II CSKP 2230/22

II CSKP 2230/22 POSTANOWIENIE Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: 7 listopada 2025 r. SSN Paweł Grzegorczyk (przewodniczący) SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca) SSN Marta Romańska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 7 listopada 2025 r. w Warszawie skargi kasacyjnej J. G. od postanowienia Sądu Okręgowego w Szczecinie z 30 września 2021 r., II Ca 798/20, w sprawie z wniosku J. G. z udziałem A. B., G. B. i A. B.1 o sprostowanie aktu stanu cywilnego, oddala skargę kasacyjną i przyznaje adwokat D. S. od Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego w Szczecinie kwotę 270,00 (dwieście siedemdziesiąt) zł, powiększoną o należny podatek od towarów i usług, z tytułu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej wnioskodawczyni z urzędu w postępowaniu kasacyjnym. Grzegorz Misiurek Paweł Grzegorczyk Marta Romańska (A.T.) UZASADNIENIE J. G. wniosła o sprostowania aktu zgonu swojej matki M. B. […] przez zastąpienie nazwiska B. nazwiskiem K. oraz wpisanie w oznaczeniu jej stanu II CSKP 2230/22 2 cywilnego „zamężna” w miejsce „wdowa”. W uzasadnieniu wskazała, że M. B. - po tym, jak została wdową po pierwszym mężu J. B. - […] zwarła związek małżeński z J. K. i w związku tym pozostawała do chwili swojej śmierci, […] co nie znalazło odzwierciedlenia w akcie zgonu objętym wnioskiem. Sąd Rejonowy w Gryficach postanowieniem z 6 lipca 2020 r. oddalił wniosek J. G. W uzasadnieniu wskazał, że matka wnioskodawczyni M. B. i J. K. […] wzięli ślub w obrządku rzymskokatolickim; nie zawarli związku małżeńskiego przed urzędnikiem stanu cywilnego. Na gruncie obowiązującego w tym czasie art. 11 i art.12 § 2 dekretu Rady Ministrów z dnia 25 września 1945 r. Prawo małżeńskie (Dz. U. Nr 48, poz. 27; dalej: „dekret Prawo małżeńskie z 1945 r.”), jedynie małżeństwo zawarte przed urzędnikiem stanu cywilnego wywierało skutki prawne w obliczu państwa. Nie było zatem – w świetle art. 35 i art. 36 ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. Prawo o aktach stanu cywilnego (jedn. tekst: Dz.U. z 2020 r., poz. 463 ze zm.; dalej: „p.a.s.c.”) - podstaw do sprostowania aktu zgonu M. B. zgodnie z żądaniem zgłoszonym we wniosku. Sąd Okręgowy w Szczecinie postanowieniem zaskarżonym skargą kasacyjną oddalił apelację wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Rejonowego, aprobując ustalenia faktyczne przyjęte za podstawę tego orzeczenia oraz ich ocenę prawną. Zgodził się z oceną, że dane matki wnioskodawczyni ujawnione w akcie zgonu nie zostały wpisane niezgodnie z prawdą, tj. niezgodnie z rzeczywiście noszonym przez nią nazwiskiem oraz stanem cywilnym w chwili śmierci. Matka wnioskodawczyni po zawarciu związku małżeńskiego z J. B. przyjęła jego nazwisko a po śmierci J. B. została wdową. Zawarty przez nią […] związek małżeński z J. K. […] miał charakter wyłącznie wyznaniowy i nie wywoływał skutków prawnych w świetle prawa polskiego. Obowiązujący w tym czasie dekret z dnia 25 września 1945 r. Prawo o aktach stanu cywilnego (Dz.U. z 1945 r., nr 48. poz. 272; dalej: „dekret Prawo o aktach stanu cywilnego z 1945 r.”) przewidywał, że zawarcie związku małżeńskiego odbywa się w; siedzibie urzędu stanu cywilnego (art. 73 ust. 1), zaś dowodem zawarcia związku małżeńskiego jest akt małżeństwa (art. 75). Bezspornie M. B. i J. K. nie zawarli związku małżeńskiego przed urzędnikiem w siedzibie urzędu stanu cywilnego i nie sporządzono aktu małżeństwa. II CSKP 2230/22 3 Sąd Okręgowy podkreślił, że stosownie do art. VI § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Przepisy wprowadzające Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 1964 r., Nr 9, poz. 60; dalej: „przep.wpr.k.r.o.), zawarcie i ważność małżeństwa, które zostało zawarte przed wejściem w życie kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, ocenia