II CSKP 284/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
3 października 2025 r.
SSN Paweł Grzegorczyk (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Roman Trzaskowski
SSN Karol Weitz
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 3 października 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej Bank spółki akcyjnej w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach
z 9 marca 2022 r., V ACa 67/19,
w sprawie z powództwa A.B.
przeciwko Bank spółce akcyjnej w W.
z udziałem interwenienta ubocznego A.B.1
o ustalenie nieważności umowy,
1. oddala skargę kasacyjną;
2. obciąża kosztami postępowania kasacyjnego pozwaną,
pozostawiając ich wyliczenie referendarzowi sądowemu.
Roman Trzaskowski
Paweł Grzegorczyk
Karol Weitz
(K.G.)
UZASADNIENIE
II CSKP 284/23
2
Wyrokiem z dnia 6 listopada 2018 r. Sąd Okręgowy w Gliwicach oddalił
powództwo
A.B.
przeciwko
Bank
Spółce
Akcyjnej
w W. z udziałem interwenienta ubocznego po stronie powoda A.B.1 o ustalenie (pkt
1) i orzekł o kosztach postępowania (pkt 2).
Powyższe orzeczenie oparł na następujących ustaleniach faktycznych:
W dniu 19 października 2004 r. strony zawarły umowę pożyczki hipotecznej,
na podstawie, której pozwana udzieliła powodowi pożyczki w wysokości 280 000 zł,
co stanowi równowartość sumy w CHF, obliczonej zgodnie z kursem określonym
w tabeli banku z daty uruchomienia kredytu. Powód zobowiązał się spłacić w złotych
równowartość kwoty pożyczki w CHF, z zastosowaniem kursu CHF z dnia płatności
raty pożyczki według tabeli kursów banku. Pożyczka była oprocentowana według
zmiennej stopy procentowej, opartej na stopie referencyjnej LIBOR, powiększonej
o stałą marżę banku. W dniu 20 września 2015 r. strony zawarły aneks do umowy
pożyczki, w którym zmodyfikowano zasady jej spłaty.
Przed zawarciem umowy powód zadawał pytania pracownikowi pozwanej
i czytał umowę. Z udzielonych informacji wynikało, że najkorzystniejszy jest kredyt
zaciągany w CHF. Powodowi przedstawiono symulację spłaty pożyczki i pożyczki
złotowej; raty w przypadku pożyczki w CHF były znacznie niższe. Na kredyt złotowy
powód miał zbyt niską zdolność kredytową. Przed podpisaniem umowy doszło
do negocjacji marży i prowizji.
Powód spłacał samodzielnie pożyczkę do czasu, gdy został bezrobotnym;
wówczas pożyczkę spłacała przez kilka lat jego siostra A.B.1. Spłat zaprzestali w
2017 r., skutkiem czego umowa pożyczki została wypowiedziana przez bank. Powód
nigdy nie spłacał pożyczki w CHF.
Sąd Okręgowy uznał, że powód nie wykazał, iżby umowa pożyczki była
nieważna, względnie, by była sprzeczna z dobrymi obyczajami, naruszając w ten
sposób interes konsumenta. Zdaniem Sądu, nawet gdyby uznać, że bezskuteczne
lub nieważne jest zawarte w umowie pożyczki odesłanie do kursu tabelarycznego,
miejsce takiego postanowienia powinien zastąpić zwyczaj, zgodnie z którym
właściwym kursem przeliczania zobowiązań jest kurs rynkowy.
II CSKP 284/23
3
Na skutek apelacji powoda, Sąd Apelacyjny w Katowicach, wyrokiem z dnia
9 marca 2022 r., w pkt 1 zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że: a) ustalił,
że nieważna jest umowa pożyczki, o numerze […], zawarta w dniu
19 października 2004 r. pomiędzy Bank Spółką Akcyjną w W. a A.B.; b) zasądził od
pozwanej na rzecz powoda 11 817 zł z tytułu kosztów procesu; w pkt 2-3 orzekł o
kosztach postępowania apelacyjnego.
