II CSKP 556/24

II CSKP 556/24 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: 25 lutego 2026 r. SSN Dariusz Dończyk (przewodniczący) SSN Grzegorz Misiurek SSN Władysław Pawlak (sprawozdawca) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 25 lutego 2026 r. w Warszawie skargi kasacyjnej M.K. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z 9 stycznia 2023 r., I ACa 763/22, w sprawie z powództwa Bank spółki akcyjnej w W. przeciwko M.K. o zapłatę, oddala skargę kasacyjną. Grzegorz Misiurek Dariusz Dończyk Władysław Pawlak [PG] UZASADNIENIE II CSKP 556/24 2 Wyrokiem z 15 lutego 2022 r. Sąd Okręgowy w Bielsku Białej zasądził od pozwanej M.K. na rzecz Bank1 S.A. w W. kwotę 191 329,69 zł z odsetkami umownymi za opóźnienie od kwoty 139 605,21 zł w wysokości czterokrotności stopy oprocentowania kredytu lombardowego, jednakże nie wyższymi niż odsetki maksymalne za opóźnienie od dnia 15 grudnia 2020 r. do dnia zapłaty oraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od kwoty 51 715,48 zł od dnia 29 grudnia 2020 r. do dnia zapłaty, a ponadto zasądził od pozwanej na rzecz powoda kwotę 15 409 zł z tytułu kosztów procesu. Sąd pierwszej instancji ustalił, iż 26 marca 2010 r. powodowy Bank, jako pożyczkodawca, zawarł z pozwaną i J.D. (który zmarł w 2014 r.), jako pożyczkobiorcami, umowę, przedmiotem której była pożyczka w kwocie 162 263,22 zł udzielona na okres 192 miesięcy. W umowie postanowiono, że oprocentowanie będzie stanowiło sumę marży pożyczkowej i stawki referencyjnej 12M WIBOR, z zastrzeżeniem, że wzrost oprocentowania nie może przekroczyć odsetek maksymalnych. Umowa pożyczki mogła być wypowiedziana m.in. w przypadku niewykonywania lub nieterminowego wykonywania zobowiązań wobec pożyczkodawcy, w tym w razie zalegania ze spłatą dwóch rat pożyczkowych i niespłacenia zaległości w terminie 7 dni od otrzymania wezwania do zapłaty. Pismem z 6 lutego 2017 r., wysłanym 9 lutego 2017 r., powód wezwał pozwaną do zapłaty kwoty 10 208,20 zł obejmującej należność kapitałową oraz odsetki i koszty wezwania. Z kolei pismem z 9 marca 2017 r., doręczonym pozwanej 24 marca 2017 r., powód wypowiedział jej umowę pożyczki. Według stanu na 15 grudnia 2020 r. zadłużenie pozwanej z tytułu niespłaconej pożyczki wyniosło 148 123,41 zł (niespłacony kapitał) i 51 715,48 zł (odsetki za opóźnienie). Sąd Okręgowy stwierdził, że zostały spełnione przewidziane w umowie przesłanki uzasadniające wypowiedzenie pozwanej pożyczki, tym bardziej, że pozwana nie podważała prawidłowości wyliczenia zadłużenia, ani też nie wykazywała, iż dokonała jeszcze innych wpłat na poczet zadłużenia niż te, które wynikały z zestawienia przedstawionego przez powoda. W ocenie Sądu a quo oświadczenie o wypowiedzeniu zostało złożone skutecznie i było bezwarunkowe, II CSKP 556/24 3 a nieprawidłowości w tym przedmiocie nie można dopatrzyć się w deklaracji zawartej w treści tego wypowiedzenia, że Bank rozważy wycofanie wypowiedzenia w razie uregulowania zaległości. Wbrew zarzutom pozwanej kwota zadłużenia nie mogła zostać zmniejszona w związku z zawartą umową ubezpieczenia na życie, gdyż po śmierci drugiego pożyczkobiorcy ubezpieczyciel nie przekazał żadnych kwot na poczet spłaty pożyczki, a ponadto i tak ochrona ubezpieczeniowa ustała na dwa lata przed jego śmiercią. Za częściowo zasadny Sąd Okręgowy uznał natomiast zarzut przedawnienia, tj. w odniesieniu do należności, które miały być płatne w 2016 r., czyli w zakresie kwoty 8 535,20 zł (powód w pozwie wniesionym 29 grudnia 2020 r. domagał się zapłaty kwoty 199 838,89 zł). W związku z restrukturyzacją powoda, która miała miejsce po wydaniu wyroku przez Sąd pierwszej instancji, w jego miejsce wstąpił Bank S.A. w W. Na skutek apelacji pozwanej Sąd Apelacyjny w Katowicach zmienił wyrok Sądu Okręgowego w Bielsku Białej w ten sposób, że zasądził od pozwanej na rzecz powoda kwotę 188 324,89 zł z umownymi odsetkami za opóźnienie od kwoty 139 588,21 zł w wysokości czterokrotności stopy oprocentowania kredytu lombardowego, jednakże nie wyższymi niż odsetki maksymalne za opóźnienie od dnia 15 grudnia 2020 r. do dnia zapłaty oraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od kwoty 48 736,68 zł od dnia 29 grudnia 2020 r. do dnia zapłaty, zaś w pozostałej części oddalił powództwo (pkt 1 a), a ponadto obniżył kwotę kosztów procesu do kwoty 14 515 zł (pkt 1b). W pozostałej części oddalił apelację (pkt 2) i orzekł o kosztach postępowania apelacyjnego (pkt 3) oraz o kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej pozwanej z urzędu (pkt 4). Sąd odwoławczy nie podzielił zarzutu pozwanej braku legitymacji po stronie powodowej z uwagi na dokonanie przelewu dochodzonej pozwem wierzytelności, wskazując, że wprawdzie miała miejsce cesja spornej wierzytelności na rzecz cesjonariusza X. S.A., ale zgodnie z art. 79 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece, do