II CSKP 432/23

II CSKP 432/23 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: 9 lipca 2026 r. SSN Dariusz Pawłyszcze (przewodniczący) SSN Ewa Stefańska SSN Piotr Telusiewicz (sprawozdawca) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 9 lipca 2026 r. w Warszawie skargi kasacyjnej S.D. i A.D. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 24 października 2022 r., I ACa 629/22, w sprawie z powództwa S.D. i A.D. przeciwko Bankowi […] w […] o zapłatę i ustalenie, 1. uchyla zaskarżony wyrok w punktach I oraz III i oddala apelację pozwanego w tej części; 2. zasądza od pozwanego na rzecz każdego z powodów po 5900 zł (pięć tysięcy dziewięćset złotych) kosztów postępowania apelacyjnego i kasacyjnego z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia niniejszego orzeczenia zobowiązanemu do dnia zapłaty. Ewa Stefańska Dariusz Pawłyszcze Piotr Telusiewicz II CSKP 432/23 2 UZASADNIENIE Po modyfikacji powództwa skierowanego przeciwko Bankowi […] w […], w piśmie procesowym z 15 listopada 2019 r., A.D. i S.D. domagali się ustalenia, że zawarta przez nich z pozwanym umowa kredytu hipotecznego jest nieważna oraz zasądzenia na ich rzecz solidarnie (ewentualnie łącznie) od pozwanego kwoty 116 215,84 zł oraz kwoty 69 648,71 CHF wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie liczonymi od 26 kwietnia 2017 r. do dnia zapłaty tytułem zwrotu spłaconych rat kredytu w wykonaniu nieważnej umowy. W piśmie zawarto także roszczenie ewentualne. Sąd Okręgowy w Warszawie, wyrokiem z 11 marca 2022 r., ustalił nieważność umowy kredytu hipotecznego indeksowanego do waluty CHF, zawartej pomiędzy S.D. i A.D., a Bankiem1 […] S.A. Spółka Akcyjna Oddział w Polsce w […] (obecnie: Bank […] w […]) 27 lutego 2008 r. i zasądził od pozwanego na rzecz powodów łącznie kwotę 116 215,84 zł oraz kwotę 69 096,25 CHF wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 26 kwietnia 2017 r. do dnia zapłaty (pkt 1); oddalił powództwo w pozostałym zakresie (pkt 2); obciążył pozwanego kosztami procesu (pkt 3). W zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia skargi kasacyjnej Sąd Okręgowy ustalił, że powodowie 27 lutego 2008 r. zawarli umowę o kredyt hipoteczny, indeksowany kursem CHF na kwotę 630 000 zł. Zgodnie z regulaminem kredytu wypłata kredytu następowała w złotych według kursu nie niższego niż kurs kupna zgodnie z Tabelą obowiązującą w momencie wypłaty środków z kredytu, a w przypadku wypłaty kredytu w transzach, stosowano kurs nie niższy niż kurs kupna zgodnie z Tabelą obowiązującą w momencie wypłaty poszczególnych transz. Saldo zadłużenia z tytułu kredytu miało być wyrażone w walucie obcej i być obliczane według kursu stosowanego przy uruchomieniu kredytu, a w przypadku wypłaty kredytu w transzach, obliczane miało być według kursów stosowanych przy wypłacie poszczególnych transz. Raty kredytu podlegające spłacie wyrażone były w walucie obcej i w dniu wymagalności raty kredytu pobierane miały być z rachunku bankowego kredytobiorcy według kursu sprzedaży zgodnie z Tabelą obowiązującą w banku na II CSKP 432/23 3 koniec dnia roboczego poprzedzającego dzień wymagalności raty spłaty kredytu; jeśli dzień wymagalności raty kredytu przypadał na dzień wolny od pracy, zastosowanie miał mieć kurs sprzedaży zgodnie z tabelą obowiązującą w banku na koniec ostatniego dnia roboczego poprzedzającego dzień wymagalności raty spłaty kredytu. Powodowie spłacali kredyt w złotówkach, a następnie we frankach szwajcarskich. Pismem z 11 kwietnia 2017 r. powodowie wezwali pozwanego do zwrotu kwot 116.215,84 zł i 46.371,14 CHF, a także wszystkich kwot zapłaconych po tej dacie, w terminie 7 dni od otrzymania wezwania. Bank odebrał pismo 18 kwietnia 2017 r. Uzasadniając uwzględnienie powództwa Sąd pierwszej instancji stwierdził w szczególności, że klauzule umowne regulujące zmienne oprocentowanie kredytu oraz jego indeksację do waluty obcej stanowią niedozwolone postanowienia w rozumieniu art. 3851§ 1 k.c. Przyjmując niemożność utrzymania umowy w mocy ze względu na jej nieważność, zasądził od pozwanego na rzecz powodów zwrot dotychczas spłaconych rat kredytu tytułem zwrotu świadczenia z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 26 kwietnia 2017 r., tj. od daty doręczenia pozwanemu wezwania do zapłaty kwot dochodzonych pozwem. Wyrokiem z 24 października 2022 r., Sąd Apelacyjny w Warszawie, na skutek apelacji pozwanego, zmienił zaskarżony