II CSKP 718/24

II CSKP 718/24 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: 29 kwietnia 2026 r. SSN Mariusz Łodko (przewodniczący) SSN Agnieszka Jurkowska-Chocyk SSN Dariusz Pawłyszcze (sprawozdawca) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 29 kwietnia 2026 r. w Warszawie skargi kasacyjnej Bank S.A. w W. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 31 marca 2022 r., VI ACa 461/21, w sprawie z powództwa M.B., P.B. i A.B. przeciwko Bank S.A. w W. o zapłatę, 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od Bank S.A. w W. na rzecz M.B., P.B. i A.B. po 1800 (jeden tysiąc osiemset) zł kosztów postępowania kasacyjnego. Agnieszka Jurkowska-Chocyk Mariusz Łodko Dariusz Pawłyszcze (G.G.) UZASADNIENIE II CSKP 718/24 2 Wyrokiem z 21 kwietnia 2021 r., XXV C 36/19, Sąd Okręgowy w Warszawie oddalił powództwo kredytobiorców przeciwko bankowi o zapłatę sumy zapłaconej bankowi w wykonaniu nieważnej umowy kredytu. Wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną Sąd Apelacyjny w Warszawie zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że zasądził od banku na rzecz kredytobiorców, w równych częściach, dochodzoną pozwem sumę 316 184,66 zł z odsetkami, oddalił powództwo w pozostałej części (tj. co do żądania odsetek za okres przed złożeniem przez bank odpowiedzi na pozew) i oddalił apelację w pozostałej części. Sąd drugiej instancji ustalił, że 29 sierpnia 2008 r. powodowie zawarli z poprzednikiem prawnym pozwanego banku umowę kredytu na cele mieszkaniowe w wysokości 205 266,84 franków szwajcarskich (CHF) na okres 360 miesięcy. Suma kredytu wyrażona w CHF miała zostać przeliczona na złote według kursu kupna dewiz zgodnie z tabelą obowiązującą w banku w dniu wykorzystania kredytu lub jego transzy. Jako walutę spłaty kredytu wskazano CHF oraz ustalono, że w przypadku spłaty w złotówkach realizacja płatności nastąpi przy wykorzystaniu bieżącego kursu sprzedaży dewiz dla CHF, obowiązującego w banku w dniu realizacji należności. W okresie od 17 września 2008 r. do 15 października 2018 r. kredytobiorcy zapłacili bankowi tytułem spłaty rat kapitałowo-odsetkowych sumę w złotych stanowiącą równowartość 90 250,61 CHF, według kursu banku z dnia danej spłaty. W ocenie Sądu drugiej instancji w chwili zawarcia sporna umowa nie była sprzeczna z art. 69 ust 1 pr.bank. lub art. 3531 k.c. Umowa ta jednak nie miała charakteru umowy kredytu walutowego, a stanowiła jedną z wykształconych w obrocie prawnym odmian umowy kredytu złotówkowego, w której wprowadzenie tzw. „klauzuli waloryzacyjnej” służyło zastosowaniu oprocentowania ustalonego w oparciu o wskaźniki rynkowe odnoszące się do CHF. Ustalenie więc wysokości świadczenia kredytobiorców w odniesieniu do CHF było skutkiem, a nie przyczyną wprowadzenia mechanizmu indeksacji - tą było dążenie do zastosowania niższego oprocentowania, a przez to obniżenia odsetkowych kosztów kredytu. II CSKP 718/24 3 Sąd Apelacyjny w oparciu o art. 3851 § 1 i 2 k.c. i art. 58 § 1 k.c. uznał nieważność umowy z uwagi na bezskuteczność abuzywnych klauzul waloryzacyjnych w niej zawartych oraz braku możliwości wypełnienia luk w umowie powstałych po ich eliminacji. Sąd drugiej instancji uznał za niedozwolone w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. postanowienia umowy określające zasady przeliczenia wypłaconego kredytu na złote i spłacanych rat na CHF, pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej. Przy tym postanowienia te wprawdzie określają główne świadczenia stron, lecz nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny, ponieważ umowa nie zawierała mechanizmu kształtowania kursu CHF przez bank. Ze względu na brak kursu koniecznego do stosowania indeksacji, wszystkie postanowienia umowy dotyczące indeksacji są nieważne. Umowa nie może nadal obowiązywać bez kwestionowanych warunków, ponieważ ich usunięcie spowodowałoby zmianę charakteru głównego przedmiotu umowy. Pozwany bank zaskarżył skargą kasacyjną wyrok Sądu drugiej instancji w części zmieniającej wyrok Sądu Okręgowego, zarzucając