przelewu wierzytelności potrzebny jest wpis do księgi wieczystej, a tymczasem cesjonariusz został ujawniony w księdze wieczystej dopiero w dniu 28 maja 2021 r., tj. już po doręczeniu pozwanej odpisu pozwu i w związku z tym, stosownie do art. 192 k.p.c. powód zachował legitymację czynną. II CSKP 556/24 4 W ocenie Sądu drugiej instancji nie zasługiwał na uwzględnienie także zarzut naruszenia art. 75c ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe (dalej: „pr. bank.”), ponieważ w piśmie z 6 lutego 2017 r. pozwana została pouczona o możliwości złożenia w terminie 14 dni roboczych, liczonych od dnia doręczenia wezwania, wniosku o restrukturyzację zadłużenia. Ponadto według Sądu ad quem oświadczenie o wypowiedzeniu nie zostało złożone pod warunkiem, lecz powodowy bank zastrzegł możliwość anulowania skutków wypowiedzenia umowy, w przypadku uregulowania w okresie wypowiedzenia całości zadłużenia. Sąd zwrócił uwagę, że zarówno w orzecznictwie, jak i piśmiennictwie uznaje się za dopuszczalne dokonanie czynności prawnej zawierającej zastrzeżenie, że jej skutek zależy od skorzystania z uprawnienia lub woli wykonującego zobowiązanie, a samo zdarzenie zależne od zachowania strony może polegać na spełnieniu lub niespełnieniu świadczenia pieniężnego, ponieważ zapłata nie zawsze jest zdarzeniem całkowicie uzależnionym od dłużnika. Poza tym nie jest wyłączone zastrzeganie warunku w jednostronnej czynności prawnej, a w takim przypadku odbiorca tego rodzaju oświadczenia może doprowadzić do usunięcia niepewności prawnej, której źródłem był zastrzeżony warunek, wprowadzony do oświadczenia wierzyciela. Sąd Apelacyjny nie znalazł podstaw do uwzględnienia zarzutu naruszenia art. 5 ust. 1 i 2 ustawy z 13 kwietnia 2018 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw w zw. z art. 118 k.c. Wierzytelność pożyczkodawcy staje się wymagalna z upływem terminu płatności poszczególnych rat umowy pożyczki, co skutkuje różnymi terminami rozpoczęcia biegu terminu przedawnienia roszczeń o zapłatę. Z uwagi na wytoczenie powództwa 29 grudnia 2020 r., w świetle art. 118 k.c., nie uległa przedawnieniu zarówno wymagalna należność główna, jak i uboczna za okres od początku 2017 r. Natomiast zdaniem Sądu odwoławczego zasądzone przez Sąd pierwszej instancji świadczenie należało pomniejszyć także o kwotę umownych odsetek (tj. o kwotę 2978,80 zł) naliczonych od kwoty 8535 zł (należność główna), która uległa przedawnieniu. Sąd Apelacyjny wyjaśnił też, że odpowiedzialność solidarna pozwanej wynikała z umowy pożyczki. Wprawdzie drugi z pożyczkobiorców zmarł, jednakże nie miało to znaczenia dla zakresu odpowiedzialności pozwanej, która zresztą nie kwestionowała, że odpowiada za całość długu wynikającego z tej umowy. II CSKP 556/24 5 W konsekwencji nie było podstaw do żądanego przez pozwaną zastrzeżenia, że ma ona prawo do powoływania się w toku postępowania egzekucyjnego na ograniczenie swojej odpowiedzialności do stanowiącego jej wyłączną własność lokalu mieszkalnego (obciążonego hipoteką zabezpieczającą spłatę pożyczki). Ustanowienie zabezpieczenia hipotecznego stanowiło umowę akcesoryjną do umowy pożyczki, a z pozwu nie wynikało, ze powód domaga się od pozwanej zapłaty, jako dłużnika rzeczowego. Wreszcie umowa pożyczki nie wskazywała, aby odpowiedzialność pożyczkobiorców miała być ograniczona do wartości zabezpieczenia pożyczki. W skardze kasacyjnej pozwana zaskarżając wyrok Sądu drugiej instancji w pkt 1 a i b oraz w pkt 2 i 3, a także w pkt 4 - w zakresie w jakim zasądzone zostały na rzecz pełnomocnika z urzędu koszty nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej pozwanej w kwocie niższej niż wynikająca z rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie, wniosła o jego uchylenie i orzeczenie co do istoty sprawy przez oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenie na rzecz pełnomocnika z urzędu kosztów pomocy prawnej świadczonej z urzędu za obie instancje powiększonych o podatek od towarów i usług, przy uwzględnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 23 kwietnia 2020 r., SK 66/19, na podstawie rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie, a także zasądzenie od powoda na rzecz pozwanej kosztów postępowania kasacyjnego, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Katowicach do ponownego rozpoznania. Zarzuciła naruszenie: 1) zasady ochrony konsumenta ustanowionej w art. 76 Konstytucji w zw. z art. 9 Konstytucji przez niezapewnienie właściwej ochrony sądowej pozwanej jako konsumentowi, będącej słabszą stroną stosunku prawnego, ograniczenie się przez sąd do stosowania wyłącznie przepisów ustawy - kodeks postępowania cywilnego bez uwzględnienie konsumenckiej natury podstawowego stosunku prawnego i co za tym idzie przepisów o ochronie konsumenta zgodnie z zasadą ochroną wynikającą z prawa unijnego, a w