II CSKP 303/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
22 maja 2025 r.
SSN Jacek Grela (przewodniczący)
SSN Marcin Łochowski
SSN Dariusz Pawłyszcze (sprawozdawca)
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 22 maja 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej E.F.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 27 grudnia 2021 r., I ACa 1329/21,
wydanego w sprawie z powództwa J.P., E.M. i D.P.
przeciwko E.F.
o zapłatę,
uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę do
ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Krakowie,
pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach
postępowania kasacyjnego.
Marcin Łochowski
Jacek Grela
Dariusz Pawłyszcze
(Ł.W.)
UZASADNIENIE
II CSKP 303/23
2
Sąd Okręgowy w Krakowie wyrokiem z 22 stycznia 2020 r. zasądził od biorącej
pożyczkę solidarnie na rzecz powodowych małżonków, dających pożyczkę,
130 638 zł z tytułu zwrotu pożyczki.
Wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną Sąd drugiej instancji oddalił
apelację biorącej pożyczkę.
Sąd odwoławczy ustalił, że powodowie zawarli ze swoim synem i synową
(pozwaną) umowę pożyczki, w wykonaniu której w latach 2008-2015 wydali biorącym
pożyczkę 125 200 zł oraz zapłacili za nich składki ubezpieczeniowe w wysokości
5438 zł. W 2016 r. biorący pożyczkę zawarli umowę o ustanowieniu rozdzielności
majątkowej; następnie synowa wniosła pozew o rozwód. W chwili zamknięcia
rozprawy przed Sądem pierwszej instancji sprawa o rozwód nie została zakończona.
W toku postępowania apelacyjnego zmarł jeden z powodów i Sąd Apelacyjny, po
zawieszeniu postępowania z tej przyczyny, podjął postępowanie z udziałem
spadkobierców zmarłego powoda, tj. powódki oraz dwojga jej dzieci, w tym biorącego
pożyczkę męża pozwanej.
Sąd drugiej instancji uznał, że wobec udzielenia pożyczki z majątku
wspólnego Sąd Okręgowy prawidłowo uznał powodów za wierzycieli solidarnych.
Sąd Apelacyjny uznał ponadto, że mimo zmiany podmiotowej po stronie powodowej
nie zachodzi potrzeba zmiany wyroku Sądu pierwszej instancji przez zasądzenie
zwrotu pożyczki także na rzecz dzieci zmarłego, gdyż będą one mogły uzyskać
klauzulę wykonalności na swoją rzecz (art. 788 § 1 k.p.c.). Ze względu na
niedokonanie działu spadku nie było konieczności rozdzielenia zasądzonej sumy na
rzecz poszczególnych powodów. Natomiast biorącej pożyczkę, po jej spłacie, będzie
przysługiwało roszczenie regresowe o zwrot odpowiedniej części spłaty od męża –
obecnie jednego z powodów.
Biorąca pożyczkę wniosła w skardze kasacyjnej o uchylenie zaskarżonego
wyroku w całości, zarzucając naruszenie:
1) prawa materialnego, tj. art. 366 § 1, art. 367 § 1 i 2 oraz art. 375 § 1 k.c.,
przez nieuwzględnienie wygaśnięcia obowiązku zwrotu pożyczki z chwilą śmierci
dającego pożyczkę, współwierzyciela solidarnego, ponieważ z tą chwilą
II CSKP 303/23
3
współwierzycielem solidarnym stał się także syn zmarłego, będący współdłużnikiem
solidarnym (confusio);
2) przepisów postępowania, tj. art. 387 § 21 k.p.c., przez nieodniesienie się
w uzasadnieniu do zarzutu konfuzji.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Sąd Apelacyjny naruszył art. 387 § 21 pkt 2 k.p.c. przez całkowite pominięcie
zarzutu konfuzji. Nie był to zarzut apelacyjny, gdyż dający pożyczkę zmarł po
wniesieniu apelacji, jednak art. 387 § 21 pkt 2 k.p.c. wymaga wyjaśnienia podstawy
prawnej rozstrzygnięcia także w zakresie oceny prawnej zdarzeń mających miejsce
po zamknięciu rozprawy przed sądem pierwszej instancji, mających istotne
znaczenie dla wyniku sprawy. Co istotne kwestia ta była poruszona przez pozwaną
przed wydaniem orzeczenia przez Sąd drugiej instancji.
Kodeks cywilny nie reguluje wstąpienia przez dłużnika w prawa wierzyciela,
jednak istnienie zobowiązania wymaga dwóch jego stron: wierzyciela i dłużnika
(art. 353 k.c.). Dlatego z chwilą połączenia w jednym ręku prawa wierzyciela do
żądania świadczenia i obowiązku dłużnika spełnienia świadczenia (confusio)
zobowiązanie wygasa. W doktrynie i orzecznictwie nie budzi wątpliwości, że konfuzja
powoduje wygaśnięcie zobowiązania mimo niewymienienia tej okoliczności
w Kodeksie cywilnym. Powszechnie przyjęty jest przy tym podział przyczyn
wygaśnięcia zobowiązania na prowadzące do zaspokojenia wierzyciela i bez jego
zaspokojenia. W tym podziale confusio jednolicie umieszcza się wśród przyczyn
wygaśnięcia zobowiązania niepowodujących zaspokojenia wierzyciela. Zatem Sąd
Apelacyjny powinien rozważyć skutki nabycia wierzytelności przez jednego
z dłużników solidarnych przy zachowaniu zasady, że zdarzenie to nie powoduje
zaspokojenia wierzyciela (wierzycieli solidarnych), a tym samym art. 376 k.c. nie
stosuje się, przynajmniej wprost.
