WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

22 sierpnia 2024 r.

Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:

SSN Marcin Łochowski (przewodniczący)
‎SSN Piotr Telusiewicz (sprawozdawca)
‎SSN Mariusz Załucki

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 22 sierpnia 2024 r. w Warszawie
‎skargi kasacyjnej M. M.
‎od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie
‎z 23 lutego 2021 r., I ACa 416/20,
‎w sprawie z powództwa M. M.
‎przeciwko P. spółce akcyjnej w W.
‎o zapłatę,

I. oddala skargę kasacyjną;

II. zasądza od M. M. na rzecz P. spółki akcyjnej w W. kwotę 5.400 zł (pięć tysięcy czterysta złotych) tytułem kosztów postępowania kasacyjnego;

III. przyznaje radcy prawnemu J. B. od Skarbu Państwa - Sądu Apelacyjnego w Warszawie kwotę 5.400 zł (pięć tysięcy czterysta złotych) podwyższoną o podatek od towarów i usług we właściwej stawce, tytułem wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną M. M.
‎w postępowaniu kasacyjnym.

Piotr Telusiewicz Marcin Łochowski Mariusz Załucki

Powódka M. M. domagała się zasądzenia od pozwanego P. spółki akcyjnej w W. kwoty 258 000 zł wraz z odsetkami i kosztami postępowania. Powódka podała, że 11 czerwca 2014 r. notariusz P. P. sporządził umowę o dział spadku i darowizn. Przy zawieraniu umowy powódkę reprezentowała jej krewna A. P., która zdaniem powódki nie miała należytego umocowania. Powódka twierdziła, że poniosła szkodę w wysokości 258 000 zł, odpowiadającej wartości 8/640 udziału w prawie własności nieruchomości położonej w W. przy Placu […], opisanej w księdze wieczystej nr [...].

Wyrokiem z 7 lipca 2020 r. Sąd Okręgowy w Warszawie oddalił powództwo
‎i ustalił, że powódka ponosi w całości koszty postępowania. Powyższe rozstrzygnięcie oparte zostało na następujących ustaleniach faktycznych:

A.S. w zapisie testamentowym, sporządzonym 12 stycznia 2009 r. przed L. H., notariuszem w G., zobowiązała spadkobierców, m.in. do przeniesienia na swoje wnuki A. P. i P. B., w określonych udziałach, nieruchomości położonej w W., przy zbiegu ulic o dawnej nazwie […] i […]1 , objętej księgą wieczystą nr [...]1, prowadzoną przez „Sąd Rejonowy Warszawa-Śródmieście w Warszawie”. A. S. uczyniła zapisy także dotyczące innych nieruchomości, czyniąc zapisobiercą także swoją córkę I. B.. Na rzecz swojej wnuczki M. M. A. S. nie uczyniła zapisów.

B.S. zmarła 2011 r. w R.. Na mocy postanowienia Sądu Rejonowego Gdańsk-Północ w Gdańsku z 6 sierpnia 2012 r., XIII Ns 2673/11, spadek po niej, na podstawie ustawy, nabyły po połowie: córka I. B. i wnuczka M. M..

W skład spadku po A. S. wchodziło roszczenie z art. 7 ust. 2 dekretu z 21 października 1945 r. o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy, o ustanowienie prawa własności czasowej (użytkowania wieczystego) co do nieruchomości położonej w W. przy zbiegu ulic o dawnej nazwie […] i […]1., objętej księgą wieczystą nr [...]1, prowadzoną przez „Sąd Rejonowy Warszawa-Śródmieście w Warszawie”. Roszczenie zostało zrealizowane po śmierci spadkobierczyni. Decyzją z 21 listopada 2012 r., nr [...] Prezydent m.st. Warszawy ustanowił prawo użytkowania wieczystego na nieruchomości. Powódka była stroną powyższego postępowania administracyjnego.

Ponieważ powódka zamieszkiwała stale w Niemczech, potrzebowała pomocy w załatwianiu swoich spraw w Polsce. W dniu 4 marca 2013 r. udzieliła przed A. S., notariuszem w G., pełnomocnictwa A. P. m.in. do zawarcia umowy ustanowienia użytkowania wieczystego udziału 8/640 nieruchomości położonej w W. przy Placu […], do dokonania działu spadku i zniesienia współwłasności po zmarłej A. S. wykonania zapisu testamentowego A. S., zbycia odpłatnego bądź nieodpłatnego przedmiotów wchodzących w skład masy spadkowej po zmarłej A. S..