szczególności z dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (dalej: „dyrektywa 93/13”), nakazujących sądowi z urzędu zbadanie w toku postępowania postanowień umowy II CSKP 556/24 6 kredytu pod kątem ich abuzywności; 2) art. 385¹ § 1 k.c. w zw. z art. 385¹ § 3 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 i art. 7 dyrektywy 93/13 przez zaniechanie zbadania z urzędu abuzywności klauzul zawartych w umowie pożyczki, prowadzące do odmowy przyznania ochrony uprawnionemu, podczas gdy: - oprocentowanie stanowiące składnik wynagrodzenia Banku zostało ustalone o wskaźnik WIBOR, którego poziom jest ustalany jako średnia arytmetyczna danych przekazywanych przez same banki, a zatem sektor bankowy decyduje o jego wysokości, a sytuacja, w której jedna ze stron może dowolnie wpływać na zakres własnego zobowiązania, nie mieści się w granicach swobody umów; - wskaźnik WIBOR nie spełnia wymogów rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/1011 z dnia 8 czerwca 2016 r. w sprawie indeksów stosowanych jako wskaźniki referencyjne w instrumentach finansowych i umowach finansowych lub do pomiaru wyników funduszy inwestycyjnych i zmieniającego dyrektywy 2008/48/WE i 2014/17/UE oraz rozporządzenie (UE) nr 596/2014 (BMR), które stanowi, że wysokość indeksów powinna opierać się o rzeczywiste dane, a nie dane deklaratywne, jak to ma miejsce w przypadku spornego wskaźnika ; - w umowie pożyczki nie wskazano żadnych konkretnych okoliczności, jakie miałyby wpływać na zmianę wskaźnika w trakcie wykonywania umowy; - pozwana nie została w wystarczający i odpowiednio zrozumiały sposób poinformowana o skutkach zmienności oprocentowania, wskutek czego nie miała świadomości, jakie ryzyko niesie dla niej wahanie tego wskaźnika zmiennego oprocentowania; 3) art. 58 § 1 k.c. przez zaniechanie przeprowadzenia badania, czy umowa kredytu jest ważna, zgodnie z art. 385¹ § 1 k.c., jeśli znajdują się w niej klauzule abuzywne; 4) art. 75c pr. bank. w zw. z art. 60 k.c. w zw. z art. 58 § 1 i 3 k.c. przez błędne uznanie, iż wypowiedzenie umowy zostało dokonane skutecznie i nie stanowiło wypowiedzenia warunkowego, podczas gdy w treści wypowiedzenia znalazło się sformułowanie, iż „Bank rozważy możliwość cofnięcia oświadczenia o wypowiedzeniu w przypadku uregulowania w okresie wypowiedzenia całości zaległości…”, co skutkowało niedopełnieniem przez powoda wymogów wynikających wprost z pr. bank., a w konsekwencji doprowadziło do nieważności czynności prawnej; 5) § 2 pkt 3 rozporządzenia z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie poprzez jego niezastosowanie i zastosowanie stawek wynagrodzenia zastępstwa procesowego udzielonego z urzędu w niewłaściwej II CSKP 556/24 7 wysokości w sytuacji, gdy różnicowanie kosztów zastępstwa procesowego w odniesieniu do spraw z urzędu i wyboru jest sprzeczne z Konstytucją i Sąd w konsekwencji powinien dokonać rozproszonej kontroli konstytucyjności oraz zasądzić wynagrodzenie zgodnie z rozporządzeniem z dnia 22 października 2015 r. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: 1. W związku z decyzją Bankowego Funduszu Gwarancyjnego z 29 września 2022 r. o wszczęciu przymusowej restrukturyzacji w stosunku do Bank1 S.A. w W., a także z uwagi na to, że sprawa dotyczy kredytu złotowego, następcą prawnym Bank1 S.A. w W. w tym zakresie jest Bank S.A. w W. (poprzednia nazwa B. S.A. w W.), jako bank pomostowy w rozumieniu ustawy z dnia 10 czerwca 2016 r. o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym, systemie gwarantowania depozytów oraz przymusowej restrukturyzacji (dalej: „u.b.f.g.”). Jakkolwiek decyzja Bankowego Funduszu Gwarancyjnego została zaskarżona do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który po uzyskaniu odpowiedzi na pytanie prejudycjalne udzielonej przez Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyrokiem z 12 grudnia 2024 r., C-118/23, wyrokiem z 29 stycznia 2025 r., VI SA/WA 2964/22, stwierdził, że decyzja ta została wydana z naruszeniem prawa (wyrok ten został zaskarżony do Naczelnego Sądu Administracyjnego), ale rozstrzygnięcie w tej materii nie ma znaczenia dla legitymacji czynnej w tej sprawie Bank S.A. w W., gdyż zgodnie z art. 105 ust. 2 i 3 u.b.f.g. w przypadkach określonych w art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (jedn. tekst: Dz. U. z 2026 r., poz. 143) sąd, uwzględniając skargę na taką decyzję stwierdza jej wydanie z naruszeniem prawa, z tym że prawomocny wyrok sądu administracyjnego stwierdzający wydanie takiej decyzji z naruszeniem prawa nie wpływa na ważność czynności prawnych dokonanych na jej podstawie i nie stanowi przeszkody do prowadzenia przez Bankowy Fundusz Gwarancyjny działań na jej podstawie. W niniejszej sprawie nie występuje jednak problem czynności prawnych dokonanych na podstawie ww decyzji, gdyż źródłem dochodzonego pierwotnie przez Bank1 S.A. w