Sąd Apelacyjny podzielił ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego w zakresie,
w jakim obejmowały przytoczenie treści umowy pożyczki i określenie zakresu,
w jakim została wykonana. Nie podzielił natomiast zasadniczej konstatacji Sądu
Okręgowego co do ważności umowy pożyczki. Zdaniem Sądu Apelacyjnego,
za zasadne należało uznać stanowisko powoda o nieważności umowy pożyczki,
czego podstawę stanowią art. 3851 § 1 i art. 58 k.c.
Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniosła pozwana,
zaskarżając orzeczenie w całości, zarzucając naruszenie 267 TFUE w związku
z art. 6 ust. 1 dyrektywy Rady (WE) nr 93/13 z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie
nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz. Urz. UE L 95, poz.
29, dalej - „dyrektywa 93/13”); art. 189 k.p.c.; art. 3851 § 1-3, art. 3852 k.c. w związku
z art. 1 ust. 2 i 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 oraz § 9 ust. 3 Regulaminu kredytowania
osób fizycznych w ramach usług bankowości hipotecznej w Banku Millennium S.A.;
art. 3851 § 1 i § 3, art. 720 k.c. w związku z art. 69 ust. 1 i 2 i art. 78 ustawy z dnia 29
sierpnia 1997 r. – Prawo bankowe (jedn. tekst: Dz. U. z 2024, poz. 1646, dalej - „pr.
bank.”) oraz w związku z art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 2 i art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13, art.
111 ust. 1 pkt 4 pr. bank.; art. 56, art. 65, art. 3851 § 2 k.c. w związku z art. 6 ust.
1 dyrektywy 93/13; art. 358 § 2 w związku z art. 3, art. 3851 § 2 k.c. i art. 6 ust.
1 dyrektywy 93/13; art. 24 i art. 32 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym
Banku Polskim (jedn. tekst: Dz. U. z 2022, poz. 2025, dalej – „ustawa o NBP”)
w związku z uchwałą nr 47/2007 Zarządu NBP z dnia 18 grudnia 2007 r. zmieniającą
uchwałę 51/2002 Zarządu NBP z dnia 23 września 2002 r.; art. 4 w związku z art.
1 ust. 1 lit. a i b ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy – Prawo bankowe
oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. nr 165, poz. 984, dalej – „ustawa z dnia 29 lipca
2011 r. o zmianie ustawy – Prawo bankowe”) w związku z art. 316 § 1 k.p.c. i art.
1 ust. 2 dyrektywy 93/13.
II CSKP 284/23
4
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zarzuty skargi kasacyjnej pozwanej ogniskowały się wokół trzech kwestii -
interesu prawnego powoda w żądaniu ustalenia nieistnienia stosunku prawnego
wynikającego ze spornej umowy, abuzywności postanowień zawartych w spornej
umowie i – jeżeli uznać, że w umowie znajdują się postanowienia abuzywne –
konsekwencjach tego stanu rzeczy, w tym zwłaszcza możliwości rekonstrukcji treści
umowy po wyeliminowaniu postanowień niedozwolonych, względnie zastąpienia luki
powstałej po ich wyeliminowaniu.
Odnosząc się do pierwszego z tych zagadnień, należało przypomnieć,
że interes prawny, o którym mowa w art. 189 k.p.c., powinien być rozumiany
w sposób elastyczny, z uwzględnieniem celów, jakim odpowiada sądowa ochrona
prawna, a także przedmiotowych granic prawomocności materialnej wyroku (art.