A. P., działając zgodnie z treścią udzielonego jej pełnomocnictwa, doprowadziła do zawarcia aktu notarialnego obejmującego umowę z 5 czerwca 2013 r. o oddanie gruntu w użytkowanie wieczyste. W związku z zawartą umową M. M. została wpisana do księgi wieczystej nr [...] jako współużytkowniczka wieczysta gruntu. Następnie A. P. doprowadziła do przekształcenia prawa użytkowania wieczystego w prawo własności.

W dniu 10 czerwca 2014 r. notariusz P. P. sporządził akt notarialny obejmujący umowę o dział spadku i umowę darowizn. Przy dokonywaniu tych czynności M. M. reprezentowała A. P.. W wyniku działu spadku cały udział przysługujący M. M. w nieruchomości objętej księgą wieczystą nr [...] nabyła I. W. (wcześniej B.). W tym samym akcie notarialnym I. W. dokonała darowizny powyższego udziału na swoje dzieci – A. P. i P. B. oraz na swoją wnuczkę – W. P..

Oświadczeniem z 22 czerwca 2015 r., złożonym przed notariuszem W. L., M. M. odwołała pełnomocnictwo udzielone A. P..

Od powyższego wyroku apelację wniosła powódka. Wyrokiem z 23 lutego 2021 r. Sąd Apelacyjny w Warszawie oddalił apelację i orzekł o kosztach postępowania.

Sąd Apelacyjny podzielił w całości powyższe ustalenia faktyczne. Stwierdził, że wbrew stanowisku skarżącej Sąd Okręgowy prawidłowo ustalił, iż w skład spadku po A. S. wchodziło roszczenie mające swoje źródło w art. 7 ust. 2 dekretu o własności i użytkowaniu gruntów na obszarze m.st. Warszawy o ustanowienie prawa własności czasowej co do nieruchomości przy ul. […] i […]1 w W.. Sąd odwoławczy wskazał, że po śmierci spadkodawczyni roszczenie to zostało zrealizowane przez spadkobierców, którzy doprowadzili do przekształcenia ekspektatywy w prawo użytkowania wieczystego. Przyjął równocześnie, że w skład spadku, oprócz praw majątkowych, na podstawie art. 922 § 3 k.c. wchodzą także długi spadkowe, w tym obowiązek wykonania zapisów zwykłych.

Sąd Apelacyjny zwrócił uwagę, że zapis testamentowy rodzi po stronie spadkobierców prawny obowiązek dokonania określonej czynności względem osoby uprawnionej z tytułu zapisu. Zobowiązanie to może polegać m.in. na przeniesieniu prawa własności nieruchomości wchodzącej już w skład spadku lub na obowiązku nabycia określonej nieruchomości, a następnie przeniesienia jej własności.
‎Do skutecznego ustanowienia zapisu nie jest więc konieczne, aby określony składnik majątkowy w dacie dokonania zapisu lub otwarcia spadku wchodził w skład majątku spadkodawcy. W ocenie Sądu Apelacyjnego w okolicznościach rozpoznawanej sprawy A. S. w sposób ważny i skuteczny zobowiązała swoich spadkobierców do przeniesienia prawa użytkowania wieczystego działki gruntu przy dawnej ul. […] i […]1, mimo że w dacie dokonania zapisu w skład jej majątku wchodziła ekspektatywa nabycia tego prawa.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że stanowisko skarżącej, zakładające odpowiedzialność odszkodowawczą notariusza, sprowadzało się do zarzutu niedochowania przez notariusza obowiązku starannego działania przez dokonanie czynności notarialnej z przekroczeniem zakresu pełnomocnictwa, z uwagi na to, że udział w prawie własności nieruchomości objętej księgą wieczystą [...]2, który przysługiwał powódce, nie wchodził w skład spadku, gdyż prawo to zostało ustanowione już po śmierci spadkodawczyni. Sąd ten wskazał, że według § 1 pkt b pełnomocnictwa upoważniało ono A. P. również do wykonania zapisu testamentowego. W ocenie Sądu Apelacyjnego prawidłowe wykonanie zapisu testamentowego A. S., a tym samym realizacja woli spadkodawcy, wymagały przeniesienia na rzecz wymienionych w testamencie osób, prawa własności nieruchomości, skoro w dacie wykonania zapisu przysługująca spadkodawcy ekspektatywa prawa uległa przekształceniu w prawo własności.