W. roszczenia było wypowiedzenie umowy pożyczki, które miało miejsce w 2017 r. II CSKP 556/24 8 2. W toku postępowania przed Sądami obu instancji pozwana w ogóle nie podnosiła zarzutów opartych na abuzywności postanowień umowy pożyczki, a dopiero w skardze kasacyjnej zarzuciła, że sporna umowa zawierała niedozwolone postanowienia, które nie były przedmiotem badania Sądu odwoławczego, a które powinny być objęte oceną z urzędu. W podstawach kasacyjnych skarżąca skonkretyzowała jedynie postanowienia umowne dotyczące zmiennego oprocentowania pożyczki przy zastosowaniu zmiennej stopy referencyjnej opartej na wskaźniku 12M WIBOR. Dlatego też przedmiotem analizy w postępowaniu kasacyjnym jest to, czy postanowienia umowne odnoszące się do oprocentowania pożyczki opartego na zmiennym wskaźniku 12M WIBOR mają charakter abuzywny w rozumieniu przepisów regulujących ochronę konsumentów. Zarzut kasacyjny naruszenia art. 385¹ § 1 k.c. w zw. z art. 385¹ § 3 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 i art. 7 dyrektywy 93/13 przez pominięcie, że wskaźnik WIBOR nie spełnia wymogów rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/1011 z dnia 8 czerwca 2016 r. w sprawie indeksów stosowanych jako wskaźniki referencyjne w instrumentach finansowych i umowach finansowych lub do pomiaru wyników funduszy inwestycyjnych i zmieniającego dyrektywy 2008/48/WE i 2014/17/UE oraz rozporządzenie (UE) nr 596/2014 (BMR), nie zasługiwał na uwzględnienie, gdyż załącznik do rozporządzenia wykonawczego (UE) 2016/1368 z dnia 11 sierpnia 2016 r. ustanawiającego wykaz kluczowych wskaźników referencyjnych stosowanych na rynkach finansowych na podstawie rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/1011 z dnia 8 czerwca 2016 r. (Dz.U. 2016, L.171, s. 1) wymieniony został wskaźnik WIBOR (poz. 5). W najnowszym wyroku z 12 lutego 2026 r., C-471/24, Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej wyjaśnił, że: 1) art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że przewidziany w nim wyjątek nie obejmuje warunku umowy o kredyt hipoteczny przewidującego zmienną stopę oprocentowania opartą na wskaźniku referencyjnym w rozumieniu rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/1011 z dnia 8 czerwca 2016 r. w sprawie indeksów stosowanych jako wskaźniki referencyjne w instrumentach finansowych i umowach finansowych lub do pomiaru wyniku funduszy inwestycyjnych i zmieniającego dyrektywy 2008/48/WE i 2014/17/UE oraz rozporządzenie (UE) nr 596/2014 (dalej: II CSKP 556/24 9 „rozporządzenie 2016/1011”), i na stałej marży, jeżeli przepisy ustawowe lub wykonawcze mające zastosowanie do takiego warunku ustanawiają jedynie ogólne ramy dla ustalania stopy oprocentowania takich umów, pozostawiając jednocześnie przedsiębiorcy możliwość określenia umownego wskaźnika referencyjnego lub stałej marży, która może zostać dodana do wartości tego wskaźnika; 2) art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że w przypadku gdy umowa o kredyt hipoteczny dotyczący nieruchomości mieszkalnej zawiera warunek przewidujący zmienną stopę oprocentowania opartą na wskaźniku referencyjnym w rozumieniu rozporządzenia 2016/1011, wynikający z tego przepisu wymóg przejrzystości nie nakłada na kredytodawcę szczególnych obowiązków informacyjnych w odniesieniu do metodologii tego wskaźnika. Okoliczność, że kredytodawca spełnił wszystkie obowiązki informacyjne nałożone na niego przez dyrektywę Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/17/UE z dnia 4 lutego 2014 r. w sprawie konsumenckich umów o kredyt związanych z nieruchomościami mieszkalnymi i zmieniającą dyrektywy 2008/48/WE i 2013/36/UE oraz rozporządzenie (UE) nr 1093/2010, zmienioną rozporządzeniem 2016/1011, w odniesieniu do takiego warunku, a w przypadku udzielenia dodatkowych informacji nie przedstawił wskazówek, które dawałyby zniekształcony obraz wspomnianego wskaźnika, może świadczyć o tym, że kredytodawca spełnił ten wymóg przejrzystości w odniesieniu do tego warunku; 3) art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13 należy interpretować w ten sposób, że w przypadku gdy warunek umowy o kredyt hipoteczny określa zmienną stopę oprocentowania opartą na wskaźniku referencyjnym w rozumieniu rozporządzenia 2016/1011, nie mogą nadawać temu warunkowi nieuczciwego charakteru: po pierwsze, brak poinformowania konsumenta o pewnych szczególnych cech umownego wskaźnika referencyjnego, w szczególności o tym, że metodologia tego wskaźnika przewiduje wykorzystanie danych wejściowych niekoniecznie odpowiadających rzeczywistym transakcjom, oraz że kredytodawca jest jednym z banków przekazujących dane służące do ustalenia tego wskaźnika, a po drugie, same te szczególne cechy, o ile wspomniany wskaźnik można było uznać za zgodny z tym rozporządzeniem w chwili zawarcia tej umowy. Oczywiście trzeba mieć na uwadze okoliczność, że