II CSKP 613/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
26 czerwca 2025 r.
SSN Władysław Pawlak (przewodniczący)
SSN Dariusz Dończyk
SSN Monika Koba (sprawozdawca)
Protokolant Natalia Pająk
po rozpoznaniu na rozprawie 26 czerwca 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej Spółdzielni Mieszkaniowej w R.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach
z 28 września 2021 r., V ACa 464/19,
w sprawie z powództwa Spółdzielni Mieszkaniowej w R.
przeciwko K. M. i B. M.
o wygaśnięcie spółdzielczego prawa do lokalu,
1) oddala skargę kasacyjną;
2) zasądza od powódki na rzecz pozwanego K. M. kwotę 6642 (sześć
tysięcy sześćset czterdzieści dwa) złote obejmującą podatek od
towarów i usług tytułem kosztów pomocy prawnej udzielonej
pozwanemu z urzędu w postępowaniu kasacyjnym przez adwokata K. U.
z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie za czas po
upływie tygodnia od dnia ogłoszenia niniejszego wyroku do dnia
zapłaty.
[r.g.]
Dariusz Dończyk
Władysław Pawlak
Monika Koba
II CSKP 613/23
2
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 11 lipca 2019 r. Sąd Okręgowy w Gliwicach orzekł o wygaśnięciu
spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego położonego przy
ul. […] w R., przysługującego pozwanym K.M. i B.M. w R.S.M.
w R. ( dalej także jako: „Spółdzielnia”) i orzekł o kosztach procesu.
Sąd pierwszej instancji ustalił, że pozwani małżonkowie B. i K.M. są członkami
powodowej Spółdzielni. Powódka przydzieliła im 4 maja 1993 r. mieszkanie położone
w R. przy ul. […] na zasadach spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu
mieszkalnego. Od początku 2012 r. pozwani zaprzestali regularnego uiszczania opłat
eksploatacyjnych. W dniu 2 lipca 2014 r. Rada Nadzorcza powódki podjęła
jednogłośnie uchwały nr […] i nr […] o wygaśnięciu przysługującego pozwanym
spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu, z uwagi na naruszanie przez nich
postanowień regulaminu porządku domowego oraz zaleganie z uiszczaniem opłat
eksploatacyjnych za okres przekraczający 6 miesięcy.
W toczącej się przed Sądem Okręgowym w Gliwicach sprawie z powództwa
pozwanych przeciwko Spółdzielni o ustalenie, nieistnienie ewentualnie uchylenie
wyżej wymienionych uchwał ( I C 206/14), pozwany K.M. zeznał, że pozwani w latach
2013 - 2014 nie uiszczali opłat na rzecz Spółdzielni, albowiem
w jego ocenie nie było do tego podstaw. Okres nieregulowania opłat wynosił do
czasu podjęcia uchwał ponad półtora roku, zaś do czasu zamknięcia rozprawy
w pierwszej instancji w sprawie I C 206/14 prawie cztery lata. Powództwo to zostało
oddalone wyrokiem Sądu Okręgowego w Gliwicach z 27 października 2016 r. Sąd
Apelacyjny w Katowicach – orzekając na skutek apelacji K.M.
i B.M. – zmienił zaskarżony wyrok stwierdzając nieważność wyżej wymienionych
uchwał. U podstaw rozstrzygnięcia legło stwierdzenie, że w toku postępowania
międzyinstancyjnego doszło do zmiany brzmienia art. 11 ustawy z dnia 15 grudnia
2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r., poz. 558 –
dalej: „ ustawa o spółdzielniach mieszkaniowych” lub „u.s.m.”), polegającym na
II CSKP 613/23
3
pozbawieniu spółdzielni prawa decydowania w trybie uchwały
o wygaśnięciu spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego.
Według wyliczeń powódki na 31 marca 2018 r. saldo zaległości pozwanych
wynosiło 63 391,56 zł. W toku procesu przekroczyło ono kwotę 67 000 zł, a na dzień
31 grudnia 2018 r. wynosiło 56 000,87 zł. Między stronami toczyło się szereg
postępowań sądowych o zapłatę opłat eksploatacyjnych za zajmowany przez
pozwanych lokal mieszkalny. Część powództw została oddalona z uwagi na
niewykazanie przez Spółdzielnię wysokości roszczenia (sprawy I C 922/14;
I C 2352/14; I C 992/16; I C 3155/14; I C 936/16; I C 1324/14; I C 2005/12;
I C 2655/13; I C 1822/13; I C 1639/14; I C 2924/13; I C 1186/17; I C 1967/14).
Należności wynikające z prawomocnych wyroków zasądzających na rzecz powódki
opłaty eksploatacyjne zostały natomiast przez pozwanych uregulowane.