W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku zwrócono ponadto uwagę, że odpowiedzialność odszkodowawcza notariusza za wadliwe dokonanie czynności notarialnej ma podstawę w art. 415 k.c. Skuteczna realizacja tej odpowiedzialności wymaga wykazania przesłanek odpowiedzialności odszkodowawczej w postaci bezprawnego, zawinionego zachowania pozostającego w adekwatnym związku przyczynowym z powstałą szkodą. Sąd Apelacyjny zauważył pewne uchybienia w treści spornego aktu notarialnego, stwierdzając jednak, że nie miały one istotnego znaczenia z punktu widzenia zgodności z prawem dokonanej czynności, w szczególności w aspekcie zakresu udzielonego pełnomocnictwa. Gdyby nawet przyjąć, że czynność ta dokonana została z przekroczeniem zakresu pełnomocnictwa, to sankcją takiego uchybienia była bezskuteczność zawieszona czynności. Rezultatem tego rodzaju wadliwości byłby m.in. brak rzeczowego skutku dokonanej czynności, co wykluczałoby poniesienie przez powódkę szkody.

Od powyższego wyroku Sądu Apelacyjnego skargę kasacyjną wywiodła powódka, zaskarżając ten wyrok w części, tj. w zakresie rozstrzygnięcia z pkt I i II wyroku.

Skargę kasacyjną skarżąca oparła na obu podstawach kasacyjnych. Zarzuciła naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy: art. 327¹ § 1 pkt 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.; art. 378 § 1 k.p.c. Skarżąca zarzuciła także naruszenie przepisów prawa materialnego: art. 922 § 1 i 3 k.c.; art. 1037 § 1 w zw. z art. 1038 § 2 k.c.; art. 968 § 1 w zw. z art. 65 § 2 k.c.; art. 96 w zw. z art. 103 § 1 i 3 w zw. z art. 65 § 1 k.c.; art. 415 w zw. z art. 822 § 1 k.c. w zw. z art. 49 w zw. z art. 81 w zw. z art. 80 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy. Wniosła także o zasądzenie od pozwanej na rzecz powódki kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwana wniosła o oddalenie skargi i zasądzenie od powódki na rzecz pozwanej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie, a podniesione w niej zarzuty okazały się niezasadne.

Spośród zarzutów naruszenia prawa materialnego w pierwszej kolejności rozważenia wymaga zarzut naruszenia art. 327¹ § 1 pkt 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku (k. 603-604) Sąd Apelacyjny wyjaśnił, że podziela pogląd Sądu Okręgowego, iż w skład spadku po A. S. wchodziło roszczenie o ustanowienie prawa własności czasowej, wywodzone z art. 7 dekretu warszawskiego, zrealizowane przez spadkobierców, którzy wstępując w sytuację prawną spadkodawczyni wykonali przysługujące jej roszczenia, doprowadzając do przekształcenia ekspektatywy w prawo użytkowania wieczystego. Sąd Apelacyjny, odwołując się do orzecznictwa Sądu Najwyższego (wyroki SN: z 12 września 2014 r., I CSK 613/13; z 24 czerwca 2014 r., I CSK 474/13; z 21 września 2013 r., I CSK 637/12, OSNC-ZD 2014, nr 4, poz. 60; postanowienie SN z 9 listopada 2001 r., I CKN 71/01, OSNC 2002, nr 7-8, poz. 98), podzielił pogląd, zgodnie z którym osobie uprawnionej z dekretu warszawskiego jeszcze przed wydaniem decyzji uwzględniającej wniosek dekretowy przysługuje ekspektatywa użytkowania wieczystego. Jednocześnie w dalszej części uzasadnienia (k. 610), w ramach rozważań dotyczących prawidłowości sporządzenia aktu notarialnego z 10 czerwca 2014 r., stwierdził, że w chwili śmierci spadkodawcy do spadku należało roszczenie o ustanowienie użytkowania wieczystego. Na skutek realizacji tego roszczenia przez spadkobierców w chwili sporządzenia aktu notarialnego spadkobiercom przysługiwała własność nieruchomości, dlatego też – jak wskazano w treści uzasadnienia – umowa wyrażona w powyższym akcie notarialnym obejmowała również zniesienie współwłasności i przeniesienie udziału we współwłasności nieruchomości.

Wbrew twierdzeniom skarżącej nie można zatem przyjąć, aby Sąd Apelacyjny uznał, że prawo własności spornej nieruchomości wchodziło w skład spadku po zmarłej A. S.. Przeciwnie, zgodnie z uzasadnieniem zaskarżonego wyroku, do spadku należało jedynie roszczenie o ustanowienie użytkowania wieczystego na tej nieruchomości. Natomiast przeniesienie własności nieruchomości na podstawie umowy z 10 czerwca 2014 r. nie stanowiło działu spadku. W związku z powyższym nie mogą być zasadne zarzuty oparte na założeniu, że udział we współwłasności przedmiotowej nieruchomości należał do spadku.

