II CSKP 139/23
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
17 grudnia 2025 r.
SSN Ireneusz Kunicki (przewodniczący)
SSN Jacek Grela
SSN Agnieszka Jurkowska-Chocyk (sprawozdawca)
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 17 grudnia 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej Bank spółki akcyjnej
w W.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku
z 30 czerwca 2022 r., I ACa 363/22,
w sprawie z powództwa K.J. i W.J.
przeciwko Bank spółce akcyjnej
w W.
o zapłatę i ustalenie,
oddala skargę kasacyjną.
Jacek Grela
Ireneusz Kunicki
Agnieszka Jurkowska-Chocyk
UZASADNIENIE
II CSKP 139/23
2
Sąd Okręgowy w Gdańsku wyrokiem z 11 stycznia 2022 r. ustalił nieistnienie
stosunku prawnego wynikającego z umowy kredytu Kredyt Hipoteczny
nr (…) z 25 lipca 2008 r., zawartej pomiędzy powodami a pozwanym wobec jej
nieważności (pkt 1), zasądził od pozwanego na rzecz powodów 274 804,97 zł wraz
z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 20 sierpnia 2019 r. do dnia zapłaty (pkt
2), oddalił powództwo w pozostałym zakresie (pkt 3) i zasądził od pozwanego na
rzecz powodów koszty procesu (pkt 4).
Sąd Apelacyjny w Gdańsku wyrokiem z 30 czerwca 2022 r. oddalił apelację
pozwanego (pkt I.) i rozstrzygnął o kosztach postępowania apelacyjnego.
Z ustaleń Sądów meriti wynika, że strony zawarły umowę kredytu
denominowanego, którym kwota kredytu była wyrażona w walucie obcej, a została
wypłacona w walucie krajowej według klauzuli umownej opartej na kursie kupna
waluty obcej, obowiązującym w dniu uruchomienia kredytu, zaś spłata kredytu miała
następować w walucie krajowej. W spornej umowie pomimo określenia wysokość
kredytu w walucie obcej (CHF), to już realizacja umowy (wypłata i spłata) miała
następować w walucie krajowej. Zatem powodowie nie otrzymali i zgodnie z umową
nie mieli otrzymać świadczenia w walucie obcej. Nadto powodowie nie mogli
otrzymać świadczenia w walucie obcej, ponieważ zgodnie ze wskazanym celem
kredytowania, wypłacone środki były wykorzystane na zakup nieruchomości.
Świadczenie kredytodawcy miało bowiem zgodnie z umową nastąpić w PLN,
a odwołanie się do wartości tego świadczenia w CHF miało jedynie służyć wyliczeniu
wysokości rat kredytowych należnych od kredytobiorców i ustaleniu oprocentowania
kredytu przy wykorzystaniu zmiennej stopy LIBOR.
Sądy meriti uznały, że zapisy umowy łączącej strony, zawarte w § 1 pkt 14,
§ 4 ust. 1 pkt 2, § 4 ust. 2, § 21 ust. 1, § 22 ust. 2 pkt 1, § 22 ust. 2 pkt 2 i 3,
§ 32 ust. 1, § 36 ust. 1 stanowią niedozwolone postanowienia umowne w rozumieniu
art. 3851 § 1 k.c. i w związku z tym umowa jest nieważna na podstawie
art. 58 § 1 k.c. jako sprzeczna z naturą stosunku umownego opartego na zasadzie
równości stron, a nadto jest nieważna na skutek obecności w jej treści klauzul
abuzywnych, o których mowa w art. 3851 § 1 k.c.
II CSKP 139/23
3
W umowie ukształtowano arbitralne ustalenie tabeli kursowej, a powodowie
nie mieli wpływu na treść postanowień umowy poza samą wnioskowaną kwotą
kredytu i nie zdawali sobie sprawy z tak dużego ryzyka związanego z udzieleniem
kredytu hipotecznego, które de facto odpowiadało wysokiemu ryzyku produktów
spekulacyjnych. Pozwany nie udowodnił, że dostarczył konsumentom (powodom)
wystarczających informacji pozwalających na zrozumienie mechanizmu waloryzacji
kredytu i w ten sposób nie pozwolił im na oszacowanie w oparciu o jednoznaczne
i zrozumiałe dla nich kryteria konsekwencji ekonomicznych dla swoich zobowiązań
finansowych w całym okresie obowiązywania umowy. Postanowienia umowy kredytu
denominowanego kształtowały prawa i obowiązki powodów w sposób sprzeczny
z dobrymi obyczajami, gdyż przyznawały profesjonalnej stronie umowy uprawnienie
do ustalania wysokości świadczenia kredytobiorców w sposób dowolny, co wynikało
z przyznanej umową Bankowi swobody we wskazywaniu kursu waluty obcej
używanego w obu etapach waloryzacji. Abuzywność spornych postanowień wynikała
z braku obiektywnych wskaźników, które pozwalałyby na wyliczenie kursu waluty
potrzebnego do obu etapów waloryzacji, czego konsekwencją było pozostawienie
bankowi swobody w ich oznaczaniu.
