II CSKP 66/25
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
16 kwietnia 2025 r.
SSN Kamil Zaradkiewicz (przewodniczący)
SSN Krzysztof Grzesiowski
SSN Mariusz Załucki (sprawozdawca)
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 16 kwietnia 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej T. K.
od postanowienia Sądu Okręgowego w Łodzi
z 4 czerwca 2024 r., XII Ca 157/24,
w sprawie z wniosku Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Ł.
z udziałem T. K.
o umieszczenie w domu pomocy społecznej bez wymaganej zgody,
oddala skargę kasacyjną.
Krzysztof Grzesiowski Kamil Zaradkiewicz Mariusz Załucki
UZASADNIENIE
Postanowieniem z 6 lutego 2024 roku Sąd Rejonowy dla Łodzi-Widzewa
w Łodzi uznał, że zachodzą ustawowe przesłanki do przyjęcia do domu pomocy
społecznej T. K. bez jego zgody, opierając się na następujących ustaleniach
faktycznych:
T. K. urodził się […] 2002 roku, jest osobą niepełnosprawną – upośledzoną
umysłowo
w
stopniu
znacznym,
a niepełnosprawność istnieje od dzieciństwa i nie ma szans na jej zniwelowanie.
Nie jest zdolny do samodzielnego zaspokajania jakichkolwiek potrzeb, wymaga
stałej opieki i pomocy, a jej brak stanowi zagrożenie dla jego zdrowia i życia.
II CSKP 66/25
2
Uczestnik porozumiewa się z otoczeniem przy użyciu odgłosów, rozumie niektóre
proste pytania. Wypracował wraz z nauczycielami ubogi język komunikacji,
pozwalający na nawiązanie z nim skromnego kontaktu werbalnego. Uczestnik jest
w stanie zakomunikować proste potrzeby fizjologiczne, nie jest natomiast zdolny do
świadomego wyrażania swojej woli. Nie wymaga jednocześnie leczenia szpitalnego.
Istnieją przesłanki do jego całkowitego ubezwłasnowolnienia.
T. K. jest uczniem Specjalnego Ośrodka Szkolno-Wychowawczego w Ł..
Przez pewien czas korzystał z prowadzonego przez Ośrodek internatu. Uczestnik
dobrze czuje się w tej placówce, chętnie spędza tam czas. Często przyprowadzany
był przez matkę w stanie zaniedbania higienicznego, w dobranej nieodpowiednio do
pogody, do jego wzrostu, nieświeżej odzieży. Pracownicy obserwowali u uczestnika
reakcje obronne, na przykład gdy ktoś podnosił rękę w obecności uczestnika.
Uczestnik
utrzymywał
kontakty
z
babką
macierzystą,
z którą był mocno związany. Po umieszczeniu wnuka w domu pomocy społecznej
babcia nie utrzymuje jednak kontaktu z uczestnikiem, nie widziała potrzeby
ustalenia, w jakim domu pomocy społecznej wnuk przebywa. Nie wykazuje także
gotowości, do przejęcia nad nim opieki. Sprawująca opiekę do końca 2023 r. matka
uczestnika jest osobą uzależnioną od alkoholu, z którego to powodu zdarzało jej się
nie odbierać syna z placówki. Została pozbawiona wykonywania władzy
rodzicielskiej nad dwoma małoletnimi braćmi uczestnika.
Na podstawie opinii biegłego Sąd pierwszej instancji ustalił, że uczestnik nie
jest w stanie przygotowywać sobie posiłków i spożywa wyłącznie posiłki
przygotowywane przez innych, nie jest w stanie wybrać dla siebie odpowiedniej
odzieży. Wymaga on stałej, codziennej pomocy, a wręcz zastępowania go
w wykonywaniu podstawowych czynności i stałego nadzoru, co determinuje
konieczność zamieszkiwania z nim osoby trzeciej. Z tego powodu Sąd uznał, że
uczestnik nie jest zdolny do samodzielnego zaspokajania swoich potrzeb, jest
uzależniony od osób trzecich, a ponadto wymaga stałej opieki, a jej brak stanowi
zagrożenie dla jego życia. Zważywszy, że uczestnik nie może otrzymać koniecznej
pomocy ze strony najbliższych, to stałą pomoc i nadzór przy wykonywaniu
wszystkich czynności życiowych można zapewnić mu jedynie w domu pomocy
społecznej. Deklarująca chęć podjęcia się opieki nad uczestnikiem matka nie
II CSKP 66/25
3
pracuje i utrzymuje się ze świadczeń pobieranych przez uczestnika oraz przez
siebie samą w charakterze opiekuna niepełnosprawnego. Jest zatem
zainteresowana wynikiem postępowania, bowiem umieszczenie syna w domu
pomocy społecznej byłoby jednoznaczne z utratą źródeł utrzymania.
Postanowieniem z 4 czerwca 2024 r. Sąd Okręgowy w Łodzi oddalił apelację
uczestnika, podzieliwszy ustalenia faktyczne oraz ocenę prawną Sądu pierwszej
instancji. Sąd podkreślił, że uczestnik nie jest w stanie funkcjonować samodzielnie,
nie umie przygotować sobie sam posiłku, zrobić zakupów, co grozi tym, że gdyby
jego matka – na skutek swego nałogu – nie przygotowała mu jedzenia czy napojów,
zmarłby z odwodnienia lub braku pokarmu. Nadto w przypadku zagrożenia dla jego
bezpieczeństwa ze strony konkubenta matki, uczestnik nie będzie w stanie wezwać
pomocy ani sam się obronić przed agresorem, nie będzie nawet potrafił sam wyjść
z domu i udać się na policję, czy choćby do swej babci po pomoc. Dlatego zdaniem
Sądu odwoławczego w niniejszej sprawie zachodzi przesłanka zagrożenia życia
osoby umieszczonej bez zgody w domu pomocy społecznej.