naruszenie prawa materialnego: 1) art. 69 ust. 1 pr.bank. w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c. przez przyjęcie, że umowa była umową o kredytu denominowanego indeksowanego, chociaż była umową kredytu walutowego; 2) art. 69 ust. 1 pr.bank. w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c. przez uznanie, że kredytobiorcy nie mogli domagać się wypłaty kredytu w CHF, spłata kredytu miała następować w złotych, a określenie CHF jako waluty spłaty było wyłącznie deklaratywne; 3) art. 3851 § 1 i 3 w zw. z art. 3852 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 przez uznanie, że abuzywne są postanowienia umowy dotyczące wypłaty kredytu w złotych, chociaż postanowienia te zostały indywidulanie uzgodnione z kredytobiorcami, oraz dotyczące stosowania kurów z tabeli banku, gdyż kursy te były rynkowe; 4) art. 3851 § 1 k.c. przez przyjęcie, że postanowienia określające sposób ustalenia kursu wymiany walut, mający zastosowanie przy wypłacie kredytu oraz przy II CSKP 718/24 4 wyliczeniu wysokości rat kredytu, uznane przez Sąd drugiej instancji za niedozwolone postanowienia umowne, określają główne świadczenia stron; 5) art. 3851 § 2 w zw. z art. 56, 354 § 1 k.c. i w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 przez ustalenie, że umowa kredytu nie może obowiązywać po wyeliminowaniu z niej postanowień niedozwolonych; 6) art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 w zw. z art. 65 § 1 i 2 k.c. oraz art. 358 § 2 i 3 k.c. oraz art. 24 ust. 2 i 3 ustawy o NBP oraz art. L przepisów wprowadzających kodeks cywilny oraz art. 69 ust. 3 pr.bank. przez uznanie, że bank uniemożliwił kredytobiorcom spłatę kredytu bezpośrednio w walucie obcej i to również w odniesieniu do zobowiązań, które powstały przed wejściem w życie art. 69 ust. 3 pr.bank. w aktualnym brzmieniu i nie zastosował rozliczeń według kursu średniego NBP; 7) art. 405 w zw. z art. 410 § 1 i 2 k.c. przez zakwalifikowanie świadczeń spełnionych przez kredytobiorców, jako nienależnych; 8) art. 405 w zw. z art. 410 § 1 i 2 w zw. z art. 197 w zw. z art. 196 § 1 zd. 1 k.c. przez przyjęcie, że zwrot nienależnego świadczenia spełnionego w wykonaniu umowy kredytu uznanej za nieważną przysługuje wszystkim kredytobiorcom w częściach równych; 9) art. 197 w zw. z art. 196 § 1 zd. 1 k.c. przez przyjęcie, że kredytobiorcom przysługują równe udziały w prawach związanych z kontem bankowym, na jakie wpłacali środki celem spłaty rat kredytu; 10) art. 455 k.c. przez uznanie, że uzasadnione jest zasądzenie odsetek ustawowych za opóźnienie od 13 maja 2019 r. Pozwany bank wniósł o uchylenie wyroku w zaskarżonej części i oddalenie apelacji kredytobiorców w całości, ewentualnie uchylenie wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: W zarzutach, oznaczonych w skardze jako 1 i 2, skarżący zarzuca błędne przyjęcie, że umowa zawarta przez strony jest umową kredytu denominowanego, II CSKP 718/24 5 gdy tymczasem jest to kredyt walutowy, a także błędne przyjęcie, że określenie franka szwajcarskiego jako waluty spłaty miało charakter wyłącznie deklaratywny. Umowa kredytu walutowego cechuje się tym, że suma kredytu jest wyrażona w walucie obcej, a wypłata i spłata są dokonywane również w tej walucie. Przy tym przyznanie kredytobiorcy możliwości wypłaty i spłaty w złotych nie pozbawia kredytu charakteru walutowego pod warunkiem, że jest to tylko uprawnienie kredytobiorcy. A skorzystanie z tego uprawnienia przy wypłacie jednej z transz lub spłacie jednej z rat nie pociąga za sobą obowiązku przeliczania na złote przy kolejnych wypłatach lub spłatach. Przedmiotem kredytowania był zakup domu jednorodzinnego oraz dokończenie budowy. Kredytobiorcy wnioskowali o 410 000 zł, a walutą miały być franki szwajcarskie. W umowie kredytu kwota została określona jako 205 266,84 CHF. Strony uzgodniły jednak, że uruchomienie kredytu nastąpi w 4 transzach, w kwocie nie większej niż 340 000 zł, na wskazany w umowie rachunek kredytobiorców prowadzony w złotych. Tak więc kredytobiorcy nie mogli domagać się