365 w związku z art. 366 k.p.c.). To, że wyrok ustalający nieistnienie stosunku
prawnego wynikającego z umowy może implikować konieczność rozliczenia się stron
ze spełnionych wzajemnie świadczeń, a zakres tych rozliczeń może stanowić
przedmiot sporu, nie wyklucza w tym kontekście interesu prawnego w żądaniu
ustalenia. Roszczenie o wynagrodzenie za korzystanie z udostępnionego kapitału,
które pozwana wskazywała jako źródło niejasności co do wzajemnych rozliczeń stron,
zostało zanegowane wyrokiem Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia
15 czerwca 2023 r., C-520/21, Arkadiusz Szcześniak przeciwko mBank S.A.,
ECLI:EU:C:2023:478. W wyroku z dnia 23 listopada 2023 r., C-321/22, ZL, KU, KM
przeciwko Provident Polska S.A., ECLI:EU:C:2023:911, Trybunał Sprawiedliwości
Unii Europejskiej stwierdził ponadto, że dyrektywa 93/13 sprzeciwia się takiej
wykładni przepisów krajowych, która negowałaby interes prawny jako przesłankę
powództwa zmierzającego do stwierdzenia bezskuteczności nieuczciwego warunku
umownego z tego powodu, że konsumentowi może przysługiwać powództwo o zwrot
nienależnego świadczenia, lub gdy może się on powołać na tę bezskuteczność,
podejmując obronę przed powództwem zmierzającym do zasądzenia świadczenia
opartego na takim warunku umownym.
Zarzut naruszenia art. 189 k.p.c. należało tym samym uznać za bezzasadny.
II CSKP 284/23
5
W odniesieniu do pozostałych zagadnień, na których skupiono zarzuty skargi,
należało dostrzec, że kwestie te były wielokrotnie i wszechstronnie rozważane
w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego, w kontekście zbliżonych
stanów faktycznych związanych ze stosowaniem przez banki w umowach kredytu
zawieranych z konsumentami i powiązanych z frankiem szwajcarskim postanowień
umownych wyrażających ryzyko walutowe i odsyłających do tabel kursowych banku
przy przeliczeniu waluty obcej na złote polskie i odwrotnie. Analiza ta, uwzględniająca
szeroki dorobek judykatury Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej,
doprowadziła do utrwalenia się jednolitych kierunków orzeczniczych, w których
przesądzono m.in., że: po pierwsze, określenie wysokości należności obciążającej
kredytobiorcę w umowie kredytu (pożyczki) powiązanej z walutą obcą z odwołaniem
do kursu waluty obcej ustalanego jednostronnie przez bank, bez wskazania
obiektywnych kryteriów jego oznaczania, jest nietransparentne, pozostawia pole do
arbitralnego działania banku i w ten sposób obarcza kredytobiorcę
nieprzewidywalnym ryzykiem oraz narusza równorzędność stron umowy kredytu
(por. np. wyroki Sądu Najwyższego dnia 24 lutego 2022 r., II CSKP 45/22, z dnia
13 maja 2022 r., II CSKP 464/22, z dnia 9 września 2022 r., II CSKP 794/22, z dnia
25 października 2023 r., II CSKP 820/23, z dnia 21 listopada 2023 r., II CSKP 1602/22,
z dnia 29 listopada 2023 r., II CSKP 1753/22, z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP
874/22, z dnia 24 maja 2024 r., II CSKP 1560/22 i z dnia 6 września 2024 r., II CSKP
1644/22 oraz powołane tam dalsze orzecznictwo; w orzecznictwie unijnym zob.
zwłaszcza wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 18 listopada
2021 r., C-212/20, M.P. i B.P. przeciwko A, ECLI:EU:C:2021:934), po drugie – po
wyeliminowaniu z umowy kredytu (pożyczki) powiązanej z frankiem szwajcarskim
niedozwolonych postanowień określających wysokość należności obciążającej
kredytobiorcę z odwołaniem do kursu waluty obcej ustalanego jednostronnie przez
bank, utrzymanie umowy w mocy w pozostałym zakresie nie jest możliwe, zarówno
w przypadku umów indeksowanych, jak i denominowanych w walucie obcej (por. np.