sporna umowa pożyczki została zawarta w 2010 r., ale w tym czasie nie obowiązywały szczegółowe regulacje II CSKP 556/24 10 dotyczące zasad stosowania wskaźników referencyjnych do oprocentowania w umowach kredytowych zawieranych z udziałem konsumentów i związanych z tym obowiązków informacyjnych przedsiębiorców. Mianowicie w tym czasie nie obowiązywało rozporządzenie 2016/1011, ani dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2014/17/UE z dnia 4 lutego 2014 r. w sprawie konsumenckich umów o kredyt związanych z nieruchomościami mieszkalnymi i zmieniająca dyrektywy 2008/48/WE i 2013/36/UE oraz rozporządzenie UE nr 1093/2010 (w kontekście definicji umowy o kredyt - art. 4 pkt 3 oraz art. 43, zgodnie z którymi dyrektywy tej nie stosuje się do umów o kredyt obowiązujących przed dniem 21 marca 2016 r.), a także rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 575/2013 z dnia 26 czerwca 2013 r. w sprawie wymogów ostrożnościowych dla instytucji kredytowych i firm inwestycyjnych, zmieniającego rozporządzenie (UE) nr 648/2012. Nie obowiązywała także jeszcze ustawa z dnia 23 marca 2017 r. o kredycie hipotecznym oraz o nadzorze nad pośrednikami kredytu hipotecznego i agentami. Nie ulega natomiast wątpliwości, że postanowienia umowy pożyczki dotyczące oprocentowania w zakresie stawki referencyjnej 12M WIBOR podlegają ocenie na podstawie dyrektywy 93/13 oraz art. 385¹ i n. k.c. W tym czasie obowiązywała też dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/48/WE z dnia 23 kwietnia 2008 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki oraz uchylająca dyrektywę Rady 87/102/EWG, jednakże o ile miała ona zastosowanie także do umów pożyczki [por. art. 3 lit. c) w zw. z art. 2 ust. 2 lit. c)], o tyle ze względu na to, że w zawartej przez strony umowie pożyczki przewidziano zabezpieczenie hipoteczne, nie podlegała ona regulacji tej dyrektywy. Ponadto obowiązywała także dyrektywa 2005/29/WE z dnia 11 maja 2005 r. dotycząca nieuczciwych praktyk handlowych stosowanych przez przedsiębiorstwa wobec konsumentów na rynku wewnętrznym oraz zmieniająca dyrektywę Rady 84/450/EWG, dyrektywy 97/7/WE, 98/27/WE, i 2002/65/WE Parlamentu Europejskiego i Rady oraz rozporządzenie (WE) nr 2006/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady, jednak w podstawach kasacyjnych skarżąca nie zarzuca stosowania przez pożyczkodawcę nieuczciwych praktyk handlowych w rozumieniu art. 5 ust. 2 i 4 tej dyrektywy. Odnotowania wymaga, że w orzecznictwie Sądu Najwyższego zwrócono uwagę, iż art. 385¹ i n. k.c. stanowią rdzeń systemu ochrony konsumenta przed II CSKP 556/24 11 wykorzystaniem przez przedsiębiorców silniejszej pozycji kontraktowej, związanej z możliwością jednostronnego kształtowania treści wiążących strony postanowień, w celu zastrzegania klauzul niekorzystnych dla konsumenta i wprowadzają instrument wzmożonej - względem zasad ogólnych (w tym art. 353¹ k.c.) - kontroli treści postanowień narzuconych przez przedsiębiorcę, pod kątem poszanowania interesów konsumentów, a także szczególną - w stosunku do zasad ogólnych (art. 58 § 1 k.c.) - sankcję mającą niwelować niekorzystne skutki zastosowania klauzul abuzywnych. Dlatego też w zakresie naruszeń właściwości (natury) stosunku prawnego, które spełniają przesłanki określone w art. 385¹ i n. k.c., reżim niedozwolonych postanowień umownych wyłącza zastosowanie art. 58 § 1 k.c. w zw. z art. 353¹ k.c. (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22). Wobec tego nie są miarodajne zarzuty kasacyjne oparte na art. 58 § 1 i 3 k.c. 3. Stosownie do art. 385¹ § 1 k.c. postanowienia umowy zawieranej z konsumentem nieuzgodnione z nim indywidualnie nie wiążą go, jeśli kształtują jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne). Nie dotyczy to postanowień określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli zostały sformułowane jednoznacznie. Przepis ten został wprowadzony do kodeksu cywilnego ustawą z dnia 2 marca 2000 r. o ochronie niektórych praw konsumentów oraz o odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny, i stanowił wynik implementacji do polskiego porządku prawnego dyrektywy 93/13, która w art. 3 ust. 1 stanowi, że warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane, mogą być uznane za nieuczciwe, jeśli stoją w sprzeczności z wymogami dobrej wiary, powodującą znaczącą nierównowagę wynikających z umowy praw i obowiązków stron, ze szkodą dla konsumenta. Zważywszy na konstytucyjną hierarchę źródeł prawa, przepisy tej dyrektywy mają, w zakresie, który regulują, charakter nadrzędny w stosunku przepisów prawa krajowego. Tak samo pierwszeństwo ma wykładnia przepisów tej dyrektywy dokonywana w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. II CSKP 556/24 12 W ramach zawartej umowy pożyczki pozwanej przysługiwał status konsumenta, a zatem co do zasady pozwana ma rację, że