II CSKP 326/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
6 listopada 2025 r.
SSN Beata Janiszewska (przewodniczący)
SSN Marcin Łochowski
SSN Dariusz Pawłyszcze (sprawozdawca)
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 6 listopada 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej T.F. i M.F.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 31 maja 2022 r., I ACa 90/22,
w sprawie z powództwa T.F. i M.F.
przeciwko Bank spółce akcyjnej w W.
o ustalenie i zapłatę,
uchyla zaskarżony wyrok w pkt I. w części zastrzegającej
prawo zatrzymania i rozstrzygającej o kosztach procesu oraz
w pkt II. i III. i w tej części przekazuje sprawę do ponownego
rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie oraz pozostawia
temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania
kasacyjnego.
Marcin Łochowski
Beata Janiszewska
Dariusz Pawłyszcze
(G.G.)
II CSKP 326/24
2
UZASADNIENIE
Wyrokiem z 3 grudnia 2021 r. Sąd Okręgowy w Warszawie oddalił powództwo
kredytobiorców przeciwko bankowi.
Wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną Sąd Apelacyjny w Warszawie
zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że ustalił nieważność umowy kredytu
łączącej strony i zasądził od banku na rzecz powodów łącznie 269 692,46 zł
i 20 909,81 CHF z zastrzeżeniem, że zapłata nastąpi za jednoczesnym
zaofiarowaniem przez powodów na rzecz banku kwoty 488 756,81 zł.
Sąd Apelacyjny ustalił, że 6 lutego 2009 r. powodowie zawarli z poprzednikiem
prawnym pozwanego banku umowę kredytu w wysokości 168 590 CHF, a okres
oddania do dyspozycji kredytobiorcy środków pieniężnych został określony od
6 lutego 2009 r. do 4 marca 2039 r. Spłata kredytu wraz z oprocentowaniem i innymi
należnościami banku powstałymi z umowy następowała przez obciążenie w dacie
wymagalności raty rachunku bieżącego kredytobiorców, prowadzonego w złotych,
sumą raty i innych należności oraz przez przelew tych środków na rachunek bieżącej
obsługi kredytu. Za zgodą banku spłaty mogły być dokonywane w innej walucie.
Kredyt został wypłacony w złotych 13 lutego 2009 r.
Aneksem z 1 października 2014 r. strony doprecyzowały sposób ustalania
kursu wymiany walut w tabeli kursowej banku. Kursy walut ustalane miały być przez
bank w każdy dzień roboczy w oparciu o średni kurs z rynku walutowego F., ustalany
najpóźniej do godziny 9:30 czasu obowiązującego w Polsce i korygowany spreadem
banku. Bank mógł zmieniać spread co najwyżej raz na miesiąc swoim
oświadczeniem, po spełnieniu się określonych w umowie warunków do zmiany
spreadu.
Od 13 lutego 2009 r. do 19 września 2018 r. bank z tytułu spłat otrzymał
74 933 zł i 21 833,28 CHF na poczet odsetek umownych oraz 194 759,46 zł
i 53 484,84 CHF na poczet kapitału.
Sąd drugiej instancji ustalił, że postanowienia umowy nie były indywidualnie
negocjowane i pracownicy banku nie poinformowali kredytobiorców o takiej
II CSKP 326/24
3
możliwości. Przedstawiono im gotową ofertę kredytu nazwanego walutowym, którą
to ofertę mogli zaakceptować w całości albo odrzucić.
Sąd Apelacyjny, powołując się między innymi na wyroki Sądu Najwyższego
z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18, z 7 listopada
2019 r., II CSK 483/18, i z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, uznał za niedozwolone
w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. postanowienia umowy określające zasady
przeliczenia udzielonego kredytu i spłacanych rat na CHF, pozwalające bankowi
swobodnie kształtować kurs waluty obcej. Przy tym postanowienia te wprawdzie
określają główne świadczenia stron, lecz nie zostały sformułowane w sposób
jednoznaczny, ponieważ umowa nie zawierała mechanizmu kształtowania kursu
CHF przez bank. Umowne klauzule indeksacyjne, obciążające konsumenta
nieograniczonym ryzykiem zmiany kursu waluty indeksacji kredytu, są sprzeczne
z dobrymi obyczajami i w sposób rażący naruszają interes kredytobiorców jako
konsumentów (art. 3851 § 1 k.c.). Konsekwencją uznania umowy będącej źródłem
zobowiązania za nieważną jest zastosowanie art. 410 § 1 i 2 w zw. z art. 405 k.c.
i przyjęcie, że świadczenia spełnione w ramach wykonania tej umowy są
świadczeniami nienależnymi, które podlegają zwrotowi przy zastosowaniu przepisów
o bezpodstawnym wzbogaceniu.