wyroki Sądu Najwyższego z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, z dnia 13 kwietnia
2022 r., II CSKP 15/22, z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22 i II CSKP 382/22,
z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22, z 20 maja 2022 r., II CSKP 796/22, z 8 listopada
2022 r., II CSKP 1153/22, z 26 stycznia 2023 r., II CSKP 722/22, z 20 lutego 2023 r.,
II CSKP 284/23
6
II CSKP 809/22, z dnia 25 lipca 2023 r., II CSKP 1487/22, z dnia 29 listopada
2023 r., II CSKP 1753/22, z dnia 19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22, z dnia 24 maja
2024 r., II CSKP 1560/22 i z dnia 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22 oraz powołana
tam dalsza judykatura).
Ocena spornej umowy pożyczki dokonana in casu przez Sąd Apelacyjny
wpisywała się we wskazane kierunki orzecznicze, a w skardze kasacyjnej nie
powołano żadnych nowych, nierozważanych dotychczas argumentów, które mogłyby
ją podważać, zarówno in genere, jak i z uwzględnieniem ustalonych okoliczności
sprawy, w której wydano zaskarżony wyrok.
Materiał sprawy nie pozwalał przyjąć, wbrew stanowisku pozwanej, aby
sporne postanowienia umowne były przedmiotem indywidualnych uzgodnień między
stronami, co miałoby wyłączać ich kwalifikację jako niedozwolonych na podstawie art.
3851 § 1 k.c. (art. 3 ust. 1 dyrektywy 93/13). Za przejaw takiego rzeczywistego wpływu
nie można, co oczywiste, traktować faktu, że powód wystąpił z wnioskiem
o udzielenie kredytu, co miało zdaniem pozwanej inicjować „proces negocjacyjny”,
który doprowadził do zawarcia w umowie abuzywnych postanowień przeliczeniowych.
Oceny abuzywności postanowień umownych dokonuje się według daty
zawarcia umowy (por. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia
20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2), toteż bez znaczenia
jest w tej mierze rzeczywisty sposób stosowania postanowień przeliczeniowych
przez pozwaną, w tym rynkowy charakter stosowanego kursu, a w związku z tym
faktyczny wpływ spornej klauzuli umownej na sytuację ekonomiczną konsumenta
(por. np. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 września 2024 r., II CSKP 1644/22
i powołane tam dalsze orzecznictwo). Bez znaczenia jest także okoliczność,
że przedmiotem negocjacji była marża, a powód wynegocjował marżę niższą od
standardowej. Abuzywności postanowień przeliczeniowych nie uchylała również
eksponowana w skardze kasacyjnej okoliczność, że powód mógł dokonywać spłaty
pożyczki bezpośrednio w walucie indeksacji lub domagać się jej przewalutowania
(por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 21 września 2023 r.,
C-139/22, AM i PM przeciwko mBank S.A., ECLI:EU:C:2023:692, a także wyroki
II CSKP 284/23
7
Sądu Najwyższego z dnia 25 października 2023 r., II CSKP 820/23 i z dnia
29 listopada 2023 r., II CSKP 1460/22).
Trafności dokonanej przez Sąd Apelacyjny oceny abuzywności zawartych
w umowie klauzul przeliczeniowych nie podważała argumentacja pozwanej oparta
na przepisach ustawy z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe (por.
np. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18, dnia 25 lipca
2023 r., II CSKP 1487/22, z dnia 25 października 2023 r., II CSKP 820/23 i z dnia
19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22). To, że Sąd Apelacyjny nie wyciągnął
oczekiwanych przez pozwaną wniosków ze stanu prawnego wprowadzonego ustawą
z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy - Prawo bankowe, nie mogło tym samym
naruszać również art. 316 § 1 k.p.c.