Sąd Apelacyjny zgodził się z Sądem Okręgowym, że kwota kredytu oraz
klauzule indeksacyjne (denominacyjne) należą do elementów przedmiotowo
istotnych (essentiala negotii) umowy kredytu indeksowanego lub denominowanego.
W związku z tym nieważność takich klauzul pociąga za sobą możliwość uznania
nieważności całej umowy. Eliminacja tej części umowy ze względu na abuzywność
klauzul indeksacyjnych wpłynie na zmianę głównego przedmiotu umowy z tej
przyczyny, że przedmiotowe klauzule dotyczą głównego zobowiązania powodów
jako kredytobiorców. Sąd Apelacyjny nie znalazł także podstaw do uwzględnienia
zarzutu zatrzymania na podstawie art. 496 k.c. w zw. z art. 497 k.c.
Od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku skargę kasacyjną wywiódł
pozwany, zaskarżając go w całości i zarzucając naruszenie:
I. przepisów postępowania: art. 382 w zw. z art. 387 § 21 pkt 1 k.p.c.,
art. 378 § 1 i art. 387 § 21 pkt 2 k.p.c.;
II. prawa materialnego: art. 69 ust. 1 i 2 pkt 2 ustawy z dnia 29 sierpnia
II CSKP 139/23
4
1997 r. Prawo bankowe, art. 65 § 1 i 2, art. 3531, art. 358 § 2, art. 3851 § 1 zd. 2
i § 2, art. 481 w zw. z art. 455, art. 487 § 2 w zw. z art. 497 i 496 k.c., art. 4 ust. 1
i art. 6 ust.1 Dyrektywy Rady 93/13/EWG z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie
nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (dalej jako: Dyrektywa 93/13
lub Dyrektywa).
Powodowie nie złożyli odpowiedzi na skargę kasacyjną.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Zarzuty skargi kasacyjnej nie są zasadne.
Sądy meriti szczegółowo wyjaśniły charakter spornej umowy kredytu,
przytaczając argumenty przemawiające za uznaniem jej za nieważną, jako że nie
spełniała ona wymogów umowy kredytu bankowego, zdefiniowanej w art. 69 prawa
bankowego. Sądy wskazały, że bank nie oddał do dyspozycji kredytobiorcy
określonej w umowie kwoty, lecz kwotę w złotych polskich, która nie była znana
w chwili zawarcia umowy. Z tych względów opowiedziały się za nieważnością umowy
w rozumieniu art. 58 § 1 k.c. Zastosowanie denominacji odbywało się według kursu
CHF jednostronnie ustalanego przez bank, w sposób wiadomy jedynie silniejszej
stronie stosunku prawnego.
Przechodząc do omówienia zarzutów przytoczonych w ramach drugiej
podstawy kasacyjnej (art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.), w pierwszej kolejności należy
odwołać się do uchwały składu całej Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z 25 kwietnia
2024 r. (III CZP 25/22, OSNC z 2024 r., nr 12 poz. 118), w której Sąd Najwyższy
jednoznacznie przesądził, że w razie uznania, że postanowienie umowy kredytu
indeksowanego lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu
waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące,
w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia
zajmuje inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa
lub zwyczajów. Natomiast w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu
waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie
wiąże także w pozostałym zakresie.
Również we wcześniejszym orzecznictwie Sądu Najwyższego wskazywano,
że wyeliminowanie ryzyka kursowego, charakterystycznego dla umowy kredytu
II CSKP 139/23
5
indeksowanego do waluty obcej (lub denominowanego taką walutą)
i uzasadniającego powiązanie stawki oprocentowania ze stawką LIBOR,
jest równoznaczne z tak daleko idącym przekształceniem umowy, że należy ją uznać
za umowę o odmiennej istocie i charakterze, choćby nadal chodziło tu tylko o inny
podtyp czy wariant umowy kredytu. Oznacza to z kolei, że po wyeliminowaniu tego
rodzaju klauzul utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest
możliwe, co przemawia za niezwiązaniem umową równoznaczną w skutkach
z nieważnością (tak np. wyrok SN z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18).
Usunięcie abuzywnych klauzul przeliczeniowych nie prowadzi zatem
do utrzymania w mocy umowy kredytu indeksowanego kursem CHF jako kredytu
złotowego oprocentowanego według stawki LIBOR (wyrok SN z 10 maja 2022 r.,
II CSKP 285/22); to samo dotyczy kredytu denominowanego kursem CHF (wyrok SN
z 13 maja 2022 r., II CSKP 293/22). Sąd Apelacyjny prawidłowo zatem uznał sporną
umowę o kredyt za niewiążącą konsumenta.