Pozwani nie regulują na bieżąco żadnych opłat za mieszkanie; ostatniej pełnej
wpłaty dokonali w styczniu 2012 r. W 2012 r. dokonali tylko jeszcze jednej wpłaty
dotyczącej kilku okresów. W kolejnych latach uiszczali jedynie opłaty zasądzane
prawomocnymi wyrokami. Wysokość opłat obciążających pozwanych w styczniu
2019 r. wynosiła 977 zł miesięcznie. Pozwana B.M. w lokalu objętym sporem
zamieszkiwała do 21 września 2018 r.
Mając na względzie, że Spółdzielnia może w trybie procesu żądać orzeczenia
przez sąd o wygaśnięciu spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu
mieszkalnego, między innymi w przypadku zalegania z opłatami eksploatacyjnymi
– o których mowa w art. 4 ust. 1 u.s.m. - za okres co najmniej sześciu miesięcy, Sąd
Okręgowy uznał powództwo za uzasadnione na podstawie art. 11 ust. 11, 12 i 14
u.s.m.
Wskazał, że wysokość należnych Spółdzielni opłat eksploatacyjnych jest
sporna, a powódka wielokrotnie występowała przeciwko pozwanym o ich zapłatę.
Wprawdzie duża część tych postępowań zakończyła się oddaleniem powództw,
jednakże nie z powodu braku istnienia roszczenia co do zasady, lecz z uwagi na
nieudowodnienie przez Spółdzielnię wysokości roszczeń. Zdaniem Sądu
Okręgowego okoliczność ta nie może jednak stanowić podstawy oddalenia
powództwa w niniejszej sprawie, skoro ze zgromadzonego w niej materiału
II CSKP 613/23
4
dowodowego wynika, że pozwani zalegali z opłatami należnymi powódce za czas
przekraczający 6 miesięcy, a jest to okres wystarczający do domagania się przez
powódkę wygaśnięcia przysługującego im prawa.
Zgodnie z art. 4 ust. 1 i 8 u.s.m. członkowie spółdzielni, którym przysługują
spółdzielcze prawa do lokali, są bowiem obowiązani uczestniczyć w pokrywaniu
kosztów związanych z eksploatacją i utrzymaniem nieruchomości w częściach
przypadających na ich lokale, eksploatacją i utrzymaniem nieruchomości
stanowiących mienie spółdzielni przez uiszczanie opłat zgodnie z postanowieniami
statutu. Artykuł 4 ust. 8 u.s.m. przyznaje natomiast pozwanym jedynie prawo do
obrony poprzez kwestionowanie wysokości opłat pod warunkiem zgłoszenia
odpowiedniego zarzutu w toku procesu lub wniesienia odpowiedniego powództwa
przed upływem terminu, od którego obowiązują zmienione opłaty; wystąpienie do
sądu po takim terminie nie zwalnia pozwanych z obowiązku wnoszenia opłat
w zaktualizowanej wysokości. Skuteczne zakwestionowanie opłat w nowej
wysokości nie oznacza natomiast przyznania pozwanym prawa do nieregulowania
powyższych opłat w ogóle. Pozwani w takim wypadku winni je uiszczać w wysokości
dotychczasowej.
Sąd Okręgowy stwierdził, iż nie budzi wątpliwości, że powódka w procesach
o zapłatę powinna za każdym razem wykazać w sposób nie budzący wątpliwości
wysokość dochodzonego roszczenia. W procesie o stwierdzenie wygaśnięcia
spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu, nie było to natomiast konieczne;
wystarczającym było wykazanie niewnoszenia przez pozwanych opłat przez okres
dłuższy niż sześć miesięcy. W powyższym zakresie powódka ciężar dowodu
udźwignęła, wysokość zaległych opłat, przekraczających według jej oceny 63 000 zł,
wskazuje bowiem, że zaległości dotyczą okresu co najmniej 6 miesięcy. Pozwani
przez wiele miesięcy nie uiszczają na rzecz powódki żadnych opłat, a zatem nie tylko
opłat w wysokości naliczonych przez powódkę (około 977 zł miesięcznie), ale także
opłat w wysokości ocenionej przez nich jako niesporne. W konsekwencji stanął na
stanowisku, że powództwo zasługiwało na uwzględnienie, skoro pozwani nie
wykazali dokonywania jakichkolwiek comiesięcznych opłat, a brak tych płatności
dotyczył okresu przekraczającego 6 miesięcy.
II CSKP 613/23
5
Wyrokiem z 28 września 2021 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach - orzekając na
skutek apelacji pozwanego - zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddalił
powództwo skierowane przeciwko K.M. i orzekł o kosztach postępowania za obie
instancje.
Sąd Apelacyjny dodatkowo ustalił, w oparciu o dokumenty przedłożone w toku
postępowania apelacyjnego, że pozwani toczyli liczne procesy z powódką co do
zasadności i wysokości opłat dotyczących zajmowanego przez nich lokalu. Część
powództw wytoczonych przez Spółdzielnię została oddalona, a część uwzględniona.
Po zakończeniu części postępowań pozwani uregulowali częściowo dobrowolnie
dochodzone od nich należności, a co do części zasądzonych kwot toczyły się bądź
toczą postępowania egzekucyjne.