brak z jej strony zarzutów odnoszących się do niedozwolonych postanowieniach nie zwalniał Sądów meriti od obowiązku działania z urzędu, o ile oczywiście sporna umowa zawiera takie postanowienia. Konsument jest stroną słabszą w stosunku do przedsiębiorcy, zarówno pod względem możliwości negocjacyjnych, jak i ze względu na stopień poinformowania. Z tej przyczyny art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 przewiduje, że nieuczciwe warunki nie będą wiążące dla konsumenta. Jest to przepis bezwzględnie wiążący, który zmierza do zastąpienia formalnej równowagi praw i obowiązków stron, ustanowionych w umowie, równowagą rzeczywistą, która przywraca równość stron. Sąd krajowy zobowiązany jest do zbadania z urzędu, czy dane warunki umowne wchodzące w zakres stosowania dyrektywy mają nieuczciwy charakter i by dokonawszy takiego badania, zniwelował brak równowagi między konsumentem a przedsiębiorcą (zob. wyroki Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 4 czerwca 2009 r., C - 243/08, Pannon GSM, motywy 31,32, z 14 czerwca 2012 r., C - 618/10, Banco Espanol de Credit SA, v. Joaquin Calderon Camino, motywy 39, 40, 42,43, a także wyrok z 3 marca 2020 r., C - 125/18, Gomez del Moral Guasch, motyw 62). Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17 (OSNC 2019, nr 1, poz. 2), wyjaśnił że oceny, czy postanowienie umowne jest niedozwolone dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy (zob. też uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r. - zasada prawna - III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56). Wynika to zresztą z art. 385² k.c., który wprost stanowi, iż oceny zgodności postanowienia umowy z dobrymi obyczajami dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy, biorąc pod uwagę jej treść (zob. też wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 20 września 2017 r., C - 186/16, Ruxandra Paula Andriciuc i in. v. Banca Romaneasca SA oraz powołane w uzasadnieniu judykaty). W świetle dyrektywy 93/13, pojęcie znaczącej nierównowagi na niekorzyść konsumenta należy ocenić, przeprowadzając analizę przepisów krajowych mających zastosowanie w przypadku braku porozumienia stron, aby ocenić, czy i, w odpowiednim przypadku, w jakim zakresie postanowienia umowne stawiają konsumenta w sytuacji gorszej niż ta przewidziana w obowiązujących przepisach II CSKP 556/24 13 krajowych; aby ustalić, czy ta równowaga pozostaje „w sprzeczności z wymogami dobrej wiary”, należy sprawdzić, czy przedsiębiorca traktujący konsumenta w sposób sprawiedliwy i słuszny mógłby racjonalnie spodziewać się, iż konsument ten przyjąłby dany warunek w drodze negocjacji indywidualnych (zob. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 14 marca 2013 r., C - 415/11, Mohammed Aziz v. Caixa d’Estalvis de Catalunya Tarragona i Monresa, uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2). Rażące naruszenie interesów konsumenta oznacza nieusprawiedliwioną dysproporcję, na niekorzyść konsumenta praw i obowiązków wynikających z umowy, skutkujące niekorzystnym ukształtowaniem jego sytuacji ekonomicznej oraz jego nierzetelne traktowanie (zob. wyroki Sądu Najwyższego z 3 lutego 2006 r., I CK 297/05, z 15 stycznia 2016 r., I CSK 125/15, OSNC - ZD 2017 , nr 1, poz. 9; z 27 listopada 2015 r., I CSK 945/14, z 30 września 2015 r., I CSK 800/14, z 29 sierpnia 2013 r. I CSK 660/12). W konsekwencji postanowienie umowne jest sprzeczne z dobrymi obyczajami, jeżeli kontrahent konsumenta, traktujący go w sposób sprawiedliwy, słuszny i uwzględniający jego prawnie uzasadnione roszczenia, nie mógłby racjonalnie spodziewać się, iż konsument ten przyjąłby takie postanowienie w drodze negocjacji indywidualnych. Natomiast w celu ustalenia, czy klauzula rażąco narusza interesy konsumenta, należy wziąć przede wszystkim pod uwagę, czy pogarsza ona jego położenie prawne w stosunku do tego, które, w braku odmiennej umowy, wynikałoby z przepisów prawa, w tym dyspozytywnych (zob. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17). Według art. 78 pr. bank. do umów pożyczek pieniężnych zawieranych przez bank stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące zabezpieczenia spłaty i oprocentowania kredytu (art. 78 pr. bank.). Jak z kolei stanowi art. 76 pr. bank. zasady oprocentowania kredytu określa umowa kredytu, z tym że w razie stosowania stopy zmiennej należy: 1) określić w umowie kredytowej warunki zmiany stopy procentowej kredytu; 2) powiadomić w sposób określony w umowie kredytobiorcę poręczyciela oraz, jeżeli umowa nie stanowi inaczej, inne osoby będące dłużnikami banku z tytułu zabezpieczenia kredytu o każdej zmiany stopy jego oprocentowania. Według dyrektywy 2008/48/WE (która - jak już wspomniano - nie miała zastosowania II CSKP 556/24 14 do spornej umowy pożyczki) stopa oprocentowania kredytu oznacza stopę oprocentowania wyrażoną