Ponadto należy podkreślić, że wejście w życie przepisów ustawy
z dnia 29 lipca 2011 r. o zmianie ustawy Prawo bankowe (Dz.U. Nr 165, poz. 984,
tzw. ustawy antyspreadowej), w tym dodanie ust. 3 do art. 69 pr.bank., nie wyłącza
możliwości powoływania się na abuzywność klauzul związanych z niejasnym
i jednostronnym sposobem określania kursu waluty, po jakim ma być dokonywana
spłata, zawartych w umowach kredytowych, które były zawarte i realizowane jeszcze
przed wejściem w życie tej nowelizacji (por. wyroki SN: z 4 kwietnia 2019 r.,
III CSK 159/17, z 13 kwietnia 2023 r., II CSKP 1228/22).
W orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budzi także wątpliwości,
że postanowienia umowy (regulaminu) określające zarówno zasady przeliczenia
kwoty udzielonego kredytu na złotówki przy wypłacie kredytu, jak i spłacanych rat
na walutę obcą, pozwalające bankowi swobodnie kształtować kurs waluty obcej mają
charakter niedozwolonych postanowień umownych (por. np. wyrok Sądu
Najwyższego z 2 czerwca 2021 r., I CSKP 55/21).
W art. 3851 i nast. k.c. uregulowano kwestie związane z niedozwolonymi
postanowieniami umownymi, zwanymi także klauzulami abuzywnymi, w tym skutki
wprowadzenia ich do umowy z udziałem konsumenta. Tworzą one rdzeń systemu
II CSKP 139/23
6
ochrony konsumenta przed wykorzystaniem przez przedsiębiorców silniejszej pozycji
kontraktowej, związanej z możliwością jednostronnego kształtowania treści
wiążących strony postanowień, w celu zastrzegania klauzul niekorzystnych dla
konsumenta (por. uchwała składu siedmiu sędziów SN z 20 czerwca 2018 r.,
III CZP 29/17, OSNC 2019, nr 1, poz. 2). Przepisy te stanowią implementację
Dyrektywy 93/13, w związku z czym dokonując ich wykładni, należy brać pod uwagę
wskazówki wynikające z tej dyrektywy, jak i dorobek orzeczniczy Trybunału
Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Co prawda, dyrektywa unijna nie jest
bezpośrednio stosowana, jak ma to miejsce w przypadku rozporządzeń unijnych,
niemniej jej właściwa transpozycja stanowi obowiązek państwa Unii Europejskiej,
w konsekwencji czego spory wynikłe na tle stanów faktycznych objętych dyrektywą
powinny być interpretowane i rozwiązywane z uwzględnieniem jej celów
i postanowień.
Art. 3851 § 1 k.c. stanowi, że postanowienia umowy zawieranej
z konsumentem nieuzgodnione indywidualnie nie wiążą go, jeżeli kształtują jego
prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając
jego interesy (niedozwolone postanowienia umowne); nie dotyczy to postanowień
określających główne świadczenia stron, w tym cenę lub wynagrodzenie, jeżeli
zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Natomiast art. 3 ust. 1 Dyrektywy
93/13 stanowi, że warunki umowy, które nie były indywidualnie negocjowane, mogą
być uznane za nieuczciwe, jeśli stoją w sprzeczności z wymogami dobrej wiary,
powodują znaczącą nierównowagę wynikających z umowy, praw i obowiązków stron
ze szkodą dla konsumenta.
Z art. 3851 § 1 k.c. wynika również sankcja, którą dotknięte jest niedozwolone
postanowienie umowne, polegająca na tym, że „nie wiąże” ono konsumenta.
Przepis ten jest skorelowany z art. 6 ust. 1 Dyrektywy 93/13, zgodnie z którym
państwa członkowskie stanowią, że na mocy prawa krajowego nieuczciwe warunki
w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami nie
będą wiążące dla konsumenta, a umowa w pozostałej części będzie nadal
obowiązywała strony, jeżeli jest to możliwe po wyłączeniu z niej nieuczciwych
warunków. Natomiast w świetle jej art. 7 ust. 1 zarówno w interesie konsumentów,
jak i konkurentów państwa członkowskie zapewnią stosowne i skuteczne środki
II CSKP 139/23
7
mające na celu zapobieganie dalszemu stosowaniu nieuczciwych warunków
w umowach zawieranych przez sprzedawców lub dostawców z konsumentami.