Podzielając zarzuty apelacji pozwanego stwierdził, że obowiązkiem powódki
było udowodnienie przesłanek z art. 11 ust 11 u.s.m., a zatem wykazanie zaległych
opłat należnych od pozwanych, tak co do ich wysokości jak i okresu, za który zalegali
z tymi opłatami. Nie zgodził się z Sądem pierwszej instancji, że nie było konieczne
ścisłe udowodnienie przez powódkę wysokości swoich roszczeń wobec pozwanych,
a wystarczającym było wykazanie niewnoszenia przez nich opłat przez okres dłuższy
niż sześć miesięcy.
Odwołując się do stanowiska orzecznictwa stwierdził, że dopóki spółdzielnia
nie wykaże - w sprawie o uchylenie uchwały o wykluczeniu członka ze spółdzielni lub
prawomocnym orzeczeniem wydanym w sprawie o zapłatę - zasadności domagania
się spornych należności, niepłacenie przez członka opłat za lokal w wysokości
określonej przez spółdzielnię nie może być uznane za naruszenie obowiązków
statutowych członka, uzasadniających wykluczenie go ze spółdzielni. Wskazał, że
stanowisko to nie utraciło aktualności po zmianie przepisów ustawy o spółdzielniach
mieszkaniowych w zakresie orzekania przez sąd o wygaśnięciu spółdzielczego
prawa do lokalu mieszkalnego z uwagi na zaległości w uiszczaniu należnych opłat.
Miał na względzie, że bez wykazania przez powódkę stanu zaległości,
niemożliwe byłoby zadośćuczynienie uprawnieniu pozwanego do zapłaty zaległych
opłat w celu uchronienia się przed orzeczeniem o wygaśnięciu spółdzielczego
lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego. Jego zdaniem do wniosków takich
II CSKP 613/23
6
prowadzi także art. 161 ust. 1 u.s.m., który przyznaje osobie, której przysługiwało
lokatorskie prawo do lokalu mieszkalnego, a jej prawo wygasło z powodu
nieuiszczenia opłat, roszczenie do spółdzielni o ponowne ustalenie prawa do lokalu
mieszkalnego, jeżeli spłaci spółdzielni całe zadłużenie wynikające z nieuiszczenia
opłat wraz z odsetkami. Wskazuje to bowiem na konieczność wiedzy osoby, której
przysługiwało lokatorskie prawo do lokalu mieszkalnego, dla skorzystania skutecznie
z tego uprawnienia, o wysokości „całego zadłużenia”.
Sąd Apelacyjny stwierdził, że powódka nie wykazała całego aktualnego stanu
zaległości pozwanych wobec Spółdzielni z tytułu opłat eksploatacyjnych.
Przeprowadzone postępowanie dowodowe wykazało bowiem jedynie, iż opłaty te są
w znacznej części kwestionowane, a w przypadku prawomocnego o nich orzeczenia
regulowane bądź dobrowolnie, bądź też toczą się co do nich postępowania
egzekucyjne. Jego zdaniem podstawą umożliwiającą wykluczenie ze Spółdzielni nie
mogą być kwestionowane co do zasady i wysokości opłaty, jeżeli są one sporne,
a taki stan rzeczy ma miejsce w sprawie. Podkreślił, że powódka nie wykazała za jaki
konkretnie okres czasu pozwany zalega z zapłatą opłat eksploatacyjnych, nie
przedstawiła bowiem dowodów pozwalających na ustalenie wysokości należnych
opłat na rzecz Spółdzielni od pozwanych za poszczególne miesiące za które, opłaty
te nie zostały uiszczone.
Zaznaczył, że sąd w sprawie o wykluczenie ze spółdzielni może przesłankowo
badać wysokość i zasadność zaległych opłat w przypadku sporu w tym przedmiocie
między stronami, ale w oparciu o załączone przez strony dowody, a nie tylko
selektywny ich wybór, jak to miało miejsce w sprawie. Podkreślił, że badanie to nie
dotyczy opłat za okresy co do których zapadły prawomocne orzeczenia sądowe.
W skardze kasacyjnej powódka zaskarżyła wyrok Sądu Apelacyjnego
w całości, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy temu Sądowi do
ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.
