II CSKP 1145/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie:
22 października 2025 r.
Prezes SN Joanna Misztal-Konecka
(przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Jacek Grela
SSN Tomasz Szanciło
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 22 października 2025 r. w Warszawie
skargi kasacyjnej M.B. i G.B.
od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku
z 20 kwietnia 2023 r., V ACa 563/22,
w sprawie z powództwa Niestandaryzowanego Funduszu Wierzytelności Funduszu
Inwestycyjnego Zamkniętego w W.
przeciwko M.B. i G.B.
z udziałem prokuratora Prokuratury Okręgowej A.P.
o zapłatę,
1. odrzuca skargę kasacyjną co do punktu I zaskarżonego
wyroku w części oddalającej powództwo;
2. uchyla zaskarżony wyrok w pozostałym zakresie i w tej
części przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi
Apelacyjnemu w Gdańsku, pozostawiając temu Sądowi
rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.
Jacek Grela
Joanna Misztal-Konecka
Tomasz Szanciło
II CSKP 1145/24
2
(R.N.)
UZASADNIENIE
1. Pozwem z 18 września 2015 r. Niestandaryzowany Sekurytyzacyjny
Fundusz Inwestycyjny Zamknięty w W. wniósł o zasądzenie solidarnie od M.B. i G.B.
246 692,73 zł z bliżej określonymi odsetkami. Na kwotę dochodzoną pozwem
składało się 135 697,86 zł niespłaconej należności głównej i 110 994,87 zł
skapitalizowanych odsetek (umownych, za opóźnienie i ustawowych). Dochodzona
wierzytelność została nabyta przez powoda w drodze przelewu, a wynikała z umowy
kredytu hipotecznego z 2007 r.
2. W dniu 28 września 2015 r. Sąd Okręgowy w Bydgoszczy wydał nakaz
zapłaty w postępowaniu upominawczym, uwzględniając powództwo w całości.
Od nakazu zapłaty pozwani wnieśli sprzeciw, zaskarżając orzeczenie
w całości i wnosząc o oddalenie powództwa. Wskazali na brak legitymacji
procesowej powoda, a także kwestionowali wysokość zadłużenia; podnieśli również
zarzut przedawnienia roszczenia.
3. Wyrokiem z 25 listopada 2015 r. Sąd Okręgowy w Bydgoszczy zasądził
solidarnie od pozwanych na rzecz powoda 246 692,73 zł z ustawowymi odsetkami
od 21 września 2015 r. do dnia zapłaty oraz rozstrzygnął o kosztach procesu.
Wyrokiem z 14 czerwca 2017 r. Sąd Apelacyjny w Gdańsku, na skutek apelacji
pozwanej G.B., uchylił wyrok z 25 listopada 2015 r. i przekazał sprawę do
ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Bydgoszczy. Sąd drugiej instancji
przyjął, że nabywca wierzytelności niebędący bankiem nie może powoływać się na
przerwę biegu przedawnienia spowodowaną wszczęciem postępowania
egzekucyjnego na podstawie zaopatrzonego w klauzulę wykonalności bankowego
tytułu egzekucyjnego.
4. Po ponownym rozpoznaniu sprawy, wyrokiem z 26 września 2017 r., Sąd
Okręgowy w Bydgoszczy oddalił powództwo i orzekł o kosztach procesu. Apelacja
powoda od tego wyroku została oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Gdańsku
z 13 czerwca 2018 r. Sądy meriti uznały za zasadny podniesiony przez pozwanych
zarzut przedawnienia roszczenia.
II CSKP 1145/24
3
5. Wyrokiem z 24 czerwca 2020 r., w sprawie IV CSK 621/18, Sąd Najwyższy,
na skutek skargi kasacyjnej powoda, uchylił wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku
z 13 czerwca 2018 r. i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania.
U podstaw tego rozstrzygnięcia legło przekonanie Sądu Najwyższego, że Sąd
drugiej instancji pominął, iż powód swoje żądanie wywodził nie tylko ze statusu
wierzyciela osobistego, ale również ze statusu wierzyciela hipotecznego. Oznacza
to, że jeżeli dłużnik skutecznie podniesie zarzut przedawnienia, powództwo
w zakresie odpowiedzialności osobistej nie będzie zasadne, natomiast w zakresie
odpowiedzialności rzeczowej – może być uznane za zasadne. Właścicielowi
przedmiotu hipoteki nie przysługuje bowiem zarzut przedawnienia jako skuteczny
środek obrony przeciwko żądaniu wierzyciela hipotecznego.
