II CSKP 515/23

II CSKP 515/23 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: 9 marca 2026 r. SSN Karol Weitz (przewodniczący) SSN Agnieszka Piotrowska SSN Roman Trzaskowski (sprawozdawca) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 9 marca 2026 r. w Warszawie skargi kasacyjnej Gminy K. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z 3 marca 2022 r., I AGa 239/21, w sprawie z powództwa I. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością spółki komandytowo-akcyjnej w K.-1 przeciwko Gminie K. o zapłatę, 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od pozwanej na rzecz powódki, tytułem kosztów postępowania kasacyjnego, kwotę 5400 (pięć tysięcy czterysta) zł z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia niniejszego wyroku pozwanej do dnia zapłaty. Agnieszka Piotrowska Karol Weitz Roman Trzaskowski II CSKP 515/23 2 (K.L.) UZASADNIENIE Wyrokiem z dnia 3 marca 2022 r. Sąd Apelacyjny w Poznaniu oddalił apelację pozwanej Gminy K. (dalej – „Gmina”) od wyroku Sądu Okręgowego w Poznaniu z dnia 26 marca 2021 r., zasądzającego od niej na rzecz powódki I. Sp. z o.o. Spółki komandytowo-akcyjnej w K-1 (poprzednio I. Sp. z o.o. Sp. k. w K.-1) kwotę 1.099.884,84 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 7 maja 2019 r. do dnia zapłaty. Okoliczności sprawy istotne na obecnym etapie postępowania – z uwzględnieniem treści zarzutów kasacyjnych – przedstawiały się następująco: W dniu 19 czerwca 2017 r. I. sp. z o.o. sp.k. i I. sp. z o.o. zawarły umowę konsorcjum („Umowa konsorcjum”) celem wspólnego ubiegania się o udzielenie przez Gminę zamówienia publicznego w przedmiocie wykonania zadania pn.: „Przebudowa drogi gminnej […] w systemie zaprojektuj - wybuduj” („Zadanie”). W dniu 24 sierpnia 2017 r., po przeprowadzeniu przetargu nieograniczonego i wyborze oferty ww. konsorcjum („Konsorcjum”) jako najkorzystniejszej, Gmina jako zamawiający zawarła z Konsorcjum jako wykonawcą umowę nr […], której przedmiotem była realizacja Zadania („Umowa”). Termin wykonania przedmiotu Umowy ustalono na 28 września 2018 r. (§ 2 ust. 1 Umowy), a należne z tego tytułu wynagrodzenie ryczałtowe - na kwotę 3.985.094,36 zł brutto, w tym 99.627,36 zł brutto za wykonanie oznaczonej dokumentacji projektowej oraz geodezyjnej i 3.885.467 zł brutto za wykonanie robót budowlanych, sporządzenie niezbędnych badań oraz dokumentów wymaganych do odbioru i przekazania do użytkowania wykonanych robót oraz sporządzenie i zatwierdzenie dokumentacji geodezyjnej powykonawczej (§ 8 ust. 1 Umowy). Warunkiem zapłaty miało być otrzymanie przez zamawiającego oryginału faktury VAT wraz z podpisanym przez obie strony protokołem odbioru ostatecznego (§ 8 ust. 7 Umowy). II CSKP 515/23 3 Zgodnie z § 12 ust. 1 pkt 1.1 Umowy zamawiający uprawniony był do żądania od wykonawcy zapłaty kary umownej w wysokości 0,2% wynagrodzenia umownego brutto m.in. za każdy dzień zwłoki w wykonaniu przedmiotu Umowy. Kary umowne miały być obliczane przez zamawiającego i mogły być potrącane z najbliższą fakturą wystawioną przez wykonawcę (§ 12 ust. 4 Umowy). W § 16 Umowy określono zamkniętą listę przypadków, w których na podstawie art. 144 ust. 1 ustawy z dnia 29 stycznia 2004 r. - Prawo zamówień publicznych (ówcześnie tekst jedn. Dz. U. z 2017 r., poz. 1579; dalej – „PZP”) zamawiający dopuścił możliwość zmiany treści Umowy w stosunku do oferty w zakresie terminu wykonania Umowy za obopólną zgodą stron. Po zawarciu Umowy wynikające z niej zadania wykonawcy realizował wyłącznie I. Sp. z o.o. Sp. k. w K.