Z powyższych względów niezasadny okazał się także zarzut nierozpoznania przez Sąd odwoławczy zarzutu naruszenia art. 922 § 1 i 3 k.c. przez błędne przyjęcie, że przedmiotowa nieruchomość wchodziła w skład spadku po A. S.. Sąd Apelacyjny rozważył bowiem ten zarzut i przyjął, że do spadku należało roszczenie o ustanowienie użytkowania wieczystego na powyższej nieruchomości, a udziały we współwłasności nieruchomości zostały przeniesione na podstawie umowy
‎z 10 czerwca 2014 r. w celu wykonania zapisu testamentowego.

Z kolei zarzut nierozpoznania przez Sąd drugiej instancji zarzutu naruszenia art. 327¹ § 1 pkt 2 k.p.c. przez zaniechanie wyjaśnienia podstawy prawnej rozstrzygnięcia z przytoczeniem przepisów prawa jest niezasadny, gdyż Sąd Apelacyjny zarzut ten rozpoznał, ale go nie uwzględnił, przytaczając fragment uzasadnienia wyroku Sądu Okręgowego, zawierający wymagany wywód prawny (k. 602).

Rozważając zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego, podkreślić należy, że przedmiotem roszczenia powódki w rozpoznawanej sprawie jest kwota pieniężna dochodzona tytułem odszkodowania od pozwanego notariusza w związku ze szkodą, którą miał wyrządzić przez sporządzenie aktu notarialnego z 10 czerwca 2014 r. W treści skargi kasacyjnej powódka podnosi, że na skutek sporządzenia tego aktu utraciła udział we własności nieruchomości, a jednocześnie nadal ciąży na niej dług wynikający ze zobowiązania do wykonania zapisu testamentowego.

Sąd Apelacyjny trafnie przytoczył podstawy prawne odpowiedzialności odszkodowawczej notariusza za szkodę wyrządzoną przy wykonywaniu czynności notarialnych wskazując, że jest to odpowiedzialność za czyn niedozwolony, o której mowa w art. 415 k.c. (m.in. wyroki SN: z 28 czerwca 2019 r., IV CSK 224/18; OSNC-ZD 2020, nr C, poz. 50; z 14 listopada 2014 r., I CSK 726/13; z 5 lutego 2004 r., III CK 271/02; z 12 czerwca 2002 r., III CKN 694/00, OSNC 2003, nr 9, poz. 124). Prawidłowo przyjął, że skuteczne dochodzenie odpowiedzialności na tej podstawie wymaga wykazania przez powoda jej przesłanek w postaci bezprawnego, zawinionego działania pozostającego w adekwatnym związku przyczynowym z powstałą szkodą. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku Sąd Apelacyjny trafnie stwierdził również, że powódka nie wykazała zarówno zaistnienia przesłanki bezprawności, jak i szkody.

Niezależnie od zastrzeżeń dotyczących treści aktu notarialnego z 10 czerwca 2014 r., na które zwrócił uwagę Sąd Apelacyjny, nie można zgodzić się z zarzutami skargi kasacyjnej, aby dokonanie tej czynności było bezprawne. Bezprawności działania notariusza skarżąca upatruje w sporządzeniu aktu mimo zarzucanego braku umocowania pełnomocnika skarżącej do zawarcia umowy objętej tym aktem, a także w sporządzeniu aktu notarialnego wbrew wpisom prawa własności w księdze wieczystej nr [...].

Zgodnie z treścią pełnomocnictwa udzielonego przez powódkę 4 marca 2013 r. (k. 174-175v), A. P., która podpisała w jej imieniu wspomniany akt notarialny, była umocowana między innymi do dokonania działu spadku i zniesienia współwłasności po zmarłej A. S., w ten sposób, że całość masy spadkowej po zmarłej nabędzie I. B. (obecnie W.) i na pozostałych warunkach według uznania pełnomocniczki, wykonania zapisu testamentowego A. S., zawartego w akcie notarialnym z 12 stycznia 2009 r., w tym na rzecz samej pełnomocniczki, prowadzenia wszelkich spraw związanych z wyżej wymienionymi czynnościami oraz reprezentowania mocodawcy w jak najszerszym zakresie i składania w jego imieniu wszelkich oświadczeń wiedzy i woli.