wyrok częściowo w punkcie pierwszym w ten sposób, że oddalił powództwo o zapłatę odsetek ustawowych za opóźnienie od kwot 116 215,84 zł i 69 096,25 CHF od 26 kwietnia 2017 r. do 23 listopada 2021 r. (pkt I); oddalił apelację w pozostałej części (pkt II); orzekł o kosztach postępowania (pkt III). Uzasadniając częściowe uwzględnienie apelacji Sąd odwoławczy wyjaśnił, że odmiennie niż Sąd pierwszej instancji ocenił moment wymagalności świadczeń dochodzonych przez powodów. Podzielił stanowisko, zgodnie z którym umowa kredytu indeksowanego kursem waluty obcej dotknięta jest początkowo sankcją bezskuteczności zawieszonej. Sytuacja ulega zmianie dopiero w razie potwierdzenia klauzuli abuzywnej przez konsumenta, kiedy to klauzula oraz umowa stają się skuteczne z mocą wsteczną, albo odmowy jej potwierdzenia (upływu rozsądnego czasu do potwierdzenia), kiedy to dochodzi do utrzymania umowy z regulacją II CSKP 432/23 4 zastępczą (jeżeli są spełnione stosowne przesłanki) albo do całkowitej i trwałej bezskuteczności (nieważności) umowy. Owa trwała bezskuteczność (nieważność) jest równoznaczna ze stanem, w którym „czynność prawna zobowiązująca do świadczenia była nieważna i nie stała się ważna po spełnieniu świadczenia” w rozumieniu art. 410 § 2 in fine k.c. (condictio sine causa) oraz „nieważnością czynności prawnej” w rozumieniu art. 411 pkt 1 k.c. Wystąpienie przez konsumenta z żądaniem restytucyjnym opartym na twierdzeniu o całkowitej i trwałej bezskuteczności (nieważności) umowy kredytu nie może być uznane za równoznaczne z zakończeniem stanu bezskuteczności zawieszonej tej umowy, jeżeli nie towarzyszy mu wyraźne oświadczenie konsumenta, potwierdzające otrzymanie wyczerpującej informacji. W toku postępowania sądowego brak takiego oświadczenia może być substytuowany przez uczynienie zadość obowiązkowi informacyjnemu przez sąd, a podtrzymanie żądania restytucyjnego przez konsumenta - po uzyskaniu stosownej informacji - będzie równoznaczne z odmową potwierdzenia klauzuli i (ewentualnie) ze sprzeciwem co do udzielenia mu ochrony przed konsekwencjami całkowitej i trwałej bezskuteczności (nieważności) umowy. Odnosząc powyższą wykładnię do okoliczności rozpoznawanej sprawy, Sąd Apelacyjny stwierdził, że wystąpienie przez powodów z żądaniem głównym wywodzonym z nieważności umowy i żądaniem ewentualnym opartym na założeniu, że umowa kredytu nadal wiąże strony, świadczy o braku dostatecznego rozeznania co do skutków abuzywności postanowień o waloryzacji kredytu do waluty obcej, jak również o braku uprzedniego pouczenia ich co do tej kwestii. Dlatego wytoczenie powództwa nie może być uznane za równoznaczne z zakończeniem stanu bezskuteczności zawieszonej umowy. Dopiero na rozprawie przed Sądem Okręgowym 24 listopada 2021 r. powodowie zostali pouczeni o skutkach nieważności umowy i możliwych roszczeniach pozwanego. W związku z powyższym za zasadne uznał Sąd Apelacyjny oddalenie powództwa o zapłatę odsetek ustawowych za opóźnienie za okres wcześniejszy. Od wyroku Sądu Apelacyjnego skargę kasacyjną wywiedli powodowie, zaskarżając go w części, tj. w zakresie punktu I wyroku, podnosząc zarzuty naruszenia prawa materialnego, tj. art. 481 § 1 w zw. z art. 455 k.c. oraz art. 476 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13/EWG i art. 3851 k.c.; art. 2 i art. 76 Konstytucji II CSKP 432/23 5 RP oraz art. 12 i art. 4 ust. 3 TFUE w zw. z art. 36 Karty Praw Podstawowych UE oraz art. 3851 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13/EWG. Wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części i oddalenie apelacji pozwanego w całości, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w zaskarżonej części i przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania. Wnieśli także o zasądzenie od pozwanego kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych. W odpowiedzi na skargę pozwany wniósł o jej oddalenie oraz zasądzenie od powodów kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna okazała się zasadna. Rozstrzygając w przedmiocie odsetek od kwoty zasądzonej na rzecz powodów Sąd Apelacyjny przyjął, że wymagalność roszczenia konsumenta o zwrot świadczeń nienależnych ze względu na nieważność umowy kredytu spowodowanej abuzywnością jej postanowień wiązać należy z wyrażeniem przez konsumenta świadomej zgody na brak związania umową. Pogląd ten został jednak zanegowany w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. W