W zakresie, w jakim skardze wskazywano na konieczność oddzielenia oceny
abuzywności postanowień przeliczeniowych od zgodności z prawem mechanizmu
indeksacji pożyczki, należało zwrócić uwagę, że postanowienia umowne określające
sposób ustalenia kursu waluty obcej i postanowienia wiążące saldo kredytu (pożyczki)
oraz wysokość rat z walutą obcą (walutą indeksacji) stanowią – jak wielokrotnie
wskazano już w orzecznictwie – nierozłączne składniki mechanizmu indeksacji,
nadającego umowie kredytu (pożyczki) określony charakter, którego elementem jest
ryzyko walutowe. Usunięcie jednego z nich rzutuje na istotę drugiego, toteż nie mogą
one stanowić odrębnego przedmiotu oceny pod kątem abuzywności (por. wyroki
Sądu Najwyższego z dnia 25 października 2023 r., II CSKP 820/23 i z dnia
19 stycznia 2024 r., II CSKP 874/22 oraz powołane tam dalsze orzecznictwo).
Chybione okazały się także te zarzuty skargi kasacyjnej, w których zarzucano
zaniechanie reinterpretacji umowy pożyczki w taki sposób, który umożliwiałby
ustalenie kursu wymiany na poziomie kursu średniego określanego przez NBP,
względnie sugerowano – z tym samym skutkiem – odwołanie się do ustalonych
zwyczajów (art. 56 k.c.) lub zastąpienie niedozwolonych postanowień umownych
przepisami prawa (art. 358 § 2, art. 24 i art. 32 ustawy o NBP) (por. wyrok Sądu
Najwyższego z dnia 9 września 2022 r., II CSKP 794/22 i z dnia 19 stycznia 2024 r.,
II CSKP 874/22). W taki sam sposób należało ocenić zarzut naruszenia art. 267
TFUE w związku z art. 6 dyrektywy 93/13, które miało zdaniem pozwanej polegać na
II CSKP 284/23
8
zaniechaniu poinformowania powoda o skutkach nieważności umowy. Przepis
art. 267 TFUE ustanawia kompetencję Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej
do dokonywania wykładni traktatów unijnych i unijnego prawa wtórnego
w odpowiedzi na pytania prawne przedstawiane przez sądy krajowe państw
członkowskich. Niejasne jest tym samym, w jaki sposób naruszenie tego przepisu –
w powiązaniu z art. 6 dyrektywy 93/13 – mogłoby łączyć się z zaniechaniem
poinformowania powoda-konsumenta o skutkach uznania umowy pożyczki
za nieważną.
Bez względu na to, pozwana nie wykazała, w czym – z uwzględnieniem
aktualnego orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej w kwestii
zakresu roszczeń, których kredytodawa może dochodzić od konsumenta-
kredytobiorcy w związku z upadkiem umowy kredytu (pożyczki) na skutek
stwierdzenia w niej niedozwolonych postanowień (por. powołany już wyrok Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 15 czerwca 2023 r., C-520/21, a także
postanowienia Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej z dnia 11 grudnia
2023 r., C-756/22, Bank Millennium przeciwko ES, AS, ECLI:EU:C:2023:978 i z dnia
12 stycznia 2024 r., C-488/23, mBank S.A. przeciwko KŁ, JŁ, ECLI:EU:C:2024:45)
miałyby się wyrażać realnie niekorzystne konsekwencje stwierdzenia nieważności
spornej umowy dla powoda i w jaki sposób zaniechanie poinformowania o nich
powoda mogłoby wpłynąć na wynik postępowania. Dostatecznego wyjaśnienia w tej
materii nie stanowiło wyrażone wzmiankowo przez pozwaną przypuszczenie, że
powód mógłby w swej intencji oczekiwać odzyskania spełnionych przez siebie
świadczeń bez konieczności jakichkolwiek dalszych rozliczeń z pozwaną.
Z tych względów, na podstawie art. 39814 i art. 98 § 1-11, art. 108 § 1,
art. 391 § 1 i art. 39821 k.p.c., Sąd Najwyższy orzekł, jak w sentencji.
Roman Trzaskowski
(K.G.)
[SOP]
Paweł Grzegorczyk
Karol Weitz
II CSKP 284/23
9