jako stałe lub zmienne oprocentowanie stosowane w stosunku rocznym do wypłaconej kwoty kredytu (art. 3 lit. j). W zakresie obowiązków informacyjnych odnoszących się do stopy oprocentowania dyrektywa ta wymagała poinformowania konsumenta o warunkach stosowania tej stopy oprocentowania oraz, jeśli są dostępne, wszelkie indeksy lub stopy referencyjne mające zastosowanie do pierwotnej stopy oprocentowania kredytu, a także okresy, warunki i procedury zmian stopy oprocentowania kredytu, wejście w życie nowej stopy oprocentowania kredytu oraz, w przypadku gdy zmienia się liczba lub częstotliwość płatności, szczegółowe informacje na ten temat [art. 5 ust. 1 lit. f), art. 6 ust. 1 lit e), art. 10 ust. 1 lit. f) i art. 11 ust. 1)]. W odniesieniu do oprocentowania pożyczki sporna umowa zawierała następujące regulacje: Oprocentowanie pożyczki stanowiło sumę stałej marży pożyczkowej i stawki referencyjnej 12M WIBOR dla waluty pożyczki, która została wskazana w części szczególnej umowy (IV) (§ 5 ust. 1) i ulegała zmianie w okresach rocznych pod warunkiem zmiany o przynajmniej 10 punktów bazowych w stosunku do stawki referencyjnej poprzednio obowiązującej, przy czym nowa stawka miała obowiązywać od 9 dnia najbliższego miesiąca będącego początkiem nowego roku rozliczeniowego; rok rozliczeniowy nie pokrywa się z rokiem kalendarzowym, a tym samym zmiana stawki mogła mieć miejsce np. w czerwcu (§ 5 ust. 2 umowy). Stawka referencyjna obliczana miała być do dwóch miejsc po przecinku, jako średnia ze stawki WIBOR 12M z pierwszych pięciu dni roboczych miesiąca poprzedzającego 12-miesieczny okres obowiązywania stawki (§ 5 ust. 3 umowy). W przypadku zaistnienia okoliczności określonych w ust. 2 § 5 umowy, powodujących podwyższenie stopy oprocentowania pożyczki, bank poinformuje pożyczkobiorcę listem zwykłym o zmianie wysokości oprocentowania oraz o nowym harmonogramie spłat (§ 5 ust. 4 umowy). Każdorazowa zmiana wysokości oprocentowania pożyczki nie może jednak powodować wzrostu tego oprocentowania ponad obowiązujące bieżąco oprocentowanie maksymalne określone w art. 359 § 2² k.c. (§ 5 ust. 5 umowy). II CSKP 556/24 15 Stawka referencyjna 12M WIBOR to wskaźnik, który odzwierciedla średnią stopę procentową, po której banki udzielają pożyczek innym bankom na okres 12 miesięcy. Powołany wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z 12 lutego 2026 r., C-471/24, dotyczył oprocentowania opartego na wskaźniku referencyjnym WIBOR w umowie kredytowej zawartej po wejściu w życie rozporządzenia 2016/1011 (tj. po 1 stycznia 2018 r. - art. 59 rozporządzenia), ale stanowi również pewne wskazówki interpretacyjne dotyczące takich umów zawartych przed tą datą, w tym umów pożyczek konsumenckich. Przede wszystkim jednak należy wyjść od tego, że skoro WIBOR został zaliczony w załączniku do rozporządzenia wykonawczego (UE) 2016/1368 do kluczowych wskaźników referencyjnych stosowanych na rynkach finansowych na podstawie rozporządzenia 2016/1011, to z tego wynika domniemanie, że zawarty w nim mechanizm także przed umieszczeniem go w tym wykazie nie był sprzeczny z prawem unijnym. W każdym bądź razie skarżąca nie przytoczyła takich okoliczności, które mogłyby stanowić podstawę do obalenia tego domniemania. Skarżąca podnosiła, że wskaźnik WIBOR nie spełnia wymogów rozporządzenia 2016/1011, co nie znalazło potwierdzenia, skoro wskaźnik ten został uznany w prawie unijnym za kluczowy wskaźnik referencyjny stosowany na rynkach finansowych na podstawie tego rozporządzenia. Poza tym skoro według ww wyroku rozporządzenie 2016/1011 nie nakłada na kredytodawcę szczególnych obowiązków informacyjnych w odniesieniu do metodologii tego wskaźnika, to tym bardziej w stanie prawnym mającym zastosowanie w czasie zawarcia spornej umowy pożyczki nie sposób kreować takiego obowiązku po stronie kredytodawcy (pożyczkodawcy). Wreszcie, skoro w świetle tego wyroku wskaźnik WIBOR, po wejściu w życie rozporządzenia 2016/1011, nie mógł być uznany za nieuczciwy z uwagi na brak poinformowania konsumenta o pewnych szczególnych cechach tego wskaźnika, w szczególności o tym, że jego metodologia przewiduje wykorzystanie danych wejściowych niekoniecznie odpowiadających rzeczywistym transakcjom, oraz że kredytodawca jest jednym z banków przekazujących dane służące do ustalenia tego wskaźnika, to tym bardziej z tego względu nie jest skuteczne zakwestionowanie tego wskaźnika, jako stanowiącego składnik zmiennego oprocentowania w umowach zawartych przed wejściem w życie tego II CSKP 556/24 16 rozporządzenia, tym bardziej, że przed wejściem w życie tego rozporządzenia nie sposób wskazać przepisu prawa unijnego, z którym stosowana w ramach tego wskaźnika metodologia byłaby sprzeczna. Istotne znaczenie dla oceny, że warunki umowy w zakresie zmiennego oprocentowania pożyczki wynikającego z zastosowania wskaźnika referencyjnego