Postanowienie Sądu Okręgowego zostało zaskarżone skargą kasacyjną,
w której uczestnik zarzucił naruszenie art. 39 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia
psychicznego w zw. z art. 19 lit. a w zw. z art. 3 lit. a Konwencji ONZ o prawach
osób niepełnosprawnych w świetle art. 9 i 91 ust. 2 Konstytucji RP przez błędną
wykładnię, polegającą na tym, że sąd przesłankę braku opieki, która zagrażałaby
życiu uczestnika rozumie jako każdą sytuację, która godzi w dobrostan uczestnika
lub potencjalnie mogłaby wpływać na jego zdrowie.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zarzuty skargi kasacyjnej nie są zasadne.
Przedmiotem oceny i rozstrzygnięcia w rozpoznawanej sprawie była kwestia
skierowania uczestnika do domu pomocy społecznej bez jego zgody. Stosownie do
art. 38 ust. 1 ustawy o ochronie zdrowia psychicznego osoba, która wskutek
choroby psychicznej lub upośledzenia umysłowego nie jest zdolna do zaspokajania
podstawowych potrzeb życiowych i nie ma możliwości korzystania z opieki innych
osób oraz potrzebuje stałej opieki i pielęgnacji, lecz nie wymaga leczenia
szpitalnego, może być za jej zgodą lub zgodą jej przedstawiciela ustawowego
II CSKP 66/25
4
przyjęta do domu pomocy społecznej. Z kolei według art. 39 ust 1 w/w ustawy,
jeżeli osoba, o której mowa w art. 38, lub jej przedstawiciel ustawowy nie wyrażają
zgody na przyjęcie jej do domu pomocy społecznej, a brak opieki zagraża życiu tej
osoby, organ do spraw pomocy społecznej może wystąpić do sądu opiekuńczego
miejsca zamieszkania tej osoby z wnioskiem o przyjęcie do domu pomocy
społecznej bez jej zgody.
Sąd Najwyższy na tym tle normatywnym dostrzega, że umieszczenie osoby
bez jej zgody w domu pomocy społecznej stanowi istotną ingerencję w wolność
człowieka, w jego prawo do samostanowienia. Z tego względu przepisy
dopuszczające taką możliwość wymagają szczególnie rozważnej i ścisłej wykładni
uwzględniającej przede wszystkim dobro osoby, której dotyczą. Gdy uczestnik nie
wyraża zgody na przyjęcie do domu pomocy społecznej konieczne jest spełnienie
dwóch przesłanek łącznie. Po pierwsze, należy wykazać, że uczestnik na skutek
upośledzenia umysłowego nie jest zdolny do zaspokajania podstawowych potrzeb
życiowych i nie ma możliwości korzystania z opieki innych osób oraz potrzebuje
stałej opieki i pielęgnacji, lecz nie wymaga leczenia szpitalnego (art. 38 ust.
1 u.o.z.p.). Po drugie, konieczne jest stwierdzenie, że brak opieki zagraża życiu,
a nie tylko zdrowiu uczestnika (art. 39 ust. 1 u.o.z.p.).
Postanowienie Sądu Okręgowego w odpowiedni sposób rozróżnia i rozważa
wskazane przesłanki. Jego uzasadnienie zawiera logiczny wywód, jest zrozumiałe,
a ocena prawidłowości jego rozumowania nie jest utrudniona. Sąd ten samodzielnie
dokonuje oceny przesłanek prawnych umieszczenia w domu opieki społecznej,
wskazując okoliczności faktyczne, które pozwalają na ustalenie, że uczestnik na
skutek upośledzenia umysłowego nie jest zdolny do zaspokajania podstawowych
potrzeb życiowych i nie ma możliwości korzystania z opieki innych osób oraz
potrzebuje stałej opieki i pielęgnacji, lecz nie wymaga leczenia szpitalnego, a także
iż brak opieki zagraża życiu, a nie tylko zdrowiu uczestnika.
W ocenie Sądu Najwyższego nie doszło zatem w sprawie do naruszenia
wskazanych przez skarżącego standardów, w tym tych wynikających z art. 19 lit. a
w zw. z art. 3 lit. a Konwencji ONZ o prawach osób niepełnosprawnych w świetle
art. 9 i 91 ust. 2 Konstytucji RP. Sąd Najwyższy podziela pogląd, iż skierowanie
II CSKP 66/25
5
upośledzonej umysłowo osoby do domu opieki społecznej bez jej zgody niejako
„wyrywa” tę osobę z dotychczasowego, znanego jej środowiska, a zatem stanowi
istotną ingerencję w jej życie i może wiązać się z ogromną traumą. Niemniej jednak
ustawodawca nakazał w takiej sytuacji, w jakiej znalazł się uczestnik, ważyć dobra
konstytucyjnie chronione (wolność i życie) i postąpić wbrew woli osoby dotkniętej
schorzeniem tylko w przypadku zagrożenia jej życia, co miało miejsce
w okolicznościach niniejszej sprawy.
Dlatego skarga kasacyjna, jako nieznajdująca uzasadnionych podstaw,
została oddalona w oparciu o treść art. 39814 k.p.c.
[a.ł]
Krzysztof Grzesiowski
Kamil Zaradkiewicz
Mariusz Załucki