-1 jako lider Konsorcjum („Lider”), pozyskując m.in. wszelkie dokumenty niezbędne do prowadzenia inwestycji (decyzje, postanowienia, zgody, uzgodnienia) i podejmując związane z nią decyzje. W dniu 25 października 2018 r. przekazał przedstawicielowi Gminy dokumentację projektową wraz z pozwoleniem na budowę i na tej podstawie wystawił fakturę VAT na kwotę 99.627,36 zł brutto, która została przez pozwaną zapłacona. W związku z wystąpieniem szeregu okoliczności, za które nie ponosi odpowiedzialności, Lider parokrotnie zwracał się do Gminy o przedłużenie terminu wykonania przedmiotu Umowy, jednak spotkał się z odmową albo w ogóle nie uzyskał odpowiedzi. W dniu 13 lutego 2019 r. Lider zgłosił Gminie zakończenie robót związanych z realizacją zadania, a w dniu 1 kwietnia 2019 r., po usunięciu stwierdzonych wad i usterek, zamawiający dokonał odbioru końcowego robót. Tego samego dnia Lider wystawił fakturę VAT na kwotę 3.885.467 zł brutto z 30 - dniowym terminem płatności. Nieco wcześniej, 26 marca 2019 r., Gmina wystawiła notę księgową nr 2/2019, z której treści wynikało, że obciążyła wykonawcę karami umownymi w kwocie 1.099.884,84 zł. Z załączonego do noty księgowej zestawienia wynikało, że ostateczne zakończenie prac nastąpiło po 138 dniach od wskazanego w Umowie terminu, w związku czym pozwana na podstawie § 12 ust. 1 pkt 1.1 Umowy obciąża wykonawcę karami umownymi w wysokości 0,2% wynagrodzenia brutto za każdy II CSKP 515/23 4 dzień zwłoki w wykonaniu przedmiotu umowy, co daje łącznie kwotę 1.099.884,84 zł. Nota została doręczona Liderowi w dniu 28 marca 2019 r. Ponieważ wykonawca nie zapłacił naliczonej kary umownej, Gmina dokonała zapłaty wynagrodzenia wynikającego z wystawionej przez Lidera 1 kwietnia 2019 r. faktury VAT na kwotę 3.885.467 zł brutto po odjęciu od niej naliczonej kary umownej i ostatecznie przelała na rzecz Lidera kwotę 2.785.582,16 zł. W dniu 17 października 2019 r. konsorcjanci zawarli porozumienie („Porozumienie”), na mocy którego Lider został wyłącznie uprawniony do dochodzenia roszczeń przeciwko Gminie z tytułu wynagrodzenia za roboty budowlane wykonane w ramach Umowy. Przyjmując zgodnie, że okoliczności, które spowodowały niedotrzymanie umownego terminu wykonania prac, były niezależne od powódki i że nie dopuściła się ona zwłoki (a jedynie opóźnienia), Sądy obu instancji uznały jej żądanie zapłaty kwoty 1.099.884,84 zł (z odsetkami), odpowiadającej wysokości kary umownej naliczonej przez Gminę, o którą pomniejszyła zapłacone Liderowi wynagrodzenie, za uzasadnione. Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniosła pozwana, zaskarżając go w całości. Zarzuciła naruszenie prawa materialnego, tj. art. 379 § 1 k.c. w związku z art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c., jak również naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 378 § 1 w związku z art. 195 § 1 k.p.c., art. 199 § 1 pkt 3 k.p.c. oraz art. 379 pkt 2 w związku z art. 378 § 1 k.p.c. Wniosła o uchylenie wyroków zapadłych w sprawie i umorzenie postępowania z powodu konieczności odrzucenia pozwu w całości przez Sąd pierwszej instancji, ewentualnie, z ostrożności procesowej - o uchylenie wyroków Sądów pierwszej i drugiej instancji w całości i skierowanie do ponownego rozpatrzenia przez Sąd I Instancji, w każdym zaś razie -o obciążenie powódki kosztami za wszystkie instancje. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Wszystkie zarzuty skarżącej zasadzają się na tezie, że powódka nie miała legitymacji procesowej, uprawniającej ją do dochodzenia praw jedynie w swoim imieniu, a z roszczeniem o zapłatę mogła wystąpić jedynie jako Lider w imieniu wszystkich konsorcjantów albo mogli to uczynić wszyscy konsorcjanci łącznie. II CSKP 515/23 5 Zdaniem Gminy nie można przyjąć, że w przypadku realizacji zamówienia publicznego przez kilku wierzycieli zorganizowanych w formie konsorcjum powództwo o zapłatę wynagrodzenia może wytoczyć jeden z członków konsorcjum w swoim imieniu, jako wierzyciel do całości roszczenia, a w konsekwencji, że w sprawie powódka jako jeden z członków Konsorcjum posiada samodzielną legitymację czynną do dochodzenia zapłaty wynagrodzenia potrąconego w ramach zapłaty kar umownych za nieterminową realizację zamówienia (zarzut naruszenia art. 379 § 1 k.c.). In casu nic innego nie wynikało z Umowy konsorcjum, która przewidywała, że każdej ze stron należne było wynagrodzenie za realizację Zamówienia (§ 4) bez określenia zasad i formy, co wskazywało na legitymację łączną czynną konsorcjantów. Potwierdza to także Porozumienie z dnia 17 października 2019 r. zawarte przez powódkę z I.-1 sp. z o. o. (KRS […]) i niewystępującą w pierwotnej umowie Konsorcjum I. sp. z o. o. w K.-1 (KRS […]), które wskazuje na wadliwe umocowanie do występowania wobec Gminy K. jedynie we własnym imieniu przez powódkę, a nie Konsorcjum przez jej lidera. Ponadto porozumienie to nie zmieniało Umowy konsorcjum ani nie mogło zmieniać Umowy; tzw. podstawienie w miejsce konsorcjum de facto nowej strony umowy wzajemnej jest niedopuszczalne (jest nieważne jako sprzeczne z art. 7 ust. 3 PZP). W tej sytuacji, w ocenie pozwanej, Sąd powinien zastosować art. 195 § 1 k.p.c. wobec drugiego konsorcjanta – czego nie rozważył (art. 378 § 1 k.p.c.) - ewentualnie odrzucić pozew z powodu braku zdolności procesowej powódki (art. 199 § 1 pkt 3 k.p.c.), a Sąd odwoławczy - zbadać z urzędu nieważność postępowania przed Sądem pierwszej instancji (art. 378 § 1 w związku z art. 379 pkt 2 k.p.c. Rozpatrując argumentację pozwanej, należy przede wszystkim przypomnieć, że zgodnie z aktualnym orzecznictwem Sądu Najwyższego to, czy przypadku realizacji zamówienia publicznego przez kilku wierzycieli zorganizowanych w formie konsorcjum powództwo o zapłatę wynagrodzenia może wytoczyć jeden z członków konsorcjum – w szczególności jego lider - w swoim imieniu, jako wierzyciel do całości roszczenia, zależy od okoliczności sprawy. W szczególności w wyroku z dnia 31 stycznia 2023 r., II CSKP 584/22 (OSNC-ZD 2024, z. A, poz. 4) Sąd Najwyższy wyjaśnił, że w konsorcjum przewidującym funkcję lidera z szerokimi uprawnieniami II CSKP 515/23 6 do reprezentowania konsorcjum jako całości w jego relacjach prawnych z zamawiającym (tzw. konsorcjum scentralizowane), które nie jest spółką cywilną, poszczególni konsorcjanci są współwykonawcami wspólnego zadania inwestycyjnego (całości prac budowlanych) w wielopodmiotowym, ale dwustronnym stosunku obligacyjnym. O tym zaś, czy konsorcjanci są uprawnieni do otrzymania wynagrodzenia tylko łącznie (przysługuje im wspólna wierzytelność pieniężna) decyduje podzielność należnego im świadczenia oraz kształt konkretnych relacji kontraktowych. Wprawdzie wierzytelność o zapłatę wynagrodzenia jest co do zasady wierzytelnością o świadczenie podzielne, jednakże strony mogą uzgodnić niepodzielność świadczenia z natury podzielnego, a ponadto niepodzielność takiego świadczenia może również wynikać ad casum z istoty zawartego stosunku prawnego, z którego wypływa obowiązek spełnienia określonego świadczenia. Z drugiej strony uznanie uzgodnionego w umowie wynagrodzenia za świadczenie niepodzielne nie przekreśla jeszcze per se