WIBOR, nie były sprzeczne z dobrymi obyczajami i nie naruszały rażąco interesów pozwanej jako konsumenta, ma postanowienie zawarte w § 5 ust. 5 umowy ustanawiające górną granicę oprocentowania odnosząc ją do obowiązującego oprocentowania maksymalnego, określonego w art. 359 § 2¹ k.c. Ustawowe zasady określania wysokości maksymalnych odsetek wynikających z czynności prawnej nie zostały zakwestionowana w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Zresztą zgodnie z art. 1 ust. 2 dyrektywy 93/13 warunki umowy odzwierciedlające obowiązujące przepisy ustawowe, nie podlegają przepisom tej dyrektywy. Wobec tego nie można zgodzić się z zarzutem kasacyjnym, iż pozwana była narażona na nieograniczone ryzyko związane ze wzrostem wskaźnika 12M WIBOR. W konsekwencji mając na względzie treść postanowień umowy pożyczki w odniesieniu do oprocentowania (§ 5 ust. 1-5), w kontekście podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienia, brak podstaw do przyjęcia, że w chwili zawarcia tej umowy jej postanowienia w zakresie dotyczącym oprocentowania były sprzeczne z ówcześnie obowiązującymi unormowaniami unijnymi o ochronie konsumentów. Należy zauważyć, że postanowienia te nie były sprzeczne z wymogami określonymi w dyrektywie 2008/48/WE, choć dyrektywa ta nie miała zastosowania do spornej umowy pożyczki. W § 5 umowy zostały zawarte szczegółowe regulacje dotyczące składników oprocentowania, zasad określania stawki referencyjnej 12M WIBOR, zasad zmiany wysokości oprocentowania i informowania pożyczkobiorcy wraz z przesłaniem mu nowego harmonogramu spłat, a także górnej granicy oprocentowania, wynikającej z przepisów rangi ustawowej. 4. Zgodnie z art. 75c ust. 1 i 2 pr. bank. jeżeli kredytobiorca opóźnia się ze spłatą zobowiązania z tytułu udzielonego kredytu, bank wzywa go do dokonania spłaty, wyznaczając termin nie krótszy niż 14 dni roboczych. W wezwaniu tym bank II CSKP 556/24 17 informuje kredytobiorcę o możliwości złożenia, w terminie 14 roboczych od otrzymania wezwania, wniosku o restrukturyzację zadłużenia. Stosownie do art. 75 ust. 1 i 2 pr. bank. w przypadku niedotrzymania przez kredytobiorcę warunków udzielenia kredytu albo w przypadku utraty przez kredytobiorcę zdolności kredytowej bank może obniżyć kwotę przyznanego kredytu albo wypowiedzieć umowę kredytu, o ile ustawa z dnia 15 maja 2015 - Prawo restrukturyzacyjne nie stanowi inaczej. Termin wypowiedzenia, o ile strony nie określą dłuższego terminu wynosi 30 dni. W odniesieniu do umów kredytowych w judykaturze Sądu Najwyższego zostało już wyjaśnione, że zastrzeżenie warunku polegającego na spełnieniu świadczenia jest co do zasady dopuszczalne także w jednostronnej czynności prawnej obejmującej wypowiedzenie umowy, co do dotyczy także wypowiedzenia umowy pod warunkiem niezapłacenia zadłużenia (wyrok z 8 marca 2023 r., II CSKP 728/22, z 15 maja 2023 r., II CSKP 489/22, z 16 czerwca 2023 r., II CSKP 587/22). Wprawdzie sporne wypowiedzenie dotyczy umowy pożyczki, ale nie ma przeszkód prawnych, aby powyższe stanowisko co do skuteczności wypowiedzenia umowy kredytu pod warunkiem niezapłacenia zadłużenia zastosować odnośnie do skuteczności wypowiedzenia w taki sposób umowy pożyczki. W konsekwencji nie mógł odnieść zamierzonego skutku prawnego zarzut kasacyjny naruszenia art. 75c pr. bank. w zw. z art. 60 k.c. w zw. z art. 58 § 1 i 3 k.c. 5. Z kolei zarzut kasacyjny naruszenia § 2 pkt 3 rozporządzenia z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie poprzez jego niezastosowanie i zastosowanie stawek wynagrodzenia zastępstwa procesowego udzielonego z urzędu w niewłaściwej wysokości, nie mógł być przedmiotem rozpoznania w postępowania kasacyjnym, ponieważ rozstrzygnięcia w przedmiocie zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu podlegają zaskarżeniu zażaleniem do innego składu sądu drugiej instancji, co wynika wprost z art. 394² § 1¹ pkt 4 k.p.c., którego konstrukcja nie pokrywa się regulacją dotyczącą zaskarżenia rozstrzygnięcia o zwrocie kosztów procesu (art. 394² § 1¹ pkt 3 k.p.c.). 6. Ubocznie należy zauważyć, że wprawdzie zasądzając roszczenie odsetkowe od należności głównej w wysokości oprocentowania przewidzianego w umowie pożyczki Sądy obu instancji, ze względu na datę początkową zasądzonej II CSKP 556/24 18 należności odsetkowej odwołały się do nieaktualnego już wówczas (tj. 15 grudnia 2020 r.) zapisu o „czterokrotności stopy oprocentowania kredytu lombardowego”, ale zaznaczenie w dalszej części wyroku, że odsetki te nie mogą przekraczać odsetek maksymalnych za opóźnienie powoduje, że ostatecznie (uwzględniając także konsekwencje wynikające z art. 481 § 2² k.c.) orzeczenie w tym zakresie nie narusza art. 481 § 2 i § 2¹ k.c. Z tych względów, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. oddalił skargę kasacyjną. Grzegorz Misiurek [PG [SOP] Dariusz Dończyk Władysław Pawlak