Zaskarżonemu wyrokowi zarzuciła naruszenie art. 11 ust. 11 u.s.m. poprzez
błędną jego wykładnię, polegającą na:
1. uznaniu, iż zważywszy na niemożność orzeczenia wygaśnięcia
spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu w razie uiszczenia przez
II CSKP 613/23
7
członka spółdzielni wszystkich zaległych opłat przed zamknięciem rozprawy,
spółdzielnia zobowiązana jest ściśle wykazać aktualny i pełny stan zadłużenia
członka spółdzielni, którego owo postępowanie dotyczy, podczas gdy przepis
ten stanowi jedynie o dwóch przesłankach wygaśnięcia rzeczonego prawa: a)
pozytywnej - istnienia po stronie członka spółdzielni zaległości w zapłacie
opłat, o których mowa w art. 4 ust. 1, za okres co najmniej 6 miesięcy; b)
negatywnej - uiszczenia przez tegoż członka wszystkich zaległych opłat do
zamknięcia rozprawy przed sądem pierwszej lub drugiej instancji; przy czym
w świetle art. 6 k.c. ewentualne wykazanie pierwszej przesłanki leży w gestii
spółdzielni, a drugiej z wymienionych - w gestii jej członka, w związku z czym
dla celów orzeczenia nie jest niezbędne ścisłe udowodnienie przez
spółdzielnię wszystkich zaległości członka z tytułu opłat, o których mowa w
art. 4 ust. 1 u.s.m.;
2. przyjęciu, że podstawą umożliwiającą wykluczenie ze spółdzielni nie mogą
być kwestionowane co do zasady i wysokości opłaty na jej rzecz, jeżeli są one
sporne, kiedy to pomimo formalnego sporu między spółdzielnią a jej członkiem
w tym przedmiocie, Sąd zobligowany jest:
1. zbadać przyczyny, z powodu których dany członek spółdzielni sprzeciwia się
płaceniu kosztów związanych z przysługującym mu spółdzielczym lokatorskim
prawem do lokalu, oraz
2. ocenić, na ile sprzeciwiając się ich płaceniu członek ten subiektywnie miał
usprawiedliwione podstawy do powstrzymania się ze świadczeniem, a w razie
ustalenia, iż w istocie rezygnacji z bieżącego regulowania wszelkich opłat za
sporny lokal towarzyszy zupełnie obstrukcyjna postawa procesowa
w postępowaniach inicjowanych przez spółdzielnię w ich przedmiocie,
zasadzająca się na kwestionowaniu roszczeń pod każdym możliwym
względem, obliczona na wyswobodzenie się spod ustawowego obowiązku ich
zapłaty we wszelki możliwy sposób, winien:
3. uznać odmowę regulowania opłat eksploatacyjnych za godzącą w interesy
spółdzielni i świadczącą o uchylaniu się od wykonywania istotnych
zobowiązań członkowskich, co w takim układzie oznacza, iż mimo spornego
II CSKP 613/23
8
charakteru tychże zaległości, stanowić mogą one relewantną podstawę
orzeczenia o wygaśnięciu spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu
mieszkalnego.
Pozwany K.M. w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie
i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Artykuł 11 ust. 11 u.s.m. w brzmieniu ustalonym ustawą z dnia 20 lipca 2017 r.
o zmianie ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych, ustawy Kodeks postępowania
cywilnego oraz ustawy Prawo spółdzielcze ( Dz.U. z 2017 r., poz. 1596), pozbawił
spółdzielnię mieszkaniową prawa do podejmowania uchwał wygaszających
spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu, a w to miejsce przyznał spółdzielni
roszczenie o stwierdzenie przez sąd wygaśnięcia tego prawa. Począwszy
od 9 września 2017 r. wygaśnięcie spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu
mieszkalnego może zatem nastąpić jedynie na podstawie prawomocnego
orzeczenia sądu, a nie w trybie uchwały organu spółdzielni.
Zgodnie z art. 11 ust. 11 u.s.m. w przypadku zaległości z zapłatą opłat,
o których mowa w art. 4 ust. 1 u.s.m., za okres co najmniej 6 miesięcy, rażącego lub
uporczywego wykraczania osoby korzystającej z lokalu przeciwko obowiązującemu
porządkowi domowemu albo niewłaściwego zachowania tej osoby czyniącego
korzystanie z innych lokali lub nieruchomości uciążliwym, spółdzielnia może w trybie
procesu żądać orzeczenia przez sąd o wygaśnięciu spółdzielczego lokatorskiego
prawa do lokalu mieszkalnego. Jeżeli podstawą żądania orzeczenia o wygaśnięciu
spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego jest zaleganie z zapłatą
opłat, o których mowa w art. 4 ust. 1 u.s.m., nie można orzec o wygaśnięciu
spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu, jeżeli najpóźniej przed zamknięciem
rozprawy w pierwszej instancji, a jeżeli wniesiono apelację – przed sądem drugiej
instancji członek spółdzielni uiści wszystkie zaległe opłaty.
Błędnej wykładni art. 11 ust. 11 u.s.m. skarżąca upatrywała przede wszystkim
II CSKP 613/23
9
w wadliwym przypisaniu jej przez Sąd Apelacyjny ciężaru dowodu w zakresie
w którym jej zdaniem obciążał on pozwanego.
