II CSKP 239/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
11 lutego 2026 r.
SSN Jacek Grela (przewodniczący)
SSN Agnieszka Jurkowska-Chocyk
SSN Dariusz Pawłyszcze (sprawozdawca)
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 11 lutego 2026 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej Bank w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 15 lutego 2022 r., V ACa 130/21,
w sprawie z powództwa J.M. i A.K.
przeciwko Bank w W.
o zapłatę i ustalenie,
1. odrzuca skargę kasacyjną w części dotyczącej zastrzeżenia
prawa zatrzymania;
2. oddala skargę kasacyjną w pozostałej części;
3. zasądza od Bank w W. solidarnie na rzecz J.M. i A.K. 5400
(pięć tysięcy czterysta) zł kosztów postępowania kasacyjnego.
Agnieszka Jurkowska-Chocyk
Jacek Grela
Dariusz Pawłyszcze
(G.G.)
UZASADNIENIE
II CSKP 239/24
2
Wyrokiem z 18 listopada 2020 r., IV C 2338/20, Sąd Okręgowy w Warszawie
ustalił nieważność umowy kredytu hipotecznego, zawartej przez powodowych
kredytobiorców i poprzednika prawnego pozwanego banku, oraz oddalił powództwo
główne w pozostałej części, tj. o zwrot spłat.
Na skutek apelacji obu stron Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem
zaskarżonym skargą kasacyjną zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w ten sposób,
że zasądził od banku na rzecz kredytobiorców 154 049,74 zł z odsetkami
od 13 stycznia 2022 r., zastrzegł bankowi prawo zatrzymania do czasu zaoferowania
przez kredytobiorców zwrotu 257 450 zł albo zabezpieczenia roszczenia o zwrot tej
sumy oraz oddalił obie apelacje w pozostałej części.
Sąd drugiej instancji ustalił, że 9 lipca 2008 roku powodowie zawarli
z poprzednikiem prawnym pozwanego banku umowę kredytu hipotecznego
w wysokości 257 450 zł, indeksowanego do franka szwajcarskiego (CHF). Integralną
część umowy stanowił regulamin, zgodnie z którym kredyt indeksowany do waluty
obcej to kredyt oprocentowany według stopy procentowej opartej na stopie
referencyjnej dotyczącej waluty innej niż złoty, wypłata i spłata kredytu odbywa się
w złotych, w oparciu o kurs waluty obcej według tabeli banku. Okres kredytowania
został ustalony na 480 miesięcy, a kredytobiorcy do 12 lipca 2019 r. spłacili raty
kapitałowo-odsetkowe na sumę 154 045,70 zł.
Sąd drugiej instancji uznał, że klauzule indeksacyjne w umowie nie zostały
wyrażone w sposób jasny i precyzyjny. Przede wszystkim kredytobiorcy, jako
konsumenci, nie zostali przed zawarciem umowy poinformowani przez bank o ryzyku
kursowym w sposób, który mógłby uzasadniać przyjęcie, że główne świadczenie
zostało sformułowane w sposób jednoznaczny. Bez znaczenia jest złożenie przez
kredytobiorców oświadczenia, iż są świadomi ryzyka kursowego, związanego
ze zmianą kursu waluty indeksacyjnej w stosunku do złotego, w całym okresie
kredytowania i akceptuje to ryzyko. Formalne poinformowanie konsumentów
o ryzyku kursowym nie jest wystarczające dla uznania postanowień umowy
dotyczących mechanizmu indeksacji za transparentne. Skutkiem zawarcia w umowie
klauzul indeksacyjnych jest ryzyko kursowe, ponoszone przez obie strony umowy,
II CSKP 239/24
3
przy czym ryzyko ponoszone przez przedsiębiorcę jest ograniczone, zaś ryzyko
konsumenta nie jest niczym ograniczone.
Sąd drugiej instancji uznał za niedozwolone postanowienia umowne klauzule,
które uzależniają wysokość sumy, w jakiej kredyt ma być wypłacony i zwrócony, od
decyzji tylko jednej ze stron, w dodatku strony silniejszej. Przy tym brak mocy
wiążącej tych klauzul powoduje nieważność (bezskuteczność) umowy ex lege
i ex tunc, a roszczenie kredytobiorców o zwrot spełnionego świadczenia było
zasadne w świetle art. 410 k.c.
W postępowaniu apelacyjnym pozwany bank zgłosił zarzut zatrzymania
swojego świadczenia do czasu zaoferowania przez kredytobiorców zwrotu
świadczenia w postaci wypłaconego kredytu, który to zarzut został przez Sąd drugiej
instancji uwzględniony.