Sytuacja prawna dochodzonej wierzytelności jest o tyle skomplikowana,
że Sądy meriti uznały, iż solidarność istnieje zarówno po stronie wierzycieli, jak
i dłużników (art. 366 i 367 k.c.). Sąd Apelacyjny zaakceptował bowiem stanowisko
Sądu pierwszej instancji, że pierwotni powodowie byli wierzycielami solidarnymi ze
względu na objęcie dochodzonej wierzytelności wspólnością majątkową małżeńską.
II CSKP 303/23
4
Pogląd ten budzi zastrzeżenia, ale kwestia ta nie jest objęta zarzutami skargi
kasacyjnej i nie może zostać objęta kontrolą kasacyjną.
Dodatkowo należy zwrócić uwagę, że wierzytelność wobec pozwanej
dłużniczki weszła do spadku po zmarłym powodzie. Sąd Apelacyjny nie zajął
jednoznacznego stanowiska co do tego, czy wierzytelność ta przypada
spadkobiercom w częściach ułamkowych, czy jest niepodzielna (art. 379 k.c.), co ma
kluczowe znaczenie dla konfuzji. Przyjęcie, że wierzytelność przypada
spadkobiercom w częściach ułamkowych otwierałoby bowiem możliwość
rozważenia, czy doszło do konfuzji częściowej – w zakresie ułamka wierzytelności
nabytej w drodze spadkobrania przez dłużnika solidarnego, tj. męża pozwanej.
Jednak możliwość zastosowania art. 379 § 1 k.c. do wierzytelności wchodzących
w skład spadku, jak również do wierzytelności objętych wspólnością majątkową
małżonków budzi znaczne rozbieżności w orzecznictwie i doktrynie.
Za dopuszczalnością stosowania w takim przypadku wynikającej z tego
przepisu zasady podziału wierzytelności wypowiadał się wielokrotnie Sąd Najwyższy
(zob. postanowienie z 7 listopada 1967 r., I CZ 97/67, OSNC 1968, nr 8-9, poz. 145;
uchwały z 2 stycznia 1975 r., III CZP 82/74, OSNC 1976, nr 1, poz. 5, i z 30 maja
1975 r., III CZP 27/75, OSNC 1976, nr 4, poz. 71; postanowienie z 9 września 1999 r.,
II CKN 460/98, OSNC 2000, nr 3, poz. 55; podobnie dotyczące wierzytelności
pozostałych po rozwiązaniu spółki cywilnej wyroki: z 6 listopada 2002 r.,
I CKN 1118/00; z 10 lutego 2004 r., IV CK 12/03, OSNC 2005, nr 3, poz. 44,
oraz z 5 stycznia 2005 r., II CK 351/04).
W nowszym orzecznictwie Sądu Najwyższego dominuje pogląd odmienny,
zgodnie z którym art. 379 § 1 k.c. nie ma zastosowania przynajmniej do
wierzytelności wchodzącej w skład spadku (zob. wyroki: z 27 czerwca 2017 r.,
II CSK 15/17; z 28 listopada 2019 r., III CSK 284/17, i z 16 marca 2022 r., II CSKP
206/22, a także dotyczący prawa do żądania odkupienia przez fundusz inwestycyjny
jednostek uczestnictwa wyrok z 9 maja 2019 r., I CSK 198/18). Zróżnicowane w tej
mierze są również poglądy wyrażane w literaturze, choć współcześnie wydają się
przeważać zwolennicy drugiego z przedstawionych stanowisk (tak postanowienie SN
II CSKP 303/23
5
z 14 grudnia 2023 r., II CNPP 28/22, zob. też postanowienie SN z 3 lutego 2017 r.,
II CSK 152/16, i wyrok SN z 30 listopada 2017 r., IV CSK 24/17).
Przyjęcie drugiego z tych stanowisk i uznanie, że należąca do spadku po
zmarłym powodzie wierzytelność wobec pozwanej jest do czasu działu spadku
niepodzielna, uzależniałoby w istocie skutki konfuzji od wyników działu spadku
w zakresie tej wierzytelności. Inaczej ukształtują się przecież relacje prawne
wierzycieli z pozwaną zarówno w zakresie konfuzji, jak i ewentualnego regresu
(art. 376 k.c.), gdy wierzytelność spadkowa wobec niej w wyniku działu przypadnie
np. pierwotnej powódce, a inaczej, gdy uzyska ją drugi dłużnik solidarny
(mąż pozwanej). Jednak według ustaleń Sądu Apelacyjnego dział spadku do chwili
wydania zaskarżonego wyroku nie został dokonany.
Pomijając rozważenie materialnoprawnych skutków śmierci dającego
pożyczkę i nabycia wierzytelności objętej pozwem przez jednego z dłużników
solidarnych, Sąd drugiej instancji naruszył art. 387 § 21 pkt 2 k.p.c., co mogło mieć
istotny wpływ na wynik sprawy (art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.). Sąd Najwyższy nie mógł
w tych okolicznościach rozpoznać zarzutu skargi kasacyjnej naruszenia prawa
materialnego, skoro uzasadnienie Sądu Apelacyjnego zawiera tak poważne luki
w argumentacji prawnej.
Ponieważ skarga kasacyjna była zasadna, zaskarżony nią wyrok podlegał
uchyleniu na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c.
Marcin Łochowski
Jacek Grela
Dariusz Pawłyszcze
(G.G.)
[a.ł]