Artykuł 6 k.c. traktuje o rozkładzie ciężaru dowodu w sensie
materialnoprawnym i wskazuje, kogo obciążają skutki nieudowodnienia istotnego
faktu. Przez fakty, w rozumieniu art. 6 k.c. należy rozumieć wszelkie okoliczności,
z którymi normy prawa materialnego wiążą skutki prawne. W konsekwencji do
naruszenia art. 6 k.c. dochodzi, gdy sąd orzekający przypisuje obowiązek dowodowy
innej stronie, niż tej, która z określonego faktu wywodzi skutki prawne (zob. m.in.
wyroki Sądu Najwyższego z 9 kwietnia 2015 r., V CSK 398/14, niepubl.;
z 26 marca 2015 r., V CSK 312/14, niepubl.; z 29 kwietnia 2011 r., I CSK 517/10,
niepubl.; z 6 października 2010 r., II CNP 44/10, niepubl.; i z 15 lipca 2010 r.,
IV CSK 25/10, niepubl.).
W myśl ogólnych zasad na powodzie spoczywa obowiązek udowodnienia
faktów uzasadniających jego roszczenie, a na stronie pozwanej obowiązek
udowodnienia okoliczności uzasadniających jej wniosek o oddalenie powództwa
(zob. wyroki Sądu Najwyższego z 3 października 1969 r., II PR 313/69,
OSNCP 1979, nr 9, poz.147 i z 20 kwietnia 1982 r., I CR 79/82, niepubl.). O tym
natomiast co strona powinna udowodnić w konkretnym procesie decyduje przede
wszystkim przedmiot sporu, prawo materialne regulujące określone stosunki prawne
oraz prawo procesowe normujące zasady postępowania dowodowego (zob. wyrok
Sądu Najwyższego z 17 czerwca 2009 r., IV CSK 71/09, OSP 2014, nr 3, poz. 32).
Uwzględniając treść art. 6 k.c. wierzyciela dochodzącego od dłużnika spełnienia
świadczenia obciąża ciężar wykazania przysługującej mu wierzytelności
tj. wykazania wszystkich faktów, z którymi właściwe przepisy prawa materialnego
wiążą powstanie wierzytelności, o określonej treści i rozmiarze. Fakty
prawnoniweczące, musi natomiast bowiem udowodnić strona, która wywodzi z nich
swoje twierdzenie, o nieistnieniu praw czy obowiązków (zob. m.in., wyroki Sądu
Najwyższego z 29 września 2005 r., III CK 11/05, niepubl.; z 17 czerwca 2009 r.,
IV CSK 71/2009, niepubl.; z 20 sierpnia 2009 r., II CSK 166/2009, OSNC –ZD 2010,
nr B, poz.55; i z 18 lutego 2010 r., II CSK 449/2009, niepubl.).
W poprzednim stanie prawnym do uchwał spółdzielni mieszkaniowej
II CSKP 613/23
10
wygaszających spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu stosowało się odpowiednio
przepisy ustawy z dnia 16 września 1982 r. Prawo spółdzielcze ( tekst jedn. Dz.U.
z 2024 r., poz. 593 – dalej: „Prawo spółdzielcze” lub „Pr.s.”) o wykluczeniu członka
ze spółdzielni ( art. 11 ust. 13 u.s.m.).
W obecnym stanie prawnym uznać należy, że aktualność zachowuje
orzecznictwo Sądu Najwyższego dotyczące kryteriów przyjmowania za skuteczne
uchwał w sprawie wykluczenia lub wykreślenia członka spółdzielni, z czym wiązała
się utrata członkostwa i powiązanego z nim prawa do lokalu. W orzecznictwie tym
przyjęto, że na spółdzielni spoczywa ciężar wykazania prawidłowości ustalenia
żądanej od członka należności, niezależnie od konfiguracji procesowej w konkretnej
sprawie (zob. m.in. uchwała Sądu Najwyższego z 11 września 2014 r.,
III CZP 58/14, OSNC 2015, nr 6, poz. 70; wyroki Sądu Najwyższego
z 10 października 2002 r., V CKN 1253/00, OSNC 2004, nr 2, poz. 22;
z 17 listopada 2004 r., IV CK 215/04; i z 17 listopada 2004 r., IV CK 220/04, niepubl.).
Trafnie zatem Sąd Apelacyjny przyjął, że w procesie o orzeczenie przez sąd
o wygaśnięciu spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu z uwagi na zaległości
z zapłatą opłat, o których mowa w art. 4 ust. 1 u.s.m., za okres co najmniej 6 miesięcy,
spółdzielnia jest zobligowana precyzyjnie wykazać, że korzystający z lokalu istotnie
nie regulował bezpodstawnie opłat eksploatacyjnych przez okres co najmniej ½ roku
i jakiego konkretnie okresu zaległość ta dotyczy. Powódka powinna zatem
udowodnić, że członek spółdzielni nie uiścił opłat - o których mowa w art. 4 ust. 1
u.s.m. - stanowiących zgodnie z podstawą faktyczną powództwa przesłankę
domagania się orzeczenia przez sąd wygaśnięcia przysługującego mu
spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu.