6. Wyrokiem z 21 grudnia 2020 r. Sąd Apelacyjny w Gdańsku uchylił wyrok
Sądu Okręgowego w Bydgoszczy z 26 września 2017 r. co do kwoty 235 886,19 zł
i w tym zakresie sprawę przekazał do ponownego rozpoznania.
Sąd Apelacyjny wyjaśnił, że cesjonariusz wierzytelności zabezpieczonej
hipotecznie nabywa też prawa zbywcy wynikające z hipoteki, w tym prawo do
żądania zaspokojenia wierzytelności mimo jej przedawnienia. Sąd drugiej instancji
podkreślił, że dotychczasowe rozstrzygnięcia Sądów meriti dotyczyły wyłącznie
odpowiedzialności osobistej pozwanych jako kredytobiorców. Tymczasem
przedmiotem procesu wszczętego przeciwko dłużnikom osobistym (pozwanym) jest
również stosunek prawny hipoteki.
7. Pismem z 6 maja 2021 r. powód określił, że ostatecznie domaga się
zasądzenia od pozwanych solidarnie 135 697,86 zł (należność główna) z odsetkami
ustawowymi za opóźnienie od dnia wniesienia pozwu do dnia zapłaty,
z zastrzeżeniem prawa powoływania się przez pozwanych w toku egzekucji na
ograniczenie ich odpowiedzialności do bliżej określonej nieruchomości. Podniósł, że
to na pozwanych spoczywa ciężar dowodu w zakresie wykazania, iż kredyt został
spłacony w większej części niż to wynika z dowodów i oświadczeń strony powodowej.
W piśmie procesowym z 12 maja 2021 r. pozwani ponownie zakwestionowali
skuteczność umowy sprzedaży wierzytelności nr [...] z 31 marca 2014 r., wskazując,
II CSKP 1145/24
4
że z treści załączonego do niej wykazu nie wynika, aby obejmowała ona
wierzytelność pozwanych z tytułu zawartej umowy kredytu hipotecznego.
8. Po ponownym rozpoznaniu sprawy, wyrokiem z 9 lutego 2022 r. Sąd
Okręgowy w Bydgoszczy zasądził od pozwanych solidarnie na rzecz powoda
135 697,86 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od 18 września 2015 r. do dnia
zapłaty, z zastrzeżeniem prawa powoływania się przez pozwanych w toku egzekucji
na ograniczenie ich odpowiedzialności do bliżej określonej nieruchomości (pkt 1),
oddalił powództwo w pozostałej części (pkt 2), a także orzekł o kosztach procesu
i nieuiszczonych kosztach sądowych (pkt 3-4).
9. Zaskarżonym wyrokiem z 20 kwietnia 2023 r. Sąd Apelacyjny w Gdańsku,
na skutek apelacji pozwanych, zmienił wyrok Sądu a quo w punkcie 1. w ten sposób,
że zasądził solidarnie od pozwanych na rzecz powoda 135 697,86 zł z ustawowymi
odsetkami za opóźnienie od 17 października 2015 r. do dnia zapłaty, oddalając
powództwo co do żądania ustawowych odsetek za opóźnienie od dnia złożenia
pozwu do 16 października 2015 r., z zastrzeżeniem prawa powoływania się
pozwanych w toku egzekucji na ich ograniczoną odpowiedzialność w następujący
sposób:
1. co do kwoty 135 697,86 zł do bliżej określonej nieruchomości położonej
w miejscowości B., dla której prowadzona jest księga wieczysta […] obciążona
hipoteką umowną zwykłą do kwoty 138 756,58 zł,
2. co do ustawowych odsetek za opóźnienie zasądzonych od 135 697,86 zł od
17 października 2015 r. do dnia zapłaty, do nieruchomości położonej
w miejscowości B., dla której prowadzona jest księga wieczysta numer […]
(pkt I).
W pozostałym zakresie Sąd Apelacyjny oddalił apelację (pkt II) i orzekł
o kosztach postępowania apelacyjnego (pkt III).
Sąd Apelacyjny przyjął za własne ustalenia faktyczne Sądu Okręgowego,
z których dla rozstrzygnięcia skargi kasacyjnej istotne są następujące:
II CSKP 1145/24
5
W dniu 2 maja 2007 r. M.B. i G.B. zawarli z Bankiem spółką akcyjną w K.
umowę kredytu na 138 756,58 zł. Zabezpieczeniem spłaty była hipoteka ustanowiona
na rzecz banku na nieruchomości pozwanych.