W skardze kasacyjnej pozwany bank wniósł o uchylenie wyroku Sądu
odwoławczego w części zmieniającej wyrok Sądu pierwszej instancji
oraz oddalającej apelację banku, zarzucając naruszenia prawa materialnego:
1) art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13/EWG przez
niewyodrębnienie klauzul ryzyka walutowego i klauzul spreadowych oraz uznanie, że
wszystkie klauzule związane z indeksacją określają główne świadczenia stron,
podczas gdy tylko klauzule ryzyka walutowego określają świadczenia główne, lecz
jako sformułowane jednoznacznie nie podlegają kontroli pod kątem abuzywności,
a umowa po wyeliminowaniu klauzul spreadowych pozostaje ważna;
2) art. 3851 § 1 zd. 2 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 przez przyjęcie,
że klauzule ryzyka walutowego nie są sformułowane jednoznacznie, co doprowadziło
do ich kontroli pod kątem abuzywności i uznania za bezskuteczne;
3) art. 3851 § 1 k.c. w zw. z art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1 dyrektywy 93/13 przez
uznanie klauzul indeksacyjnych za niedozwolone z powodu sprzeczności z dobrymi
obyczajami i rażącego naruszenia interesów konsumenta;
4) art. 69 ust. 3 pr.bank., art. 65 i 358 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy
93/13 przez niezastosowanie przepisów dyspozytywnych w miejsce uznanych
za niedozwolone klauzul spreadowych;
II CSKP 239/24
4
5) art. 3851 § 2 k.c. w zw. z art. 6 ust. 1 dyrektywy 93/13 przez przyjęcie,
że wyeliminowanie klauzul indeksacyjnych prowadzi do upadku umowy, zamiast
uznania kredytu za złotowy z oprocentowaniem opartym na WIBOR;
6) art. 3851 § 1 i art. 3852 k.c. w zw. z art. 4 ust. 2 dyrektywy 93/13 przez
przyjęcie, że oferując konsumentowi kredyt indeksowany do CHF, bank nie
przedstawił mu rzetelnych informacji, które mogłyby pozwolić rozeznać się co do
skutków takiego rozwiązania dla jego przyszłych obciążeń;
7) art. 189 k.p.c. przez przyjęcie, że po stronie kredytobiorców występuje
interes prawny w żądaniu ustalenia nieważności umowy kredytu.
8) art. 455 w zw. z art. 481 § 1 i art. 497 k.c. przez przyznanie kredytobiorcom
odsetek za opóźnienie od zasądzonego świadczenia pieniężnego mimo
przysługiwania skarżącemu prawa zatrzymania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Jedną z przesłanek dopuszczalności środka zaskarżenia jest interes prawny
w zaskarżeniu. Dla jego powstania konieczne jest istnienie stanu pokrzywdzenia
orzeczeniem (gravamen), który występuje, gdy zaskarżone orzeczenie narusza
interesy skarżącego (uchwała składu siedmiu sędziów SN z 15 maja 2014 r.,
III CZP 88/13). Skarżący nie ma interesu prawnego w zaskarżeniu wyroku Sądu
Apelacyjnego w części, w jakiej Sąd ten uwzględnił apelację pozwanego banku
w zakresie zarzutu zatrzymania. Brak interesu prawnego w zaskarżeniu powoduje
odrzucenie skargi kasacyjnej w tej części jako niedopuszczalnej (art. 3986 § 2 k.p.c.).
Na podstawie art. 111 ust. 1 pkt 4 pr.bank. bank ma obowiązek ogłaszania
kursów walut obcych stosowanych w dokonywanych transakcjach. Istotne jest jednak
to, że nie można umową związać konsumenta kursami, które dopiero zostaną
ogłoszone, a orzecznictwo jednolicie uznaje takie związanie przyszłym kursem za
niedozwolone. Postanowienie o odesłaniu do tabeli kursowej banku, jako
współokreślające wysokość pozostałego do spłaty zadłużenia, czyli główne
świadczenie kredytobiorcy, co do zasady nie podlega ocenie w świetle
art. 3851 § 1 k.c., lecz tylko pod warunkiem, że postanowienie to zostało
II CSKP 239/24
5
sformułowane w sposób jednoznaczny. Utrwalona jest rozszerzająca wykładnia tego
warunku jako odnoszącego się nie tylko tekstu postanowienia umowy (jest jasne, co
znaczy stosowanie kursu ogłoszonego przez bank), lecz także mechanizmu jego
działania. Aby odesłanie było dozwolone, w umowie musiałyby zostać zawarte
szczegółowe zasady ustalania kursu tak, aby kredytobiorca sam mógł sprawdzić
zgodność z umową sposobu kształtowania kursów ogłaszanych przez bank.