W wymienionym zapisie testamentowym (k. 176v) A. S. zobowiązała spadkobierców do przeniesienia udziałów w nieruchomości na rzecz: A. P. – 2/200 części, P. B. – 2/200 części, W. P. – 1/200 części. W umowie z 10 czerwca 2014 r. udziały w tej nieruchomości zostały przeniesione na wyżej wymienione osoby w podanej wielkości (k. 161). Zawarto też oświadczenie, że umowa wyczerpuje wszelkie roszczenia stron z tytułu zapisu testamentowego (k. 161v). W rezultacie, należy przyjąć, że umowa, prowadząc do wykonania zapisu testamentowego, należała do zakresu przedmiotowego umocowania, wynikającego z powyższego pełnomocnictwa. Podkreślenia wymaga, że mocodawca, udzielając pełnomocnictwa, jednostronnie ustala jego zakres, ponosząc jednocześnie ryzyko dokonania przez pełnomocnika czynności przez mocodawcę niepożądanych. Czynności takie pozostają ważne i skuteczne, jeżeli tylko mieszczą się w zakresie umocowania, określonym treścią pełnomocnictwa.

Przekroczenie granic umocowania nie wynika również z faktu, że w chwili podpisania aktu notarialnego powódce przysługiwał udział we współwłasności nieruchomości, ujawniony w księdze wieczystej. Powódka była bowiem zobowiązana do wykonania wymienionego wyżej zapisu testamentowego, a z treści udzielonego pełnomocnictwa nie wynika, aby jego zakres ograniczony został do dokonywania czynności dotyczących mienia wchodzącego w skład spadku. Tym bardziej, zasadne jest przyjęcie, że w celu wykonania zapisu pełnomocniczka powódki miała prawo rozporządzenia udziałem we własności, uzyskanej na skutek realizacji roszczenia należącego do spadku.

Żaden z podniesionych zarzutów naruszenia prawa materialnego nie podważa również ustaleń Sądu Apelacyjnego o braku wystąpienia po stronie powódki szkody, stanowiącej konieczną przesłankę odpowiedzialności odszkodowawczej. Jak wynika z treści aktu notarialnego z 10 czerwca 2014 r., na skutek zawarcia wyrażonych
‎w nim umów powódka utraciła własność udziału 8/640 we współwłasności nieruchomości. Do zbycia tych udziałów w oznaczonej wielkości była jednak zobowiązana na podstawie wymienionego powyżej zapisu testamentowego.
‎O wielkości poniesionej przez powódkę szkody należy rozstrzygnąć zgodnie z art. 361 § 2 k.c., porównując stan majątku powódki po zdarzeniu (z którego szkoda wynikła) z hipotetycznym stanem majątku powódki, jaki istniałby gdyby zdarzenie szkodzące nie nastąpiło. Na skutek zawarcia umów z 10 czerwca 2014 r. zmniejszeniu uległ majątek powódki w postaci udziałów we współwłasności nieruchomości. O tę samą wartość zmniejszyły się jednak pasywa w wyniku wygaśnięcia zobowiązania do wykonania zapisu testamentowego. Nie można przy tym zgodzić się z argumentacją skarżącej, jakoby mimo utraty własności wymienionych udziałów pozwana pozostawała nadal zobowiązana do wykonania zapisu. W szczególności, nie można przyjąć, aby osoby, które nabyły udziały w nieruchomości w wielkości określonej w treści zapisu nadal mogły skutecznie domagać się od skarżącej wykonania zapisu polegającego na przeniesieniu tych udziałów.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej powódka odwołuje się również do art. 103 § 1 k.r.o., podnosząc, że umowa z 10 czerwca 2014 r. jest częściowo nieważna ze względu na jej zawarcie przez małoletnią W. P. bez wymaganego zezwolenia sądu opiekuńczego. Skarżąca podnosi także, że jej odpowiedzialność za długi spadkowe jest ograniczona na podstawie art. 998 § 1 k.c. Ponieważ jednak powołane przepisy i dotycząca ich argumentacja nie zostały zawarte w żadnym z zarzutów skargi kasacyjnej, zagadnienia te pozostają poza zakresem kontroli kasacyjnej zaskarżonego wyroku.

Mając powyższe na względzie, na podstawie art. 398¹⁴ k.p.c., orzeczono jak w sentencji wyroku. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono zgodnie z art. 98 § 1 i 3 k.p.c. w związku z § 2 pkt 7, § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych.

O kosztach pomocy prawnej udzielonej powódce z urzędu orzeczono stosownie do § 8 pkt 7 i § 16 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 14 maja 2024 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa albo jednostki samorządu terytorialnego kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu.

Piotr Telusiewicz Marcin Łochowski Mariusz Załucki

[SOP]

r.g.