wypłaty kredytu we frankach szwajcarskich, gdyż zgodnie z zapisami umowy kredyt miał zostać wypłacony w złotych, a jego spłata miała następować z prowadzonego w tym celu rachunku kredytobiorców w złotych. Wyklucza to przyjęcie, że kredytobiorcy zaciągnęli kredyt walutowy. Z zapisów umowy, dotyczących spłaty przez pobieranie sobie spłat przez bank z rachunku kredytobiorcy, wynika, że waluta rachunku determinowała walutę spłaty, a były nią złote. Nawet jeżeli kredytobiorca mógł zwrócić się o założenie rachunku do spłaty w CHF, to nie wynikało to z treści umowy. Kredytobiorcy mogli działać w przeświadczeniu, że nie mogą założyć rachunku we frankach szwajcarskich i żądać, aby bank z tego rachunku pobierał spłaty. Zarzuty zmierzające do podważenia kwalifikacji kredytu jako denominowanego są niezasadne. Bank kwestionuje uznanie klauzul ryzyka walutowego i przeliczeniowych za niejednoznaczne i nieuzgodnione indywidualnie, twierdząc, że były one sformułowane prostym językiem i nie naruszały interesów powodów. Postanowienia przewidujące przeliczenie wypłaty kredytu według kursu kupna i spłaty według kursu sprzedaży CHF z tabel banku nie określają zasad ustalania tych kursów, co zgodnie II CSKP 718/24 6 z utrwaloną linią orzeczniczą uniemożliwia uznanie klauzul przeliczeniowych za jednoznacznie sformułowane. Pozwany bank nie wykazał indywidualnego uzgodnienia tych klauzul (art. 3851 § 4 k.c.), a wybór rodzaju kredytu nie oznacza negocjacji treści wybranego wzorca umowy (por. wyrok SN z 13 grudnia 2013 r., I CSK 191/13). Dlatego postanowienia dotyczące kursów przeliczenia podlegają ocenie w świetle art. 3851 § 1 k.c. Kurs walut obcych ogłaszany przez bank na podstawie art. 111 ust. 1 pkt 4 pr.bank. wiąże klientów banku przy dokonywaniu z bankiem czynności prawnych w okresie od ogłoszenia kursu do ogłoszenia nowego kursu. Istotne jest tu jednak to, iż nie można umową związać konsumenta kursami, które dopiero zostaną ogłoszone, a orzecznictwo jednolicie uznaje takie związanie przyszłym kursem za niedozwolone na podstawie art. 3851 § 1 k.c. Skarżący podnosi, że ustalenie nieważności umowy było błędne, gdyż umowa może pozostać w mocy po wyeliminowaniu klauzul abuzywnych. Uchwałą pełnego składu Izby Cywilnej SN z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22, do rangi zasady prawnej podniesiono tezy, iż: 1) w razie uznania, iż postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów; 2) w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie. Powyższe tezy, wiążąc w niniejszej sprawie (art. 88 u.s.n.), uniemożliwiają ocenę umowy jako ważnej, gdyż wykluczają trwanie stosunku prawnego po usunięciu z treści umowy źródła kursu walutowego. W celu uwzględnienia skargi kasacyjnej skarżący musiałby skutecznie zakwestionować tezę Sądu drugiej instancji o nieuczciwym charakterze przeliczników walutowych ustanowionych w umowie lub zakwalifikowaniu umowy jako umowy kredytu denominowanego. Abuzywność klauzul przeliczeniowych czyni zbędnym ocenę dopuszczalności obciążenia ryzykiem kursowym wyłącznie kredytobiorców, aczkolwiek art. 69 II CSKP 718/24 7 pr.bank. przewiduje umowę kredytu denominowanego w walucie obcej, a jej istotą jest obciążenie wyłącznie kredytobiorcy ryzykiem wzrostu kursu waluty. Także zakres udzielonych informacji nie jest istotny, skoro samo stosowanie kursów ustalanych przez bank przesądza o nieważności umowy. Niezasadne są zatem zarzuty oznaczone wyżej jako 3-6. Nie jest zasadny zarzut nr 7. Zasądzenie od skarżącego zwrotu świadczeń spełnionych przez kredytobiorców stanowi konsekwencję uznania umowy kredytu za nieważną. Artykuł 410 k.c. stanowi jedynie o konsekwencjach nieważności umowy, a nie o samej nieważności, o jej przyczynach, a spór stron dotyczył tego, czy umowa jest ważna. Bank nie zarzucał, aby w przypadku nieważności umowy nie powstawał obowiązek zwrotu świadczeń. Niezasadny jest zarzut nr 10. Nie ma podstaw do pozbawienia kredytobiorców odsetek za okres sprzed wydania prawomocnego wyroku co do ważności umowy. Możliwość przywrócenia