Uznanie postanowień kursowych za niedozwolone oznacza, że sporne umowy
nie wiążą w świetle uchwały składu całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego
z 25 kwietnia 2024 r., III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118). Uchwała ta do
rangi zasady prawnej podniosła tezy, że:
1) w razie uznania, iż postanowienie umowy kredytu indeksowanego lub
denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi
niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie
prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje inny sposób
określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów;
2) w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej
w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także
w pozostałym zakresie.
Powyższe tezy, wiążąc w niniejszej sprawie (art. 88 ustawy o Sądzie
Najwyższym), uniemożliwiają uznanie umowy stron za ważną, gdyż wykluczają
trwanie stosunku prawnego po usunięciu z treści umowy źródła kursu walutowego,
co przesądza także o bezpodstawności zarzutu o możliwości stosowania kursu
średniego NBP lub uznania umowy za umowę kredytu złotowego oprocentowanego
w oparciu o wskaźnik WIBOR.
Sąd drugiej instancji podważał w uzasadnieniu swojego wyroku dozwolony
charakter samej indeksacji i zarzuty skargi skierowane przeciwko tym tezom Sądu
są zasadne. Jednak ze względu na nieważność umowy w całości, z powodu braku
związania klauzulami kursowymi, zagadnienie abuzywności samej indeksacji nie jest
istotne.
Artykuł 189 k.p.c. przewiduje powództwo o ustalenie istnienia lub nieistnienia
stosunku prawnego lub prawa, a ważność umowy lub innej czynności prawnej jest
II CSKP 239/24
6
tylko przesłanką rozstrzygnięcia. Jednak w praktyce orzeczniczej przyjęło się
orzekanie o ważności umowy rozumiane jako skrótowe określenie istnienia lub
nieistnienia stosunku prawnego mającego powstać na mocy spornej umowy. Przy
tym dopóki nieważna umowa kredytu nie zostanie wykonana w całości lub z innych
przyczyn nie przestanie wiązać, strona umowy ma interes prawny w ustaleniu
nieistnienia stosunku kredytu, tj. nieważności umowy kreującej ten stosunek,
niezależnie od roszczeń powstałych w związku z wykonaną częścią umowy. Zarzut
naruszenia art. 189 k.p.c. jest niezasadny.
Zarzut uwzględnienia powództwa co do odsetek, mimo uwzględniania prawa
zatrzymania, jest niezasadny przede wszystkim z powodu nieprzysługiwania prawa
zatrzymania w przypadku obowiązku zwrotu świadczeń spełnionych w wykonaniu
nieważnej umowy kredytu. W uchwale składu siedmiu sędziów z 19 czerwca 2024 r.,
III CZP 31/23, Sąd Najwyższy uznał, że prawo zatrzymania nie przysługuje stronie,
która może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony.
W uzasadnieniu uchwały Sąd Najwyższy wskazał, że prawo zatrzymania może
przysługiwać tylko w przypadku świadczeń różnorodzajowych. Zagadnienie prawa
zatrzymania w przypadku umowy kredytu wprost rozstrzyga uchwała składu siedmiu
sędziów Sądu Najwyższego z 5 marca 2025 r., III CZP 37/24, stanowiąca, że w razie
dochodzenia od banku zwrotu świadczenia spełnionego na podstawie umowy
kredytu, która okazała się niewiążąca, bankowi nie przysługuje prawo zatrzymania
na podstawie art. 496 w zw. z art. 497 k.c.
Jednak wyrok Sądu Apelacyjnego zastrzegający na rzecz banku prawo
zatrzymania jest prawomocny i należy rozważyć skutki obowiązywania tego wyroku.
Orzeczone wyrokiem przysługiwanie bankowi prawa zatrzymania wiąże inne sądy
(art. 365 § 1 k.p.c.) i organy państwowe. Moc wiążąca wyroku jest ograniczona do
samego rozstrzygnięcia, czyli wiąże tylko w przypadku stosowania prawa
zatrzymania. Prawo to stosuje organ egzekucyjny (komornik sądowy) w ten sposób,
że nie wydaje wierzycielowi wyegzekwowanego świadczenia, dopóki wierzyciel nie
złoży komornikowi przypadającego dłużnikowi świadczenia, zastrzeżonego w tytule
egzekucyjnym w postaci prawa zatrzymania. Natomiast dla sądu orzekającego
o żądaniu odsetek przysługiwanie prawa zatrzymania jest tylko jedną z przesłanek
rozstrzygnięcia. Ponieważ sąd orzekający o odsetkach nie stosuje bezpośrednio
II CSKP 239/24
7
prawa zatrzymania orzeczonego innym wyrokiem, zakres związania tym innym
wyrokiem należy oceniać na podstawie art. 366 k.p.c. Rozstrzygnięcie, o którym
mowa w art. 366 k.p.c., jest rozstrzygnięciem o żądaniu pozwu, a nie o zarzutach
pozwanego. Powaga rzeczy osądzonej nie obejmuje ustalenia treści praw lub
obowiązków przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia o zarzutach przeciwko żądaniu
pozwu.