samodzielnej legitymacji każdego z członków konsorcjum do jego dochodzenia (na własną rzecz) w całości albo w części. Zgodnie bowiem z art. 381 § 1 k.c. jeżeli jest kilku wierzycieli uprawnionych do świadczenia niepodzielnego, każdy z nich może żądać spełnienia całego świadczenia. Ponadto reguła wyrażona w art. 381 k.c. ma charakter dyspozytywny, co oznacza, że strony mogą uzgodnić - a czy tak się stało, jest kwestią interpretacji umowy (art. 65 k.c.) - że legitymowani do dochodzenia zapłaty wynagrodzenia (świadczenia niepodzielnego) są tylko wszyscy konsorcjanci łącznie (wyłączenie zastosowania art. 381 § 1 k.c.) albo legitymowanym jest wyłącznie lider konsorcjum (modyfikacja reguły przewidzianej w art. 381 § 1 k.c.) bez prawa sprzeciwu pozostałych konsorcjantów (wyłączenie art. 381 § 2 k.c.). In casu samodzielną legitymację powódki do dochodzenia zasądzonego świadczenia należy uznać za uzasadnioną niezależnie od tego, czy uzna się, że świadczenie należne „Wykonawcy” (konsorcjantom) zgodnie z Umową było podzielne czy nie. Jeżeli bowiem było podzielne, z ustalonych okoliczności wynika, że wynagrodzenie należy mu się w całości (por. art. 379 § 1 zd. 2 k.c.), skoro sam wykonał wszystkie prace, składał oświadczenia Gminie oraz wystawiał jej faktury (zgodnie z § 8 Umowy miał to czynić „Wykonawca”) i był samodzielnym adresatem jej oświadczeń (w tym oświadczenia o potrąceniu), a także tylko jemu było płacone II CSKP 515/23 7 wynagrodzenie. Na okoliczności te powódka zwracała uwagę już w pozwie, gdzie - uzasadniając swą samodzielną legitymację – wskazywała m.in., że zgodnie z treścią Umowy konsorcjum została upoważniona do wykonania wszystkich prac zleconych Umową (tj. wzięła na siebie obowiązek faktycznego wykonawstwa wszystkich prac w ramach Umowy), natomiast drugi konsorcjant pełnił „bierną" rolę w realizacji Umowy, gdyż jego udział w realizacji zadania ograniczał się wyłącznie do etapu przetargowego (strony zawarły Umowę konsorcjum w celu spełnienia wymogów przetargowych). Ponadto tylko ona sporządzała wszystkie dokumenty związane z realizacją Umowy - faktycznym wykonaniem prac (np. protokoły częściowego odbioru robót) i wystawiała faktury za wykonane prace. Powódka ma rację, że taką interpretację potwierdza Porozumienie z dnia 17 października 2019 r., w którym stwierdzono, że Lider jest wyłącznie uprawniony do dochodzenia roszczeń przeciwko Gminie z tytułu wynagrodzenia za roboty budowlane wykonane w ramach Umowy. Powódkę należałoby uznać za legitymowaną do dochodzenia całości brakującego wynagrodzenia także przy założeniu, że wierzytelność należna z tego tytułu była niepodzielna. Zgodnie bowiem z art. 381 § 1 k.c. jeżeli jest kilku wierzycieli uprawnionych do świadczenia niepodzielnego, każdy z nich może żądać spełnienia całego świadczenia. W okolicznościach sprawy nie ma żadnych podstaw do przyjęcia, że drugi konsorcjant (partner) sprzeciwił się samodzielnemu żądaniu powódki; jednoznacznie przeczy temu zawarte Porozumienie. Ubocznie trzeba też zwrócić uwagę, że argumentacja Gminy zmierzająca do wykazania, iż Porozumienie z dnia 17 października 2019 r. oraz pozew świadczą o podstępie albo pozorności Konsorcjum i naruszeniu przepisów Prawa zamówień publicznych, nie mogła osiągnąć zamierzonego skutku już z tej przyczyny, że podstawy kasacyjne nie obejmują zarzutu naruszenia stosownych przepisów prawa materialnego. Z tych względów, na podstawie art. 39814 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji. Agnieszka Piotrowska Karol Weitz Roman Trzaskowski II CSKP 515/23 8 (K.L.) [a.ł]