W związku z powstaniem zaległości bank wypowiedział pozwanym umowę
kredytu, a 26 kwietnia 2011 r. wystawił przeciwko nim bankowy tytułu egzekucyjny,
któremu postanowieniem z 27 maja 2011 r. nadano klauzulę wykonalności.
Wymieniony tytuł wykonawczy stanowił podstawę wszczęcia wobec pozwanych
postępowania egzekucyjnego, które ostatecznie zostało umorzone postanowieniem
z 10 czerwca 2015 r.
W dniu 31 marca 2014 r. Bank zawarł z powodem umowę sprzedaży
wierzytelności, w ramach której nastąpiła także cesja wierzytelności przysługującej
przeciwko pozwanym w wysokości 231 549,93 zł według stanu na dzień daty umowy.
W związku z przelewem wierzytelności powód został ujawniony w księdze wieczystej
prowadzonej dla nieruchomości pozwanych jako wierzyciel hipoteczny.
10. W pierwszej kolejności Sąd Apelacyjny wskazał, że w niniejszej sprawie
zarówno Sąd pierwszej, jak i Sąd drugiej instancji były związane wykładnią prawa
dokonaną przez Sąd Najwyższy w wyroku z 24 czerwca 2020 r. Jednocześnie Sąd
Apelacyjny zwrócił uwagę, że Sąd Najwyższy nie zakwestionował legitymacji
procesowej powoda.
Sąd drugiej instancji stwierdził, że wpis hipoteki stanowi dla wierzyciela
hipotecznego wystarczającą legitymację do dochodzenia roszczenia oraz
dowiedzenia istnienia wierzytelności. Ze względu na domniemanie wiążące się
z wpisem ciężar dowodu spoczywa wyłącznie na stronie kwestionującej zgodność
wpisu hipoteki o określonej treści z rzeczywistym stanem prawnym. W ocenie Sądu
Apelacyjnego pozwani nie przedstawili żadnych dowodów, które dawałyby podstawę
do twierdzeń, że pomimo ujawnienia powoda w księdze wieczystej jako wierzyciela
hipotecznego nie przysługuje mu wierzytelność wynikająca z wpisu do księgi
wieczystej.
Sąd drugiej instancji uznał również, że pozwani, kwestionując zasadność
powództwa, ograniczyli się jedynie do negowania okoliczności stanowiących
podstawę żądania. Zgodnie zaś z rozkładem ciężaru dowodu to ich obciążał
II CSKP 1145/24
6
obowiązek wykazania, że dokonali spłat w zakresie wyższym niż uwzględniony przez
powoda. Pozwani poza ogólnym zakwestionowaniem przedstawionych dokumentów
nie odnieśli się do wyliczenia żądanej przez powoda kwoty.
Sąd drugiej instancji zmienił natomiast rozstrzygnięcie Sądu Okręgowego
w zakresie odsetek ustawowych za opóźnienie należnych powodowi, gdyż uznał, że
pozwani nie zostali skutecznie wezwani do zapłaty przed doręczeniem im pozwu.
Sąd Apelacyjny stwierdził, że Sąd pierwszej instancji nieprawidłowo określił
zakres ograniczenia odpowiedzialności pozwanych. Roszczenie kierowane do
dłużników rzeczowych staje się wymagalne, zgodnie z art. 455 k.c., z chwilą
wezwania ich do zapłaty i pozostają oni w opóźnieniu, jeśli nie spełniają świadczenia
niezwłocznie. Odsetki w takim wypadku powstają w związku z wymagalnością
wierzytelności dochodzonej bezpośrednio od dłużników rzeczowych i dotyczą ich
opóźnienia. Odpowiedzialność dłużników hipotecznych za opóźnienie w spełnieniu
tej wierzytelności jest odpowiedzialnością za ich własny dług z tytułu opóźnienia.
W konsekwencji nie jest ona ograniczona ani do wysokości hipoteki, ani do
przedmiotu nieruchomości. Niemniej jednak, mając na uwadze zasadę nieorzekania
na niekorzyść skarżących, Sąd Apelacyjny ograniczył ich odpowiedzialność z tytułu
odsetek od należności głównej do przedmiotu nieruchomości położonej
w miejscowości B., skoro zaskarżonym wyrokiem, którego nie kwestionowała strona
powodowa, uzyskali oni już taką ochronę.