się według przepisów obowiązujących w chwili zawarcia małżeństwa. […] nie obowiązywały żadne przepisy zrównujące w skutkach prawnych zawarcie związku małżeńskiego wyznaniowego ze związkiem zawartym przed urzędnikiem stanu cywilnego. Konkordat między Stolicą Apostolską i Rzecząpospolitą Polską podpisany 28 lipca 1993 r. (Dz.U. z 1998 r., nr 51, poz. 318; dalej: „Konkordat”) wszedł w życie dopiero 25 kwietnia 1998 r., zaś uprzedni Konkordat pomiędzy Stolicą Apostolską a Rzecząpospolitą Polską, podpisany 10 lutego 1925 r. (ratyfikowany zgodnie z ustawą z dnia 23 kwietnia 1925 r. Dz.U. z 1925 r., nr 47, poz. 324) został rozwiązany z dniem 12 września 1945 r. uchwałą Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej z dnia 12 września 1945 r. w sprawie konkordatu. W skardze kasacyjnej wnioskodawczyni domagała się uchylenia postanowienia Sądu Apelacyjnego i wydania orzeczenia co do istoty sprawy uwzgledniającego żądanie wniosku, ewentualnie uchylenia tego orzeczenia i przekazania sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego rozpoznania. Powołując się na podstawę naruszenia prawa materialnego (art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c.), zarzuciła: naruszenie art. 10 ust. 1 i 2 Konkordatu w związku z art. 7 ustawy z dnia 24 lipca 1998 r. o zmianie ustaw – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, Kodeks postępowania cywilnego, Prawo o aktach stanu cywilnego, ustawy o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 1998 r., Nr 117, poz. 757) oraz art. VI § 1 przep.wpro.k.r.o. w związku z art. 12 § 2 dekretu Prawo małżeńskie z 1945 r., art. 8 i art. 14 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z dnia 4 listopada 1950 r. ratyfikowanej przez Polskę 19 stycznia 1993 r. (dalej: „Konwencja”) – przez ich bledną wykładnię. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Akty stanu cywilnego stanowią wyłączny dowód zdarzeń w nich stwierdzonych (art. 3 zdanie pierwsze p.a.s.c.) Ta szczególna (kwalifikowana) moc II CSKP 2230/22 4 dowodowa tych aktów sprawia, że ich niezgodność z prawdą może być udowodniona jedynie w postępowaniu sądowym (art. 3 zdanie drugie p.a.s.c.). Może to nastąpić w drodze sprostowania aktu stanu cywilnego w procedurze przewidzianej w art. 36 p.a.s.c., umożliwiającej zastąpienie danych ujawnionych w akcie niezgodnych z prawdą danymi prawdziwymi ustalonymi przez sąd. U podstaw zaskarżonego postanowienia legło stwierdzenie, że sprostowanie aktu zgonu M. B. w zakresie oczekiwanym przez wnioskodawczynię nie było możliwe, gdyż oznaczenie w nim nazwiska zmarłej (B.) oraz jej stanu cywilnego (wdowa) odpowiadało rzeczywistemu stanowi rzeczy. Sąd Okręgowy uznał, że konstatacji tej nie mógł podważyć podniesiony we wniosku i eksponowany w apelacji fakt zawarcia przez M. B. […] małżeństwa wyznaniowego z J. K., gdyż – w świetle obowiązujących wówczas art. 11 i art. 12 § 2 dekretu Prawo małżeńskie z 1945 r. oraz art. 73 ust. 1 i art. 75 dekretu Prawo o aktach stanu cywilnego z 1945 r. - nie wywołało ono skutków w polskim porządku prawnym. Matka wnioskodawczyni w chwili śmierci nosiła zatem nazwisko swojego poprzedniego męża (B.) i – wobec tego, że zmarł on przed nią – była wdową. Zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej zmierzały do poważenia powyższej oceny. Według skarżącej, osoby, które – tak jak jej matka - bez naruszenia prawa powszechnie obowiązującego zawarły związek małżeński wyznaniowy przed wejściem w życie przepisów regulujących małżeństwo konkordatowe, powinny być traktowane na równi z osobami, które zawarły taki związek pod rządem tych przepisów, tj. po 15 listopada 1998 r. a odmienne stanowisko Sądu Okręgowego jest wynikiem błędnej wykładni przepisów prawa materialnego wskazanych w skardze kasacyjnej, narusza zasadę równości wobec prawa i stanowi przejaw dyskryminacji. Formułując