sentencji wyroku z 7 grudnia 2023, (C-140/22, mBank, ECLI:EU:C:2023:965), stwierdzono, że w kontekście uznania nieważności w całości umowy kredytu hipotecznego zawartej z konsumentem przez instytucję bankową ze względu na to, iż umowa ta zawiera nieuczciwy warunek, bez którego nie może ona dalej obowiązywać - art. 6 ust. 1 i art. 7 ust. 1 dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz.Urz.UE L z 1993 r., Nr 95, s. 29) należy interpretować w ten sposób, że stoją one na przeszkodzie wykładni sądowej prawa krajowego, zgodnie z którą wykonywanie praw, które konsument wywodzi z tej dyrektywy, jest uzależnione od złożenia przez tego konsumenta przed sądem oświadczenia, w którym twierdzi on, po pierwsze, że nie wyraża zgody na utrzymanie w mocy tego warunku, po drugie, że jest świadomy z jednej strony faktu, że nieważność wspomnianego warunku pociąga za sobą nieważność wspomnianej II CSKP 432/23 6 umowy, a z drugiej - konsekwencji tego uznania nieważności, i po trzecie, że wyraża zgodę na uznanie tej umowy za nieważną. Z kolei w uzasadnieniu wyroku z 14 grudnia 2023 r., (Getin Noble Bank, C-28/22, ECLI:EU:C:2023:992) Trybunał Sprawiedliwości stwierdził, że skuteczność ochrony przyznanej konsumentom przez dyrektywę 93/13 byłaby zagrożona, gdyby konsumenci ci, powołując się na prawa, które wywodzą z tej dyrektywy, byli narażeni na ryzyko nieotrzymania odsetek za opóźnienie od kwot, które powinny im zostać zwrócone ze względu na nieważność takiej umowy od momentu upływu terminu nałożonego na przedsiębiorcę do wykonania świadczenia, po tym jak przedsiębiorca ten otrzyma wezwanie do zwrotu tych kwot (pkt 86). W ocenie Trybunału brak możliwości uzyskania przez konsumenta odsetek za opóźnienie od dnia wniesienia przez niego żądania zwrotu nienależnych kwot zachęcałoby przedsiębiorcę do systematycznego odrzucania takich żądań (pkt 71). Pogląd odpowiadający powyższemu stanowisku Trybunału Sprawiedliwości jest podzielany w aktualnym orzecznictwie Sądu Najwyższego. Przyjmuje się, że w razie stwierdzenia nieważności umowy kredytowej zawartej przez przedsiębiorcę z konsumentem, dochodzone roszczenia z tytułu nienależnego świadczenia mają charakter bezterminowy. Według art. 455 k.c. świadczenie powinno zostać spełnione niezwłocznie po wezwaniu skierowanym przez zubożonego. Stąd odsetki ustawowe za opóźnienie powinny być naliczane od chwili doręczenia pozwanemu pisma zawierającego sformułowane żądanie (m.in. wyroki SN: z 3 grudnia 2025 r., II CSKP 495/24; 2 grudnia 2025 r., II CSKP 419/24; z 27 listopada 2025 r., II CSKP 690/24; z 19 listopada 2025 r., II CSKP 386/23; z 7 maja 2025 r., II CSKP 614/23; z 14 lutego 2025 r., II CSKP 1996/22). W orzecznictwie jednoznacznie przyjmuje się również obecnie, że data wymagalności roszczenia konsumenta przeciwko przedsiębiorcy, a więc i data rozpoczęcia biegu odsetek, nie może być uzależniona od złożenia przez konsumenta oświadczenia w toku postępowania sądowego odnośnie do utrzymania skuteczności umowy zawierającej klauzule abuzywne. Nie można zatem uznać, że dopiero upadek umowy stanowi podstawę do naliczenia odsetek przez konsumenta (m.in. wyroki SN: z 20 listopada 2025 r., II CSKP 685/23; z 19 listopada 2025 r., II CSKP 138/23; postanowienie z 30 września 2025 r., I CSK 318/24). Podzielić należy argumentację na rzecz takiego stanowiska, odwołującą się do zapewnienia II CSKP 432/23 7 skuteczności ochrony przyznanej konsumentom w dyrektywie 93/13 (postanowienie z 21 października 2025 r., I CSK 1738/24). Mając na uwadze, że skargi kasacyjnej nie oparto na zarzutach naruszenia przepisów postępowania, a zarzuty naruszenia prawa materialnego okazały się uzasadnione w świetle nie budzącego wątpliwości orzecznictwa Sądu Najwyższego i TSUE, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39816 k.p.c. orzekł, jak w pkt 1 sentencji wyroku. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 98 § 1, 11 i 3, art. 99 k.p.c., art. 108 § 1 w zw. z art. 39821 k.p.c. oraz § 10 ust. 1 pkt 2 w zw. z § 2 pkt 7 (za postępowanie apelacyjne), § 10 ust. 4 pkt 2 w zw. z § 2 pkt 6 (za postępowanie kasacyjne) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie. Zasądzona kwota obejmuje również kwotę 1000 zł uiszczoną przez powodów tytułem opłaty sądowej od skargi kasacyjnej (art. 13a ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych). Ewa Stefańska [SOP] Dariusz Pawłyszcze Piotr Telusiewicz