II CSKP 303/25
POSTANOWIENIE
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
8 lipca 2025 r.
SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Monika Koba
SSN Dariusz Zawistowski
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 8 lipca 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej D. W.
od postanowienia Sądu Okręgowego w Kielcach
z 15 maja 2024 r., II Ca 99/24,
w sprawie z wniosku D. W.
z udziałem […]
o zmianę orzeczenia o przyjęciu do domu pomocy społecznej,
uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi
Okręgowemu w Kielcach do ponownego rozpoznania
i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.
Monika Koba
Grzegorz Misiurek
Dariusz Zawistowski
(A.T.)
UZASADNIENIE
II CSKP 303/25
2
Sąd Rejonowy w Kielcach postanowieniem z 30 listopada 2023 r. oddalił
wniosek D. W. o zmianę postanowienia tego Sądu z 7 kwietnia 2022 r.
o skierowaniu jej do domu pomocy społecznej i orzekł o kosztach postępowania.
Sąd Okręgowy w Kielcach postanowieniem z 15 maja 2024 r., zaskarżonym
skargą kasacyjną, oddalił apelację wnioskodawczyni od postanowienia Sądu
Rejonowego i orzekł o kosztach postępowania za instancję odwoławczą, aprobując
ustalenia faktyczne przyjęte za podstawę zaskarżonego postanowienia i ich ocenę
prawną.
W sprawie ustalono, że wnioskodawczyni […] przebywa w Domu Pomocy
Społecznej […] na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w Kielcach z 7
kwietnia 2022 r. Do chwili obecnej nie nastąpiła zmiana okoliczności stanowiących
– zgodnie z art. 38 ust. 1 i art. 39 ust. 1 ustawy
z 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego (jedn. tekst: Dz. U. z 2024 r.,
poz. 917; dalej: „u.o.z.p.”) - podstawę umieszczenia wnioskodawczyni bez jej zgody
w tej placówce. Z opinii biegłego sądowego lekarza psychiatry sporządzonej w toku
postępowania wynika, że D. W. jest osobą chorą psychicznie, ma zaburzenia
psychotyczne oraz nasiliły się u niej zmiany organiczne co wpłynęło na zmianę
jakościowego postrzegania rzeczywistości. Jej stan zdrowia nie zmienił się w
porównaniu do tego, który stanowił podstawę orzeczenia o skierowaniu do domu
pomocy społecznej. W dalszym ciągu wymaga ona stałej opieki i pielęgnacji. Brak
tego rodzaju opieki stanowi zagrożenie dla jej życia i zdrowia. Biegły również
wskazał, że żaden z członków rodziny nie zapewni jej odpowiedniej opieki
i pielęgnacji.
W ocenie Sądów obu instancji, deklarujący gotowość sprawowania stałej
opieki nad wnioskodawczynią małżonek M. W. oraz córka R. C. nie są w stanie
wykonywać tej opieki na odpowiednim poziomie. Wnioskodawczyni zamierza
zamieszkać u córki lub męża, aby po pewnym czasie wrócić do domu […],
niezdatnego do zamieszkiwania, co doprowadzi do sytuacji,
w jakiej znalazła się przed umieszczeniem w domu pomocy społecznej.