Ponadto powaga rzeczy osądzonej wyklucza przyjęcie za podstawę innych
orzeczeń między tymi samymi stronami tez, które są nie do pogodzenia
z prawomocnym orzeczeniem. W tym innym postępowaniu nie można ustalać treści
praw i obowiązków stron w sposób nie do pogodzenia z obowiązywaniem
wcześniejszego prawomocnego orzeczenia, co nie oznacza wymagania zgodności
z motywami orzeczenia będącego źródłem powagi rzeczy osądzonej. Prawomocny
wyrok nie zawsze zawiera uzasadnienie i zakres powagi rzeczy osądzonej powinien
być możliwy do ustalenia wyłącznie w oparciu o pozew i rozstrzygnięcie o żądaniu
pozwu, bez sięgania do uzasadnienia. Nawet rozszerzenie powagi rzeczy osądzonej
na orzeczenie uwzględniające zarzut zatrzymania nie oznacza, że orzeczenie to
byłoby nie do pogodzenia z przysługiwaniem wierzycielowi prawa do odsetek.
Obecnie dominuje pogląd, że uwzględnienie prawa zatrzymania niweczy prawo
wierzyciela do odsetek od chwili podniesienia zarzutu zatrzymania lub wydania
orzeczenia uwzględniającego ten zarzut. Jednak dawniej dominował pogląd,
że uwzględniając zarzut zatrzymania sąd nie oddala powództwa co do żądania
odsetek i nie biegną one dopiero od spełnienia przez dłużnika swojego świadczenia
lub złożenia go do depozytu sądowego. Złożenie do depozytu nie tylko przerywa bieg
odsetek (art. 470 k.c.), lecz także gwarantuje bankowi, że kredytobiorca nie otrzyma
zasądzonego świadczenia, złożonego do depozytu, bez jednoczesnego
zaoferowania swojego świadczenia bankowi; przy założeniu zawarcia
odpowiedniego warunku we wniosku o złożenie do depozytu (art. 693 pkt 4 k.p.c.).
Sąd drugiej instancji w uzasadnieniu zawarł tezę, że „skuteczne złożenie
oświadczenia o skorzystaniu przez stronę z prawa zatrzymania wzajemnego
świadczenia pieniężnego wyłącza opóźnienie w spełnieniu tego świadczenia
(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 2002 r., IV CKN 651/00). Nie
dotyczy to skutków uprzedniego opóźnienia, skoro oświadczenie o zatrzymaniu nie
II CSKP 239/24
8
ma mocy wstecznej”. Przy tym rozstrzygnięcie Sądu odwoławczego jest sprzeczne
z tą tezą, gdyż Sąd zasądził odsetki na przyszłość. Jednak, jak wyżej wskazano,
powaga rzeczy osądzonej nie oznacza związania motywami rozstrzygnięcia
wskazanymi przez sąd, lecz oznacza zakaz rozstrzygania innych spraw między tymi
samymi stronami w sposób nie do pogodzenia z wcześniejszym prawomocnym
orzeczeniem.
Rozstrzygnięcie Sądu Apelacyjnego o odsetkach nie narusza art. 365
i 366 k.p.c. (przepisy te ponadto nie były podstawą skargi kasacyjnej), a ze względu
na nieprzysługiwanie skarżącemu prawa zatrzymania nie narusza
art. 455 w zw. z art. 481 § 1 i art. 497 k.c. (tj. przepisów podniesionych w zarzutach
kasacyjnych).
Dlatego skarga kasacyjna została oddalona na podstawie art. 39814 k.p.c.
Na podstawie art. 98 k.p.c. powodom przysługuje od skarżącego zwrot
kosztów sporządzenia odpowiedzi na skargę w wysokości określonej w stosowanym
odpowiednio § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Min. Sprawiedl. w sprawie opłat za
czynności adwokackie. Zgodnie z oświadczeniem woli powodów zawartym
w odpowiedzi na skargę koszty te zostały im przyznane jako wierzycielom
solidarnym.
Agnieszka Jurkowska-Chocyk
(G.G.)
[SOP]
Jacek Grela
Dariusz Pawłyszcze