Jeżeli w toku procesu zadłużenie zwiększa się lub ulega innej modyfikacji,
a powódka wiąże z nim swoje żądanie, powinna objąć je podstawą powództwa, tak
by dla sądu, a także dla członka spółdzielni nie budziło żadnych wątpliwości
w związku z jaką zaległością, w zapłacie opłat, w jakim okresie powstałą, spółdzielnia
domaga się wydania orzeczenia. W konsekwencji spółdzielnia ma obowiązek
wykazania aktualnego, według stanu na dzień zamknięcia rozprawy przez Sąd
pierwszej instancji ( art. 316 § 1 k.p.c.), zadłużenia członka spółdzielni, jeżeli z tą
II CSKP 613/23
11
zaległością wiąże podstawę swojego żądania ( art. 6 k.c. w zw. z art. 11 ust. 11
u.s.m.). W takim przypadku na członku spółdzielni – celem uchronienia się przed
utratą tego prawa - spoczywa obowiązek wykazania, że spłacił wszystkie zaległe
opłaty, obciążające go według stanu na dzień zamknięcia rozprawy przed Sądem
pierwszej instancji. Jeżeli jednak sąd orzeknie o wygaśnięciu prawa do lokalu
przyjmując, że spółdzielnia jedynie częściowo wykazała istnienie zaległości
w opłatach, do których się odwoływała, ale jest to wystarczające z perspektywy
realizacji przesłanki istnienia zaległości w opłatach o których mowa w art. 11 ust. 11
u.s.m., to spoczywający na członku spółdzielni obowiązek wykazania, że dokonał
spłaty zaległych opłat będzie odnosił się do opłat wykazanych przez spółdzielnię
i stanowiących podstawę stwierdzenia przez sąd realizacji przesłanki z art. 11 ust. 11
u.s.m., a nie opłat wskazywanych przez spółdzielnie jako zaległe, lecz w ocenie sądu
niewykazanych.
W przypadku istnienia między stronami sporu co do zasadności i wysokości
naliczanych opłat nie jest w tym zakresie wystarczające ogólnikowe wskazanie na
brak ze strony korzystającego z lokalu uiszczania opłat z odwołaniem do oświadczeń
spółdzielni i toczących się między stronami postępowań o zapłatę. Wyliczenia
spółdzielni dotyczące zaległości członka spółdzielni w opłatach eksploatacyjnych
stanowią jedynie twierdzenia strony, które w przypadku ich kwestionowania przez
pozwanego - tak jak to miało miejsce w okolicznościach sprawy – muszą być
wykazane, skoro stanowią przesłankę uzasadniającą uwzględnienie powództwa.
Jeżeli wyliczenie zaległości z uwagi na uwarunkowania konkretnej sprawy jest
skomplikowane spółdzielnia, którą obciąża – zgodnie z art. 6 k.c. – ciężar dowodu
w tym zakresie, o ile nie dysponuje prawomocnymi wyrokami uwzględniającymi jej
powództwo, które nie zostały przez pozwanego wykonane, może wnioskować
o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego. Skarżąca wniosku dowodowego w tym
przedmiocie jednak nie składała. Nie wyrażała także zgody na zawieszenie
postępowania celem oczekiwania za prawomocne rozstrzygnięcie pozostających
między stronami w toku spraw o zapłatę.
W skardze nie złożyła również żadnych zarzutów dotyczących podstawy
faktycznej zaskarżonego rozstrzygnięcia w ramach drugiej podstawy kasacyjnej,
a Sąd Najwyższy w postępowaniu kasacyjnym jest związany podstawami skargi i nie
II CSKP 613/23
12
może wychodzić poza te granice ( art. 39813 § 1 k.p.c.). Nieskuteczne jest zatem
kwestionowanie w uzasadnieniu skargi stanowiska Sądu Apelacyjnego, że nie
wskazała precyzyjnie okresu z którym wiąże zaległość w opłatach i jej wysokości,
odwołując się jedynie do przedstawionych przez siebie wyliczeń, obejmujących
kwoty, co do których jej powództwa o zapłatę były prawomocnie oddalone. Skarga
kasacyjna nie jest bowiem instrumentem kontroli ustaleń faktycznych przyjętych za
podstawę zaskarżonego orzeczenia (39813 § 2 k.p.c. i art. 3983 § 3 k.p.c.). Nie można
zatem przenosić do postępowania ze skargi kasacyjnej sporów dotyczących stanu
faktycznego, gdyż jego ustalenie należy do sądów meriti, a Sąd Najwyższy nie ma
w tym zakresie żadnych, ustrojowych ani procesowych kompetencji.
Jeżeli natomiast powódka wykaże zaległość, z którą wiąże wytoczenia
powództwa w świetle jego podstawy faktycznej, to udowodnienie, że została ona
zapłacona spoczywa na pozwanym ( art. 6 k.c.).
