K.Ż., spowodowały niemożność kontynuowania więzi rodzinnej, uzasadniającą przyznanie jego najbliższym członkom rodziny zadośćuczynienie za doznana krzywdę. Stanął przy tym na stanowisku, że roszczenia powodów z tego tytułu znajdują usprawiedliwienie zarówno w treści II CSKP 75/23 6 art. 448, jak i art. 4462 k.c. Podniesionym w skardze kasacyjnej zarzutom podważającym powyższą ocenę nie można odmówić słuszności. Zgodnie z art. 4462 k.c., wprowadzonym do Kodeksu cywilnego ustawą dnia 24 czerwca 2021 r. nowelizującą tę regulację, w razie ciężkiego i trwałego uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia, skutkującego niemożnością nawiązania lub kontynuowania więzi rodzinnej, sąd może przyznać najbliższym członkom rodziny poszkodowanego odpowiednią sumę tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę. Z brzmienia tego przepisu wynika jednoznacznie, że może być on zastosowany nie w każdym przypadku ciężkiego i trwałego uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia wskutek czynu niedozwolonego, lecz wyjątkowo wtedy, gdy skutkiem tych uszczerbków jest niemożność nawiązania lub kontynuowania więzi rodzinnej. Ratio legis tego unormowania została wyjaśniona w uzasadnieniu projektu ustawy nowelizującej. Wskazano w nim, że celem jego wprowadzenia było ustanowienie prawidłowej podstawy normatywnej odpowiedzialności cywilnej za krzywdę najbliższych członków rodziny poszkodowanego polegającej na niemożności nawiązania z nim lub kontynuowania więzi rodzinnej z uwagi na doznanie trwałego i ciężkiego uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia. Potrzeba taka wynikła z podejmowanych w orzecznictwie – w sposób niejednolity i budzący kontrowersje - prób poszukiwania podstaw tej odpowiedzialności w art. 448 i art. 446 § 4 k.c. a także wypowiedzi wskazujących na brak podstawy prawnej do konstruowania roszczenia o zadośćuczynienie tego rodzaju. Konieczne jest zatem zagwarantowanie osobom najbliższym poszkodowanego prawa do zadośćuczynienia za krzywdę spowodowaną zerwaniem więzi rodzinnej, zbliżoną do krzywdy uregulowanej w art. 446 § 4 k.c. Projektowany art. 4462 k.c. dotyczy szczególnie dramatycznych sytuacji, w których w następstwie ciężkiego i trwałego uszczerbku na zdrowiu lub rozstroju zdrowia dochodzi do niemożności nawiązania lub kontynuowania więzi rodzinnej. Przedmiotem jego regulacji są przypadki trwałego stanu śpiączki pourazowej lub stanów wegetatywnych oraz stanów związanych z uszkodzeniem mózgu albo innych przypadków poważnego i nieodwracalnego rozstroju zdrowia, skutkujących zerwaniem więzi rodzinnej; w tego rodzaju tragicznych sytuacjach skutek zerwania więzi rodzinnych jest zbliżony do skutku II CSKP 75/23 7 śmierci osoby bliskiej. Dochodzi do niego - w rozumieniu projektowanego przepisu - w okolicznościach wyjątkowych, które spowodowały nie ich zaburzenie, zakłócenie lub pogorszenie, lecz faktyczną niemożliwości nawiązania lub utrzymywania kontaktu właściwego dla danego rodzaju stosunków. Przytoczone fragmenty uzasadnienia projektu ustawy nowelizującej wskazują jednoznacznie na zamiar usunięcia wątpliwości co do zasadności objęcia ochroną więzi rodzinnej jako dobra osobistego, podstawy prawnej roszczenia o zadośćuczynienie za niemożność nawiązania lub kontynuowania tej więzi i ograniczenia projektowanego rozwiązania - zgodnie z przeważającym nurtem orzecznictwa na gruncie art. 448 k.c. - do przypadków najcięższych i nieodwracalnych uszczerbków na zdrowiu, wiążących się z dotkliwą, niekończącą się krzywdą, porównywalną z krzywdą związaną z definitywną utratą osoby najbliższej. Ustawodawca wprowadzając art. 4462 z dniem 19 września 2021 r. nadał mu moc retroaktywną i nakazał w art. 2 ustawy nowelizującej jego stosowanie do zdarzeń, których skutkiem jest niemożność nawiązania lub kontynuowania więzi rodzinnej przez najbliższych członków rodziny z poszkodowanym z powodu wyrządzenia u niego ciężkiego i trwałego uszkodzenia ciała lub wywołania rozstroju zdrowia, powstałych przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy. Przepis ten – co trafnie dostrzegł Sąd Okręgowy - ma zatem zastosowanie do stanu faktycznego podlegającego ocenie w rozpoznawanej sprawie, jednak w chwili wyrokowania przez ten Sąd - wbrew jego odmiennemu zaopatrywaniu - wyłączał możliwość zastosowania do oceny tego stanu również art. 448 k.c. Zarzut naruszenia tego przepisu był więc uzasadniony. W motywach zaskarżonego wyroku odnoszących się do stanu zdrowia poszkodowanego i jego wpływu na relacje z najbliższymi członkami rodziny Sąd Okręgowy wskazał, że nie jest już możliwe, aby K.Ż. uczestniczył w życiu rodzinnym, nawiązywał logiczny kontakt z rodzicami i bratem oraz aby był „integralną częścią rodziny” tak, jak przed wypadkiem. Zaznaczył przy tym, że wykluczone jest już wspólne spędzanie czasu oraz że „naruszeniu uległy wartości właściwe dla oceny prawidłowych więzi społecznych”. Z ustaleń poczynionych przez Sąd pierwszej II CSKP 75/23 8 instancji, zaaprobowanych przez Sąd Okręgowy, wynika jednak, że stan zdrowia K.Ż. dzięki zastosowanemu leczeniu i rehabilitacji uległ poprawie w stosunku do stwierdzonego bezpośrednio po wypadku (wegetatywnego). Rozumie on niektóre polecenia rodziców, stara się mówić pojedyncze słowa i rodzice potrafią się z nim porozumieć. Wykonuje też ćwiczenia rehabilitacyjne, ogląda książki dla dzieci i próbuje grać w gry dziecięce a powodowie spędzają wspólnie z nim czas. W świetle tych ustaleń, wnioski wysnute na ich podstawie przez Sąd Okręgowy budzą istotne zastrzeżenia. Ustalania te wskazują bowiem na to, że choć na skutek ciężkich obrażeń ciała stan zdrowia K.Ż. oraz więzi rodzinnych z powodami uległy dramatycznemu pogorszeniu, to jednak więzi te nie zostały całkowicie zerwaniu i w ograniczonym zakresie są jednak kontynuowane. Tymczasem – jak już wskazano – przesłanką usprawiedliwiającą roszczenie przewidziane w art. 4462 k.c. – jest stwierdzenie nie samego pogorszenia więzi rodzinnych w stosunku do stanu istniejącego przed zdarzeniem wywołującym ciężkie uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia, lecz braku możliwości jej kontunuowania w jakiejkolwiek postaci. Sąd Okręgowy wyszedł z odmiennych założeń, co nie pozwoliło odeprzeć skutecznie zarzutu naruszenia art. 4462 k.c. Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. orzekł, jak w sentencji. Grzegorz Misiurek Karol Weitz Roman Trzaskowski (A.T.) [SOP]