II CSKP 2191/22
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
30 lipca 2025 r.
SSN Agnieszka Piotrowska (przewodniczący)
SSN Marta Romańska
SSN Karol Weitz (sprawozdawca)
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 30 lipca 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej I. P.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku
z 24 września 2021 r., I ACa 311/20,
w sprawie z powództwa I. P.
przeciwko G. P.
o zapłatę,
1. oddala skargę kasacyjną;
2. odstępuje od obciążenia powódki kosztami postępowania
kasacyjnego;
3. przyznaje od Skarbu Państwa - Sądu Apelacyjnego
w Białymstoku adwokatowi M. B. kwotę 2.700 (dwa tysiące
siedemset) zł powiększoną o podatek od towarów i usług we
właściwej stawce, tytułem kosztów postępowania - nieopłaconej
pomocy prawnej udzielonej powódce z urzędu w postępowaniu
kasacyjnym.
Marta Romańska Agnieszka Piotrowska Karol Weitz
II CSKP 2191/22
2
UZASADNIENIE
Powódka I. P. domagała się zasądzenia na swoją rzecz od pozwanego G. P.
kwoty 150 000 zł z ustawowymi odsetkami od 1 lipca 2019 r. do dnia zapłaty.
Wyrokiem z 18 lutego 2019 r. Sąd Okręgowy w Białymstoku oddalił
powództwo. Sąd ustalił, że 6 grudnia 2018 r. w S. pozwany i powódka sporządzili i
podpisali oświadczenie, zgodnie z treścią którego pozwany zobowiązał się do
wypłacenia powódce kwoty 150 000 zł po dokonaniu przez niego sprzedaży
gospodarstwa rolnego, położonego w S. w gminie B. w powiecie s., województwie
[…], obejmującego działki o numerach ewidencyjnych [...], [...]1, [...]2, [...]3 i [...]4, o
łącznej powierzchni 10,2777 ha, objętego treścią księgi wieczystej […], prowadzoną
przez Sąd Rejonowy w Suwałkach – w terminie do 30 czerwca 2019 r., bezpośrednio
na jej rachunek bankowy (§ i 2 ust.1), podczas gdy powódka miała prawo mieszkać
z dziećmi w domu położonym na wskazanej nieruchomości do chwili otrzymania
powołanej kwoty w całości (§ 3). Własnoręczność podpisów stron pod
oświadczeniem poświadczył notariusz. Powołany dokument miał odzwierciedlać
wolę stron szybkiego i polubownego zakończenia sprawy karnej toczącej się
przeciwko pozwanemu z powodu znęcania się przez niego nad żoną oraz sprawy
rozwodowej stron, a także dokonania przez nie rozliczenia finansowego
zakończonego związku małżeńskiego, którego brak stanowił podłoże ich konfliktu.
Małżeństwo stron zostało rozwiązane przez rozwód wyrokiem Sądu Okręgowego w
Suwałkach z 18 grudnia 2018 r. Pozwany pierwotnie był właścicielem nieruchomości
w postaci gospodarstwa rolnego położonego w S., powiecie s., w województwie […]
o łącznej powierzchni 10,2777 ha obejmującej działki nr [...] [...]1, [...]2 i [...]4, dla
której Sąd Rejonowy w Suwałkach prowadzi księgę wieczystą nr […], jednakże w
czerwcu 2019 r. sprzedał część tej nieruchomości tj. działki o numerach [...], [...]1 i
[...]2, w związku z czym obecnie jest właścicielem gospodarstwa rolnego o łącznej
powierzchni 5,1307 ha. Pozwany próbował sprzedać pozostałą część gospodarstwa
rolnego, ale przeszkodą w tym zakresie okazał się fakt, że powódka zamieszkiwała
wraz z dziećmi w budynku posadowionym na nieruchomości wchodzącej w skład
gospodarstwa. Wyrokiem z 28 czerwca 2019 r. wydanym na skutek powództwa
II CSKP 2191/22
3
pozwanego, Sąd Rejonowy w Suwałkach orzekł o eksmisji z tego budynku powódki
i dzieci stron przyznając im jednocześnie prawo do lokalu socjalnego. Powódka
zamieszkała w związku z tym z dziećmi w mieszkaniu w E. Sąd oceniając
oświadczenie stron z 6 grudnia 2018 r. uznał, że zapłata przez pozwanego na rzecz
powódki, określonej w nim kwoty stanowić miała swoiste rozliczenie stosunków
majątkowych między stronami, wynikających z zawartego przez nich związku
małżeńskiego, wykonywania przez powódkę pracy na gospodarstwie rolnym
będącym wyłączną własnością pozwanego i uregulowania obciążających strony
zobowiązań finansowych. Sąd przyjął ponadto, że oświadczenie było umową
zawartą pod warunkiem zawieszającym, obejmującym sprzedaż przez pozwanego
wszystkich działek składających się na jego gospodarstwo rolne. Sąd nie zgodził się
natomiast z argumentacją pozwanego, że miała to być umowa darowizny, która
okazała się być nieważna z powodu braku dochowania formy aktu notarialnego oraz
braku jej wykonania. Określony w oświadczeniu z 6 grudnia 2018 r. warunek, według
Sądu, nie ziścił się w terminie określonym przez strony, tj. do 30 czerwca 2019 r.,
gdyż pozwany w terminie tym nie sprzedał wszystkich działek tworzących
gospodarstwo. Z tego względu Sąd przyjął, że żądanie powódki było przedwczesne,
a wobec tego niezasadne, i oddalił powództwo.