Domaganie się od pozwanego wykazania spłaty zaległości musi być jednak
poprzedzone uprzednim precyzyjnym wykazaniem przez spółdzielnię, że opłaty
eksploatacyjne za konkretny okres objęty podstawą faktyczną powództwa, nie
zostały zapłacone. Inaczej rzecz ujmując, jeżeli powódka udowodni zaległości
w opłatach z którymi wiąże podstawę powództwa, to pozwany może ubezskutecznić
żądanie pozwu, jeżeli wykaże, że zadłużenie objęte podstawą faktyczną powództwa
w dacie zamknięcia rozprawy przed Sądem pierwszej, a w razie wniesienia apelacji,
przed sądem drugiej instancji zostało w całości zapłacone. Mimo zatem wadliwego
przyjęcia przez Sąd Apelacyjny, że ciężar dowodu w tym zakresie spoczywa także
na powódce, zaskarżony wyrok odpowiada prawu. Nie można się bowiem domagać
od pozwanego wykazania, że spłacił – według stanu na dzień zamknięcia rozprawy
– określoną zaległość, bez uprzedniego wykazania przez powódkę, że ona istotnie
w danym okresie wystąpiła i objęcia jej podstawą faktyczną powództwa o orzeczenie
przez sąd wygaśnięcia spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu.
W analizowanej sprawie nie można także pomijać, że orzeczenie przez sąd
o wygaśnięciu spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu należy traktować, jako
środek ostateczny, gdy inne sposoby uzyskania zaległych opłat eksploatacyjnych nie
pozwolą na ich wyegzekwowanie lub ich wdrożenie byłoby oczywiście niecelowe.
II CSKP 613/23
13
Przemawia za tym konieczność prokonstytucyjnej wykładni przesłanek
uzasadniających orzeczenie przez sąd wygaśnięcia spółdzielczego lokatorskiego
prawa do lokalu na analogicznych zasadach jakie wypracowała judykatura na tle
jednakowego brzmienia art. 16 ustawy z dnia 24 czerwca 1994 r. o własności lokali
(tekst jedn. Dz.U. z 2021 r., poz. 1048 ) oraz art. 1710 u.s.m. Większa ochrona przed
pozbawieniem prawa do spółdzielczego lokalu mieszkalnego, niż minimalny
standard ochronny, który przysługuje najemcom na podstawie ustawy z dnia
21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów ( tekst jedn. Dz.U. z 2023 r., poz. 725),
jest uzasadniona szczególnym stosunkiem, która łączy spółdzielnię i jej członków,
w tym partycypacją osób uprawnionych z tego prawa w kosztach budowy lokalu
(zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 15 lipca 2009 r., K 64/07, OTK-A 2009,
nr 7, poz. 110).
Nawet zatem ustalenie istnienia sześciomiesięcznej zaległości w uiszczaniu
opłat eksploatacyjnych nie oznacza automatycznie – jak wydaje się zakładać
skarżąca – że sąd jest zobligowany orzec o wygaśnięciu prawa do lokalu.
W przypadku, gdy między spółdzielnią a osobą korzystającą z lokalu jest spór,
odnośnie do merytorycznej zasadności obciążenia korzystającego z lokalu opłatami
w określonej wysokości, w pierwszej kolejności należy dążyć do jego rozstrzygnięcia
prawomocnym orzeczeniem sądu (zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego
z 10 października 2002 r., V CKN 1253/00, niepubl.). W przypadku uzyskania przez
spółdzielnię prawomocnego orzeczenia należy go natomiast skierować do egzekucji,
która może pozwolić na wyegzekwowanie zaległości wraz z odsetkami i czynić
bezprzedmiotowym potrzebę ubiegania się o wygaszenie prawa do lokalu.
Za potrzebą wstrzemięźliwego korzystania przez spółdzielnię z instrumentu
domagania się orzeczenia o wygaśnięciu spółdzielczego lokatorskiego prawa do
lokalu i traktowania go przez ustawodawcę jako środka przymuszającego osobę
korzystającą z lokalu do uiszczenia zaległych opłat, a nie jako środek retorsji za sam
fakt ich nie uiszczania przez okres co najmniej 6 miesięcy i narażania spółdzielni na
uciążliwości z tym związane, przemawia przyjęcie przez ustawodawcę, że jeżeli
najpóźniej przed zamknięciem rozprawy przed sądem pierwszej instancji, a jeżeli
wniesiono apelację – przed sądem drugiej instancji członek spółdzielni uiści
wszystkie zaległe opłaty, nie można orzec o wygaśnięciu spółdzielczego
II CSKP 613/23
14
lokatorskiego prawa do lokalu.