Sąd drugiej instancji uznał za zasadny zgłoszony przez bank zarzut
zatrzymania podnosząc, że mowa kredytu jest umową wzajemną, a zobowiązanie
kredytodawcy do udostępnienia środków pieniężnych jest odpowiednikiem
zobowiązania kredytobiorcy do zapłaty oprocentowania i prowizji. Skuteczne
skorzystanie przez stronę z prawa zatrzymania wzajemnego świadczenia
pieniężnego wyłącza opóźnienie w spełnieniu tego świadczenia. Z tej przyczyny Sąd
odwoławczy oddalił apelację w zakresie zapłaty odsetek ustawowych za opóźnienie
od zasądzonych sum, ponieważ w chwili złożenia przez kredytobiorców 13 kwietnia
2022 r. oświadczenia woli o upadku umowy i oświadczenia wiedzy o konsekwencjach
jej upadku kredytobiorcy już wiedzieli o oświadczeniu banku o skorzystaniu z prawa
zatrzymania.
II CSKP 326/24
4
Kredytobiorcy zaskarżyli wyrok Sądu Apelacyjnego skargą kasacyjną w części
dotyczącej prawa zatrzymania i oddalenia powództwa co do odsetek, zarzucając
naruszenie prawa materialnego:
1) art. 496 w zw. z art. 497 i 487 § 2 k.c. przez uznanie, że umowa kredytu jest
umową wzajemną;
2) art. 496 k.c. przez zabezpieczenie roszczenia banku prawem zatrzymania,
mimo że roszczenie było już zabezpieczone hipoteką;
3) art. 481 § 1 i 2 w zw. z art. 455, 496 i 497 k.c. przez uznanie, że w niniejszej
sprawie złożenie przez bank zarzutu zatrzymania wyłącza opóźnienie w spełnieniu
świadczenia;
4) art. 496 w zw. z art. 497 i 455 k.c. przez uznanie, że roszczenie banku było
wymagalne w momencie skorzystania z prawa zatrzymania;
5) art. 481 § 1 w zw. z art. 455, 61 § 1 i art. 651 k.c. przez uznanie,
że w niniejszej sprawie trwała bezskuteczność niedozwolonego postanowienia
umownego i opóźnienie banku w spełnieniu świadczenia na rzecz kredytobiorców
powstała dopiero z chwilą złożenia przez nich oświadczenia o odmowie
potwierdzenia klauzul abuzywnych pismem z 13 kwietnia 2022 r. i dopiero wówczas
dochodzone roszczenia stały się wymagalne.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zakwalifikowanie umowy kredytu jako umowy wzajemnej w rozumieniu
art. 487 § 2 k.c. oraz dopuszczalność zastosowania art. 496 k.c. w przypadku
konsumenckich umów kredytu waloryzowanego kursem CHF była przedmiotem
licznych wypowiedzi w doktrynie i orzecznictwie. Ostatecznie w orzecznictwie Sądu
Najwyższego przyjęto, że prawo zatrzymania (art. 496 k.c.) nie przysługuje stronie,
która może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony (uchwała
składu siedmiu sędziów SN z 19 czerwca 2024 r., III CZP 31/23, OSNC 2025, nr 3,
poz. 25). W kolejnej uchwale Sąd Najwyższy wyjaśnił, że w razie dochodzenia od
banku zwrotu świadczenia spełnionego na podstawie umowy kredytu, która okazała
się niewiążąca, bankowi nie przysługuje prawo zatrzymania na podstawie
art. 496 w zw. z art. 497 k.c. (uchwała składu siedmiu sędziów SN z 5 marca
II CSKP 326/24
5
2025 r., III CZP 37/24, OSNC 2025, nr 11, poz. 98). Dlatego rozstrzygnięcie Sądu
Apelacyjnego w zakresie uwzględnienia zarzutu zatrzymania narusza art. 496
w zw. z art. 497 k.c.
W konsekwencji niezasadne było oddalenie apelacji w zakresie odsetek za
opóźnienie za okres od podniesienia zarzutu zatrzymania Natomiast co do okresu
wcześniejszego nie ma podstaw do pozbawienia kredytobiorcy odsetek za okres
przed potwierdzeniem przez kredytobiorcę woli upadku umowy. Możliwość
przywrócenia mocy prawnej niedozwolonemu postanowieniu umowy oświadczeniem
konsumenta, ze skutkiem ex tunc, nie pozbawia wymagalności roszczenia
konsumenta o zwrot nienależnie spełnionych świadczeń. Jeżeli konsument żąda od
przedsiębiorcy świadczenia z powołaniem się na niedozwolony charakter niektórych
postanowień umowy, to dostatecznie wyraża swoje stanowisko co ważności umowy
lub jej części, a jego roszczenie staje się wymagalne zgodnie z art. 455 k.c.,
tj. z upływem czasu koniecznego do oceny przez przedsiębiorcę zasadności żądania
zapłaty. Artykuł 3851 § 1 k.c. nie ustanawia wyjątków od zasady z art. 455 k.c.,
ponieważ reguluje inne zagadnienie – przesłanki uznania postanowienia umowy za
niedozwolone i skutek prawny takiego uznania w postaci niezwiązania konsumenta
tym postanowieniem; nie odnosi się do terminu spełnienia świadczeń powstających
na skutek nieważności postanowienia umowy lub całej umowy.
Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. orzeczono jak
w sentencji wyroku, pozostawiając Sądowi Apelacyjnemu orzeczenie o kosztach
postępowania kasacyjnego, zgodnie z art. 108 § 1 k.p.c.
Marcin Łochowski
(G.G.)
[SOP]
Beata Janiszewska
Dariusz Pawłyszcze