Apelację od wyroku z 18 lutego 2020 r. złożyła powódka.
Wyrokiem z 24 września 2021 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację. Sąd drugiej
instancji z jednej strony podtrzymał, a z drugiej strony także uzupełnił ustalenia
faktyczne poczynione przez Sąd pierwszej instancji. Sąd Apelacyjny dodatkowo
ustalił, że na skutek zawiadomienia powódki przeciwko pozwanemu toczyło się
postępowanie karne pod zarzutem znęcania się fizycznego i psychicznego nad
powódką, zakończone wyrokiem Sądu Rejonowego w Suwałkach z 6 grudnia 2018 r.
w którym warunkowo umorzono postępowanie wobec pozwanego na okres 3 lat,
U podstaw tego rozstrzygnięcia leżała zgoda powódki na takie zakończenie
postępowania. Ponadto Sąd ustalił, że małżonkowie popadli w zadłużenie, które
regulował głownie pozwany. Od sierpnia 2018 r. toczyło się również z powództwa
pozwanego postępowanie rozwodowe stron, zakończone wyrokiem rozwodowym
Sądu Okręgowego w Suwałkach z 18 grudnia 2018 r., który uprawomocnił się
11 stycznia 2019 r. W toku postępowania rozwodowego strony prowadziły negocjacje
II CSKP 2191/22
4
co do podziału majątku wspólnego w ramach, których opracowane zostały projekty
ugody w sprawie rozliczenia między małżonkami nakładów z majątku wspólnego na
majątek osobisty oraz aktu notarialnego, w którym pozwany miał się poddać
egzekucji do kwoty 110 000 zł. obie czynności nie doszły jednak do skutku. Po
uprawomocnieniu się wyroku rozwodowego pozwany wystąpił o eksmisję powódki
i dzieci z domu mieszkalnego wchodzącego w skład gospodarstwa rolnego
pozwanego, motywując to wolą jego sprzedaży. Z wniosku pozwanego przed Sądem
Rejonowym w Suwałkach wszczęte zostało również postępowanie o podział majątku,
w którym domagał się on rozliczenia wspomnianych nakładów. Powódka broniła się
przed Sądem zarzutem, że rozliczenie wszelkich roszczeń majątkowych stron
wynikających z ich małżeństwa wynika z oświadczenia z 6 grudnia 2018 r.
Prawomocnym postanowieniem z 12 lutego 2020 r. Sąd dokonał podziału majątku
wspólnego stron, ustalając, że w jego skład wchodzi stół dębowy o wartości 1 000 zł
i przyznając go pozwanemu za spłatą przez powódkę pozwanemu kwoty 500 zł
Zasądzono też od powódki na rzecz pozwanego kwotę 57 908,31 zł tytułem zwrotu
polowy kwoty wydatków poczynionych przez pozwanego z majątku osobistego po
ustaniu wspólności ustawowej na poczet bieżących i zaległych zobowiązań stron
zaciągniętych w czasie trwania tej wspólności. Sąd ocenił, że przyczyną prawną
przysporzenia na rzecz powódki, do którego pozwany zobowiązał się
w oświadczeniu z 6 grudnia 2018 r. było rozliczenie udziału powódki w nakładach
z majątku wspólnego na gospodarstwo pozwanego, tj. spłata powódce jej udziału
w majątku wspólnym. Z tego względu kreujące w tym zakresie umowę stron
oświadczenie z 6 grudnia 2018 r. było nieważne z mocy art. 58 §1 k.c. jako sprzeczne
z art. 35 k.r.io., skoro podpisano je w czasie pozostawania przez strony w ustroju
wspólności majątkowej, która ustała dopiero z dniem 11 stycznia 2019 r., tj. z dniem
uprawomocnienia się wyroku w sprawie o rozwód. Przepis art. 35 k.r.io. stanowi
bowiem, że w czasie trwania wspólności ustawowej żaden z małżonków nie może
żądać podziału majątku wspólnego ani rozporządzać bądź zobowiązywać się do
rozporządzenia tym udziałem lub w poszczególnych składnikach należących do tego
majątku. Przedmiotem tej czynności miał być bowiem majątek wspólny, a spłata
pozwanego na rzecz powódki miała stanowić rozliczenie jej wszystkich roszczeń
z tego tytułu, tj. oznaczać niedopuszczalną w świetle art. 35 k.r.io. likwidację majątku
II CSKP 2191/22
5
wspólnego. Z tego powodu Sąd drugiej instancji oddalił apelację powódki, uznając,
że wobec nieważności czynności prawnej, z której wywodziła swoje roszczenie,
roszczenie to jej nie przysługuje.