te zarzuty skarżąca nie twierdziła, że jej matka […] zawarła związek małżeński z J. K. spełniający przesłanki przewidziane w dekrecie Prawo małżeńskie z 1945 r. Podniosła natomiast, że w następstwie wejścia w życie ustawy z 28 lipca 1993 r. nowelizującej Kodeks rodzinny i opiekuńczy (z dniem 15 listopada 1998 r.) związek ten uległ konwalidacji i powinien być II CSKP 2230/22 5 traktowany - w aspekcie wynikających z niego skutków prawnych - na równi ze związkiem konkordatowym. Zarzuty oparte na tym założeniu nie mogły odnieść zamierzonego skutku. W orzecznictwie dostrzeżono, że ustawodawca, wprowadzając do polskiego systemu prawa tzw. małżeństwo konkordatowe, nie przewidział konwalidacji (konwersji) małżeństw zawartych w latach 1946-1997– z naruszeniem prawa małżeńskiego – wyłącznie w formie przewidzianej przez prawo kanoniczne (tzw. konkubinatów kwalifikowanych). Naczelny Sąd Administracyjnego w Warszawie w wyroku z 12 kwietnia 2000 r., V SA 1512/99 (nie publ.), na który powołała się skarżąca, uznał, że brak regulacji w tym zakresie stanowi lukę prawną (aksjologiczną), co przemawia za tym, aby osoby pozostające w takim związku traktować na równi z osobami, które zawarły małżeństwo konkordatowe. W innych orzeczeniach wyrażono jednak pogląd odmienny, kwestionujący zapatrywanie, że brak w ustawie z 1996 r. nowelizującej Kodeks rodzinny i opiekuńczy przepisów intertemporalnych odnoszących się do skutków małżeństw wyznaniowych zawartych przed wejściem w życie Konkordatu jest przejawem luki prawnej. Zwrócono przy tym – trafnie – uwagę, że w art. 10 Konkordatu strony jednoznacznie uzgodniły zrównanie małżeństwa kanonicznego tylko z małżeństwami zawartymi zgodnie z prawem polskim. Intencją stron Konkordatu nie było zatem dokonanie konwersji związków osób, którym udzielono ślubu religijnego wbrew obowiązującemu prawu polskiemu i z tej właśnie przyczyny nie przewidziano przepisów intertemporalnych dopuszczających taką możliwość (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 19 lutego 2004 r., II UK 264/03, OSNP 2004, nr 21, poz. 375 oraz wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 11 stycznia 2007 r., II OSK 140/06, nie publ.). W orzeczeniach tych podkreślono, że zaprezentowane w nich stanowisko, odrzucające możliwość uznania wcześniej zawartego małżeństwa w formie wyznaniowej za wywołujące skutki równoważne ze skutkami małżeństwa konkordatowego, nie narusza art. 8 oraz art. 14 Konwencji. Ustawowe określenie warunków, od których spełnienia zostaje uzależnione uznanie związku dwóch osób za związek małżeński stanowi uprawnione ograniczenie prawa do życia prywatnego i rodzinnego, zaś sytuacja osób, które zawarły wyłącznie religijny związek małżeński bez spełnienia warunków koniecznych do II CSKP 2230/22 6 wywołania skutków prawnych jest zasadniczo odmienna od sytuacji osób, które zawarły małżeństwo konkordatowe. Trzeba zauważyć, że kwestia konwersji związków małżeńskich zawartych w formie przewidzianej przez prawo kanoniczne oraz możliwości uznania skutków tych związków za równoważne skutkom małżeństwa konkordatowego była rozważana w przywołanych orzeczeniach na kanwie sporów dotyczących uprawnień konkubentów zmarłych kombatantów, wynikających z przepisów zabezpieczenia społecznego. Przedmiotem postępowania w niniejszej sprawie jest natomiast ocena żądania sprostowania aktu stanu cywilnego. Sprostowanie to – jak już wspomniano - ma polegać na zastąpieniu danych niezgodnych z prawdą obiektywną danymi zgodnymi z nią, a więc stwierdzeniu stanu faktycznego obiektywnie istniejącego pierwotnie W świetle przytoczonych rozważań, nie ulega wątpliwości, że w konkretnym stanie faktycznym niezgodność taka nie wystąpiła. Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. orzekł, jak w sentencji. Grzegorz Misiurek Paweł Grzegorczyk Marta Romańska (A.T.) [r.g.]