Taki kierunek wykładni tego przepisu wspiera dodatkowo art. 161 ust. 1 u.s.m.,
który przyznaje osobie, której przysługiwało spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu
mieszkalnego, a której prawo wygasło z powodu nieuiszczania opłat związanych
z eksploatacją i utrzymaniem jej lokalu lub eksploatacją i utrzymaniem nieruchomości
stanowiących mienie spółdzielni, roszczenie do spółdzielni o ponowne ustanowienie
spółdzielczego lokatorskiego prawa do lokalu mieszkalnego, jeżeli spłaci spółdzielni
całe zadłużenie wynikające z nieuiszczania tych opłat wraz z odsetkami. Roszczenie
to przysługuje tylko wtedy, jeżeli wcześniej nie został ustanowiony tytuł prawny do
lokalu na rzecz innej osoby. Oznacza, to że z roszczenia tego można skorzystać co
najmniej do czasu, gdy osoba, o której mowa w art. 161 ust. 1 u.s.m., nie opróżni
lokalu. Warunkiem bowiem ustanowienia przez spółdzielnię prawa do lokalu na rzecz
innej osoby, jest opróżnienie lokalu przez osobę, której spółdzielcze lokatorskie
prawo do lokalu mieszkalnego wygasło ( art. 161 ust. 2 u.s.m.).
Z podstawy faktycznej zaskarżonego orzeczenia – wiążącej Sąd Najwyższy
w postępowaniu kasacyjnym ( art. 3983 § 3 i 39813 § 2 k.p.c.) – nie wynika także, by
jak twierdzi skarżąca, spór pozwanego ze spółdzielnią na tle regulowania opłat
eksploatacyjnych miał jedynie charakter formalny, a pozwany oczywiście
bezzasadnie uchylał się od uiszczania opłat. Gdyby tak rzeczywiście było nie jest
zrozumiałe z jakich przyczyn szereg powództw Spółdzielni wniesionych przeciwko
pozwanemu zostało oddalonych. Postępowanie polegające na uporczywym, nie
opartym na obiektywnych podstawach odmawianiu uiszczania obciążających
członka spółdzielni opłat eksploatacyjnych za korzystanie z lokalu, a taki obraz
prezentuje skarżąca w uzasadnieniu skargi, należy wykazać w toku postępowania
przed Sądami meriti, podstawy skargi nie mogą być bowiem oparte na alternatywnym
stanie faktycznym, który w przekonaniu skarżącej powinien być w sprawie ustalony.
Podstawa faktyczna zaskarżonego orzeczenia na etapie postępowania
kasacyjnego nie może być kwestionowana (art. 3983 § 3 i art. 39813 § 2 k.p.c.),
a wynika z niej, że między stronami toczyło się szereg postępowań sądowych,
z których znaczna część zakończyła się prawomocnym oddaleniem powództwa
Spółdzielni, z uwagi na nie wykazanie jej roszczenia co do wysokości, a opieranie
II CSKP 613/23
15
się wyłącznie na własnych wyliczeniach (k. 312-315,317-321,323-325,331-344,
312-380).
Prawomocne orzeczenie sądu wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz
również inne sądy (art. 365 § 1 k.p.c.), co oznacza, że powódka nie może wliczać
kwot oddalonych prawomocnym wyrokiem, jako zaległości mogących stanowić
podstawę jej roszczenia o orzeczenie przez sąd o wygaśnięciu spółdzielczego
lokatorskiego prawa do lokalu przysługującego pozwanemu, skoro nie była w stanie
wykazać swojego roszczenia przed sądem. Tymczasem świadek J.G.
w swych zeznaniach potwierdził, że pozwani kwoty zasądzone prawomocnymi
wyrokami zapłacili, a przedstawione przez Spółdzielnię zestawienie zaległości
zawiera także zaległości w opłatach, których dotyczą prawomocne orzeczenia
oddające powództwa (k. 303). Ponadto, w toku pozostaje między stronami szereg
innych spraw o zapłatę, jednak powódka nie wyrażała zgody na zawieszenie
postępowania z tej przyczyny (k. 385-386, k. 459, k. 516-518). Dodatkowo Sąd
Apelacyjny ustalił, że pozwany realizuje prawomocne wyroki, a co do części
uwzględnionych żądań toczy się postępowanie egzekucyjne odnośnie do którego nie
ustalono, by egzekucja była bezskuteczna. Zarzut naruszenia art. 11 ust. 11 u.s.m.
nie zasługuje na uwzględnienie.
Z przytoczonych względów na podstawie art. 39814 k.p.c. Sąd Najwyższy
orzekł, jak w sentencji, a o kosztach postępowania kasacyjnego na podstawie
art. 98 § 1 i 3, art. 98 § 11 w zw. z art. 391 § 1 w zw. z art. 39821 k.p.c., a także
§ 2 pkt 6 i § 10 ust. 4 pkt 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości
z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie
(Dz. U. z 2023, poz. 1964, ze zm.) w zw. z § 4 ust. 3 rozporządzenia
z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki
samorządu terytorialnego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez
adwokata ( Dz.U. poz. 763), obciążając kosztami zastępstwa procesowego
przeciwnika procesowego strony korzystającej z pomocy udzielonej przez adwokata
ustanowionego z urzędu stosownie do wyniku sporu w postępowaniu kasacyjnym.
Dariusz Dończyk
Władysław Pawlak
Monika Koba
II CSKP 613/23
16
[A.T.]
[a.ł]