W skardze kasacyjnej, opartej na podstawie naruszenia prawa materialnego
(art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c.), wnioskodawczyni domagała się uchylenia postanowienia
II CSKP 303/25
3
Sądu Okręgowego i przekazania sprawy temu Sądowi do ponownego rozpoznania,
ewentualnie o uchylenie tego orzeczenia oraz poprzedzającego go postanowienia
Sądu Rejonowego w Kielcach i przekazania sprawy temu Sądowi do ponownego
rozpoznania. Zarzuciła naruszenie:
1) art. 41 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 5 ust. 1 lit. e
Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z dnia 4 listopada
1950 r., (Dz. U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284) przez ich błędną wykładnię polegającą
na niezastosowaniu wykładni zawężającej przepisów ustawy z dnia 19 sierpnia
1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego do oceny prawnej stanu faktycznego,
w którym doszło do faktycznego pozbawienia wolności osobistej osoby bez jej
zgody, jak również zaniechanie wnikliwej oceny co do zastosowania prawa
materialnego obejmującego przepisy przywołanej ustawy;
2) art. 38 ust. 1 u.o.z.p. przez:
a) jego błędną wykładnię, a następnie niewłaściwe zastosowanie polegające na
ustalaniu, a w konsekwencji wartościowaniu jako odpowiednie lub nieodpowiednie,
właściwości osobistych osób, które jednoznacznie, w obecności sądu wyraziły
gotowość i wolę do sprawowania opieki nad wnioskodawczynią, szczególnie
w przypadku, kiedy osoba ta nie jest ubezwłasnowolniona i nie wymaga leczenia
w szpitalu psychiatrycznym oraz nie wymaga zastosowania wobec niej
szczególnych procedur medycznych;
b) niewłaściwe zastosowanie polegające na zaniechaniu wnikliwej i szczegółowej
oceny zmierzającej do ustalenia jakich konkretnie czynności w zakresie stałej opieki
i jakich zabiegów pielęgnacyjnych wymaga wnioskodawczyni D. W., co
w konsekwencji uniemożliwiło sądowi prawidłowe ustalenie, czy osoby deklarujące
opiekę mają warunki materialne, kompetencje, uprawnienia czy też właściwości
osobiste do realizowania tak ustalonych, a niezbędnych czynności i zabiegów
opiekuńczych i pielęgnacyjnych;
c) niewłaściwe zastosowanie polegające na ustalaniu w oparciu o stanowisko
biegłego z zakresu psychiatrii, co do okoliczności, którzy z członków rodziny
wnioskodawczyni mogą jej zapewnić, a którzy nie mogą jej zapewnić właściwej
opieki i pielęgnacji, mimo że żaden z członków rodziny, którzy zadeklarowali
II CSKP 303/25
4
gotowość sprawowania opieki nie był poddany badaniu przez tego biegłego, jak
również nie był badany przez innego biegłego psychiatrę;
3) art. 39 ust. 1 u.o.z.p. przez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na tym,
że Sąd Okręgowy w sprawie niniejszej nie przeprowadził oceny sprawy pod kątem
stwierdzenia, czy w sprawie zachodzi sytuacja zagrożenia życia D. W. oraz nie
wyartykułował w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, jakie okoliczności
zadecydowały o przyjęciu, że sytuacja zagrożenia życia D. W. rzeczywiście
zaistniała, a przez to zaniechał przeprowadzenia oceny prawnej z zastosowaniem
podwyższonego miernika zaistnienia przesłanki umieszczenia w domu pomocy
społecznej bez zgody, jaką jest zagrożenie życia osoby chorej.
W odpowiedzi na skargę kasacyjną uczestnik […] wniósł o jej oddalenie.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skardze kasacyjnej nie można odmówić słuszności.
Trafnie podniosła skarżąca, że umieszczenie osoby - bez jej zgody -
w szpitalu psychiatrycznym lub w domu pomocy społecznej stanowi istotną
ingerencję w zagwarantowaną konstytucyjnie wolność osobistą człowieka (art. 41
ust. 1 Konstytucji RP; art. 5 ust. 1 lit. e Konwencji o ochronie praw człowieka
i podstawowych wolności). Z tego względu orzeczenie sądu o umieszczeniu osoby
chorej w tych placówkach musi cechować aktualność w odniesieniu do stan
zdrowia uzasadniającego przymusowe przebywanie w nich oraz wnikliwość analizy
przesłanek faktycznych i prawnych takiej decyzji (zob. wyrok Sądu najwyższego
z 11 lipca 2023 r., II CSKP 206/23, nie publ.). Ustawa o ochronie zdrowia
psychicznego z 1994 r. ma na celu pomoc osobom chorym i upośledzonym
psychicznie, a nie chronić inne osoby przed ich uciążliwym zachowaniem. Zostało
to podkreślone w preambule zawartej w tej regulacji, poprzez wskazanie, że
zdrowie psychiczne jest fundamentalnym dobrem osobistym człowieka, a ochrona
praw osób z zaburzeniami psychicznymi należy do obowiązków państwa. Dążenie
do pełnej realizacji tej dyrektywy odzwierciedla m.in. regulacja zawarta w art. 41
u.o.z.p., dopuszczająca odstępstwo od zasady niewzruszalności prawomocnych
orzeczeń.