mocy prawnej niedozwolonemu postanowieniu umowy oświadczeniem konsumenta, ze skutkiem ex tunc, nie pozbawia wymagalności roszczenia konsumenta o zwrot nienależenie spełnionych świadczeń. Jeżeli konsument żąda od przedsiębiorcy świadczenia z powołaniem się na niedozwolony charakter niektórych postanowień umowy, to dostatecznie wyraża swoje stanowisko, a jego roszczenie staje się wymagalne zgodnie z art. 455 k.c., tj. na skutek wezwania do zwrotu spłat. Artykuł 3851 § 1 k.c. nie ustanawia wyjątków od zasady z art. 455 k.c., ponieważ reguluje inne zagadnienie: przesłanki uznania postanowienia umowy za niedozwolone i skutek prawny takiego uznania w postaci niezwiązania konsumenta tym postanowieniem. Art. 3851 § 1 k.c. nie odnosi się do terminu spełnienia świadczeń powstających na skutek nieważności postanowienia umowy lub całej umowy. Zaskarżony wyrok nie jest wyrokiem konstytutywnym, więc jego wydanie nie było konieczne do wymagalności roszczenia kredytobiorców o zwrot spłat. W zarzutach nr 8 i 9 skarżący wskazał na naruszenie prawa materialnego przez przyjęcie, że zwrot nienależnego świadczenia spełnionego w wykonaniu umowy kredytu uznanej za nieważną przysługuje wszystkim kredytobiorcom w częściach równych, a także, że kredytobiorcom przysługują równe udziały II CSKP 718/24 8 w prawach związanych z rachunkiem bankowym, na jakie wpłacali środki celem spłaty rat kredytu. Oprócz wymogów formalnych, którym w świetle przepisów k.p.c. powinna odpowiadać skarga kasacyjna, dopuszczalność tego nadzwyczajnego środka zaskarżenia uzależniona jest od skutecznego wykazania przez skarżącego interesu prawnego w zaskarżeniu orzeczenia. Skarżący winien wykazać, że jest pokrzywdzony zapadłym rozstrzygnięciem (uchwała SN z 15 maja 2014 r., IIICZP 88/13, OSNC 2014, nr 11, poz. 108). Zgodnie z poglądem wyrażonym w uchwale pokrzywdzenie orzeczeniem (gravamen) jest przesłanką dopuszczalności środka zaskarżenia, chyba że interes publiczny wymaga merytorycznego rozpoznania tego środka. Takie pokrzywdzenie (gravamen) zachodzi wtedy, gdy zaskarżone orzeczenie jest w sensie prawnym obiektywnie niekorzystne dla skarżącego, gdyż z punktu widzenia skutków związanych z prawomocnością materialną, nie uzyskał takiej ochrony prawnej, którą zamierzał osiągnąć w postępowaniu poprzedzającym wydanie orzeczenia. Skarżący nie wykazał, aby równy podział wierzytelności o zwrot spłat był dla innego bardziej niekorzystny od podziału w innym stosunku lub uznaniem powodów za wierzycieli łącznych. Wierzyciel dysponuje swobodnie swoją wierzytelnością, co oznacza, że powodowie dochodzący wspólnej wierzytelności mogą swobodnie ukształtować swoje udziały w tej wierzytelności. Wprawdzie w pozwie kredytobiorcy domagali się zasądzenia na ich rzecz solidarnie dochodzonej pozwem sumy, a Sąd Apelacyjny naruszył ich interesy orzekając o dochodzonym roszczeniu w częściach równych, to zaskarżonym orzeczeniem Sąd drugiej instancji nie naruszył interesów banku. To ewentualnie kredytobiorcy mogliby się uważać się za pokrzywdzonych tym orzeczeniem. Wierzytelność zasądzona na rzecz kredytobiorców ułamkowo może stać się ponownie ich wspólną wierzytelnością w drodze umowy, którą mogą zawrzeć między sobą nawet już po wydaniu wyroku przez Sąd Apelacyjny. Taka umowa, jeżeli wprowadzi solidarność wierzycieli, może być podstawą do nadania klauzuli wykonalność na rzecz dowolnego z wierzycieli co do całej wierzytelności (art. 788 k.p.c.). Z tych przyczyn skarga kasacyjna podlegała oddaleniu na podstawie art. 39814 k.p.c. II CSKP 718/24 9 Na podstawie art. 98 i 99 k.p.c. powodom przysługuje od skarżącego zwrot kosztów sporządzenia odpowiedzi na skargę kasacyjną w wysokości stawki minimalnej wynikającej ze stosowanego odpowiednio § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Min. Sprawiedl. w sprawie opłat za czynności radców prawnych. Zgodnie z ich wnioskiem, zawartym w odpowiedzi na skargę, koszty te zostały podzielone po równo na każdego z powodów. Agnieszka Jurkowska-Chocyk Mariusz Łodko Dariusz Pawłyszcze (G.G.) [SOP]