W orzecznictwie Sądu Najwyższego i TSUE wielokrotnie już wyjaśniano, że
niedozwolone postanowienie umowne (3851 § 1 k.c.) jest od początku, z mocy
samego prawa, dotknięte bezskutecznością na korzyść konsumenta, który może
udzielić następczo świadomej i wolnej zgody na to postanowienie i w ten sposób
przywrócić mu skuteczność z mocą wsteczną. Nie budzi też wątpliwości,
że stwierdzenie niedozwolonego charakteru postanowienia w umowie kredytu może
uzasadniać uznanie umowy za nieważną (por. np. uchwałę składu siedmiu sędziów
Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9, poz. 56; uchwałę
Sądu Najwyższego z 16 lutego 2021 r., III CZP 11/20, OSNC 2021, nr 6, poz. 40;
postanowienie Sądu Najwyższego z 6 lipca 2021 r., III CZP 41/20, MoP 2021, nr 15,
s. 775; wyroki TSUE z 3 października 2019 r., C-260/18, Kamil Dziubak, Justyna
Dziubak i z 29 kwietnia 2021 r., C-19/20, I.W., R.W.).
Stwierdzenie nieważności umowy mieści się w zakresie sankcji, jaką
Dyrektywa 93/13 przewiduje w związku z wykorzystywaniem przez przedsiębiorcę
nieuczciwych postanowień umownych. Niedopuszczalne jest zastępowanie
wyeliminowanego abuzywnego postanowienia umowy innym mechanizmem
wyliczenia kwoty raty kapitałowo-odsetkowej. Żaden bowiem przepis prawa - jak
wcześniej wskazano - nie daje podstaw do zastąpienia klauzuli abuzywnej innym
postanowieniem. Uzupełnienie luk po wyeliminowaniu takiej klauzuli stanowiłoby
bowiem zbyt daleko idącą modyfikację umowy w celu ratowania sytuacji prawnej
przedsiębiorcy stosującego niedozwolone postanowienie umowne
(por. postanowienie SN z 31 maja 2022 r., I CSK 2314/22 i wskazane tam orzeczenia
oraz postanowienie SN z 6 października 2022 r., I CSK 3614/22).
Konsekwencją wadliwości umowy i przytoczonych wyżej rozważań, które stały
się podstawą do wydania orzeczenia o treści jak w zaskarżonym wyroku, było
również zastosowanie przepisów o obowiązku zwrotu nienależnego świadczenia,
skoro zostało ono przez powodów spełnione w wyniku nieważnej umowy. Jeżeli
zatem powodowie nie byli zobowiązani do świadczenia na rzecz pozwanego
z omówionych przez Sądy meriti względów, należało przyjąć, że nie doszło do
II CSKP 139/23
8
naruszenia art. 410 § 2 k.c. Kredytodawcy mogą żądać zwrotu świadczenia od chwili,
w której umowa kredytu stała się trwale bezskuteczna. W momencie, gdy powodowie
zamanifestowali brak woli utrzymania stosunku prawnego łączącego ich z pozwanym
i zażądali zwrotu świadczeń spełnionych na podstawie umowy, również pozwany
uzyskał roszczenie o zwrot tego, co na podstawie umowy świadczył powodowi. Data
wymagalności roszczenia konsumenta przeciwko przedsiębiorcy nie powinna być
uzależniona od złożenia oświadczenia konsumenta w toku postępowania sądowego
co do utrzymania umowy w mocy. O wymagalności świadczenia o zwrot nienależycie
spełnionych świadczeń, w przypadku powołania się na nieważność umowy, decyduje
wezwanie do zapłaty (art. 481 § 1 w zw. z art. 455 k.c.), gdyż świadczenie to jest
uznawane za świadczenie o charakterze bezterminowym (postanowienie SN
z 27 listopada 2025 r., I CSK 175/25; wyrok SN z 19 lutego 2025 r., I CSKP 2153/22).
Odnosząc się do problemu zastosowania w sprawie art. 496 i art. 497 k.c.,
z uwagi na podniesiony przez skarżącego zarzut zatrzymania, należy wyjaśnić, że
w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 19 czerwca 2024 r.,
III CZP 31/23, wyjaśniono, że prawo zatrzymania (art. 496 k.c.) nie przysługuje
stronie, która może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony.
W okolicznościach sprawy co do zasady nie ma natomiast wątpliwości, że wzajemne
roszczenia stron nadają się do potrącenia. Stąd też zarzut naruszenia
art. 496 i 497 k.c. jest bezzasadny.
W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy uznał, że skarga kasacyjna pozwanego
nie miała uzasadnionych podstaw i podlegała oddaleniu na podstawie art. 39814 k.p.c.
Jacek Grela
(A.G.)
[SOP]
Ireneusz Kunicki
Agnieszka Jurkowska-Chocyk