II CSKP 303/25
5
Osoba przyjęta do domu pomocy społecznej, w tym również osoba
ubezwłasnowolniona, jej przedstawiciel ustawowy, małżonek, krewni w linii prostej,
rodzeństwo oraz osoba sprawująca nad nią faktyczną opiekę, mogą występować
do sądu opiekuńczego z wnioskiem o zmianę orzeczenia o przyjęciu do domu
pomocy społecznej (art. 41 ust. 1 u.o.z.p.). W orzecznictwie trafnie zwrócono
uwagę, że przepis ten nie wskazuje „zmiany okoliczności usprawiedliwiających
przyjęcie do domu pomocy społecznej” jako przesłanki jego zastosowania,
w odróżnieniu do unormowania zwartego w ustępie drugim tego artykułu, dającemu
uprawnienie karownikowi domu pomocy społecznej do wystąpienia o zmiany
wcześniejszego orzeczenia. Choć zmiana okoliczności zasadniczo stanowi
podstawę zmiany orzeczenia w każdym przypadku, to można dopuścić zmianę
orzeczenia bez istotnej zmiany okoliczności, jeżeli przemawia za tym dobro osoby,
której dotyczy postępowanie. Nie jest przy tym wykluczone ponowne rozważenie
okoliczności, które stanowiły podstawę wniosku i orzeczenia o umieszczeniu danej
osoby w domu pomocy społecznej bez jej zgody (zob. postanowienie Sądu
Najwyższego z 14 kwietnia 2011 r., IV CSK 483/21, nie publ.).
Sąd Okręgowy skoncentrował swoją uwagę na ustaleniu, czy od czasu
umieszczenia uczestniczki w domu pomocy społecznej nastąpiła zmiana
okoliczności stanowiących podstawę orzeczenia wydanego w tym przedmiocie
i skonstatował, że zmiana taka nie nastąpiła. Stwierdził przy tym, że uczestniczka
jest osobą chorą fizycznie, niezdolna do zaspokajania podstawowych potrzeb
życiowych, wymaga stałej opieki, do której nie są zdolne osoby zgłaszające do tego
gotowość a brak takiej opieki zagraża jej życiu i zdrowiu.
Należy zauważyć, że – w świetle art. 39 ust. 1 w związku z art. 38 ust. 1
u.o.z.p. - zagrożenie stanu zdrowia wynikającego z braku możliwości zapewnienia
opieki innych osób – nie jest przesłanką umieszczenia osoby chorej psychicznie lub
upośledzonej umysłowo w domu opieki społecznej bez jej zgody; przesłankę tę
stanowi wyłącznie zagrożenie życia takiej osoby. Sąd Okręgowy stwierdził jej
wystąpienie bez przytoczenia argumentów uzasadniających tę konstatację. Odwołał
się przy tym do równie lakonicznego stwierdzenia biegłego, wyrażonego
w sporządzonej przez niego opinii. Nie dostrzegł zatem obowiązku dokonania
samodzielnej oceny prawnej zagrożenia życia wnioskodawczyni, niezbędnej dla
II CSKP 303/25
6
prawidłowego zastosowania art. 39 ust. 1 w związku z art. 38 ust. 1 u.o.z.p. Samo
zagrożenie zdrowia wnioskodawczyni nie może usprawiedliwić jej przymusowego
pobytu w placówce opieki społecznej.
Dokonanie prawidłowej oceny, czy po stronie wnioskodawczyni występuje
stan zagrożenia życia, czy tylko zdrowia, nie pozostaje również bez wpływu na
zakresu wymaganej opieki oraz kwalifikacje do jej sprawowania.
Z tych względów Sąd Najwyższy, nie mogąc skutecznie odeprzeć zarzutów
podniesionych w skardze kasacyjnej, na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. orzekł, jak
w sentencji.
Grzegorz Misiurek
Na mocy art. 330 § 1 k.p.c. stwierdzam
Dariusz Zawistowski
niemożność podpisania uzasadnienia
postanowienia przez sędziego SN Monikę Kobę
z powodu długotrwałej nieobecności
Grzegorz Misiurek
(A.T.)
[a.ł]