Skargę kasacyjną od wyroku z 24 września 2021 r. wywiodła powódka.
Zarzucając naruszenie art. 35 k.r.io. oraz art. 48 § 1 pkt 5 w związku z art. 379
pkt 4 k.p.c. wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku, zniesienie postępowania
przed Sądem Apelacyjnym i przekazanie mu sprawy do ponownego rozpoznania.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zarzucając nieważność postępowania przed sądem drugiej instancji powódka
twierdziła, że skoro w pierwszej instancji sędzia XY uczestniczyła w rozpoznaniu
sprawy przez to, że jako przewodnicząca wydziału wydawała zarządzenia, a
następnie orzekała co do zażalenia na odmowę udzielenia zabezpieczenia i potem
zasiadała w składzie sądu drugiej instancji, który wydał zaskarżony wyrok, zachodził
w jej osobie przypadek określony w art. 48 § 1 pkt 5 k.p.c., tj. przypadek polegający
na tym, że brała ona udział w wydaniu zaskarżonego wyroku i tym samym podlegała
wyłączeniu z mocy samej ustawy, co skutkowało nieważnością postępowania
apelacyjnego na podstawie art. 379 pkt 4 k.p.c.. Zarzut ten jest bezzasadny, gdyż w
orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono już, że przez wzięcie udziału w
wydaniu zaskarżonego orzeczenia (art. 48 § 1 pkt 5 k.p.c.) rozumie się
uczestniczenie sędziego w wydaniu zaskarżonego wyroku, a nie jego uczestniczenie
w poszczególnych czynnościach procesowych poprzedzających wydanie tego
orzeczenia (por. wyrok Sądu Najwyższego z 19 lutego 2014 r., V CSK 189/13 (nie
publ.) Sąd Najwyższy w niniejszym składzie podziela to stanowisko i tym samym
przyjmuje, że w okolicznościach sprawy nie zostały spełnione przesłanki art. 379 pkt
4 w związku z art. 48 §1 pkt 5 k.p.c.
Gdy chodzi o zarzut naruszenia art. 35 k.r.io., to – zdaniem skarżącej –
polegało ono na tym, że Sąd Apelacyjny błędnie uznał, że czynność stron z 6 grudnia
2018 r. stanowiła czynność służącą rozporządzenie udziałem powódki w majątku
wspólnym stron, podczas gdy – w jej ocenie – była to czynność zawierająca elementy
II CSKP 2191/22
6
zadośćuczynienia za krzywdę i służyła zabezpieczeniu finansowemu wspólnych
dzieci stron. Tak skonstruowany zarzut kasacyjny nie może odnieść skutku, gdyż
skarżąca nie powiązała go z koniecznym (w tym wypadku) twierdzeniem
o jednoczesnym naruszeniu art. 65 § 1 k.c. (wzmiankowanie tego przepisu
w uzasadnieniu podstawy kasacyjnej jest z tego punktu widzenia absolutnie
niewystarczające) oraz art. 58 § 1 k.c. Uszło ponadto uwagi sądów obu instancji, jak
i stron, że skoro między stronami toczyło się postępowanie o podział majątku
wspólnego, to o roszczeniu takim, które jest przedmiotem niniejszej sprawy należało
rozstrzygnąć w tym postępowaniu i poza nim nie może ono już być skutecznie
dochodzone (art. 567 § 1 i 3 oraz art. 618 § 1 i 3 w związku z art. 688 k.p.c.), co
oznacza, że w tym zakresie zaskarżony wyrok mimo częściowo błędnego
uzasadnienia odpowiada prawu.
Z tych względów, na podstawie art. 39814 k.p.c., a w zakresie kosztów
postępowania kasacyjnego (ze względu na sytuację ekonomiczną powódki) na
podstawie art. 102 w związku z art. 391 § 1 i z art. 39821 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł,
jak w sentencji.
Marta Romańska
AG
[r.g.]
Agnieszka Piotrowska
Karol Weitz