Natomiast co do należności głównej, za którą pozwani odpowiadają rzeczowo,
Sąd drugiej instancji wskazał, że odpowiedzialność dłużnika rzeczowego ze
stosunku hipoteki jest ograniczona dwojako. Z jednej strony ogranicza się tylko do
nieruchomości obciążonej hipoteką (art. 65 ust. 1 u.k.w.h.), co oznacza, że egzekucja
może zostać skierowana tylko do tego składnika majątku dłużnika, z wyłączeniem
innych składników jego majątku. Z drugiej strony górna granica odpowiedzialności
dłużnika jest wyznaczona przez sumę hipoteki (art. 68 ust. 2 u.k.w.h.). Rolą sądu,
zasądzającego wierzytelność dochodzoną na podstawie stosunku hipoteki, jest takie
sformułowanie zastrzeżenia na podstawie art. 319 k.p.c., aby oba te ograniczenia
odpowiedzialności dłużnika (przedmiotowe i kwotowe) nie budziły wątpliwości na
etapie postępowania egzekucyjnego.
II CSKP 1145/24
7
Uwzględniając powyższe, Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok w ten
sposób, że odpowiedzialność pozwanych co do należności głównej została
ograniczona nie tylko do przedmiotu nieruchomości, ale również do wysokości
hipoteki umownej zwykłej. W niniejszej sprawie hipoteka zwykła i kaucyjna zostały
ustanowione 16 maja 2007 r., przy czym zgodnie z umową kredytu hipotecznego
z 2 maja 2007 r. zabezpieczeniem spłaty była hipoteka zwykła do kwoty
138 756,58 zł oraz hipoteka kaucyjna w wysokości 70% kwoty kredytu, która
zabezpieczała odsetki i inne koszty kredytu. Sąd drugiej instancji zwrócił również
uwagę, że w tej sprawie, na podstawie art. 10 ust. 1 i 2 ustawy z 26 czerwca 2009 r.
o zmianie ustawy o księgach wieczystych i hipotece oraz niektórych innych ustaw,
zastosowanie znajdą przepisy ustawy o księgach wieczystych w brzmieniu sprzed
20 lutego 2011 r.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego art. 104 u.k.w.h. nie może stanowić argumentu
dla uznania, że roszczenie o odsetki mimo przedawnienia wierzytelności może być
zaspokojone z przedmiotu hipoteki. Ustanowienie hipoteki kaucyjnej nie wyłącza
zastosowania ograniczeń zawartych w art. 77 u.k.w.h. do oceny skutków
przedawnienia roszczenia o odsetki zabezpieczone tą hipoteką. Nie oznacza to, że
pozwani nie ponoszą odpowiedzialności za odsetki wynikające z opóźnienia
w spełnieniu wierzytelności zabezpieczonej hipotecznie. Nie są to bowiem odsetki
umowne, które wynikały z umowy kredytu i objęte były zabezpieczeniem w postaci
hipoteki kaucyjnej współistniejącej wraz z hipoteką zwykłą zabezpieczającą sam
kapitał. Niemniej jednak odpowiedzialność pozwanych za należność główną może
być ograniczona nie tylko do przedmiotu nieruchomości, ale również do wysokości
hipoteki umownej zwykłej. Hipoteka kaucyjna w analizowanej sprawie zabezpieczała
bowiem należności uboczne, które były przedawnione.
11. Od wyroku Sądu Apelacyjnego skargę kasacyjną wywiedli pozwani M.B. i
G,B., zaskarżając go w całości. Wyrokowi zarzucili naruszenie przepisów
postępowania mające istotny wpływ na rozstrzygnięcie, a mianowicie art. 382 w zw.
z art. 328 § 2 k.p.c. oraz art. 391 w zw. z art. 316 § 1 k.p.c., a także naruszenie prawa
materialnego, a mianowicie art. 77 zd. 2 u.k.w.h. i art. 6 k.c. w zw. z art. 71 i 80
u.k.w.h.
II CSKP 1145/24
8
12. W odpowiedzi na skargę kasacyjną powód wniósł o jej oddalenie
i zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania kasacyjnego.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
13. Strona pozwana zaskarżyła skargą kasacyjną wyrok Sądu Apelacyjnego
również w zakresie, w którym doszło do częściowego oddalenia powództwa.
Tymczasem rozstrzygnięcie takie jest w sposób oczywisty dla strony pozwanej
korzystne.
Należy przypomnieć, że poza wymaganiami formalnymi dopuszczalność
skargi kasacyjnej, podobnie jak i innych środków zaskarżenia, uzależniona jest od
wykazania przez skarżącego interesu prawnego w zaskarżeniu orzeczenia, który
uwarunkowany jest wykazaniem pokrzywdzenia tym orzeczeniem. W uchwale składu
siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 15 maja 2014 r., III CZP 88/13 (OSNC 2014,
nr 11, poz. 108), której nadano moc zasady prawnej, wyrażone zostało stanowisko,
że pokrzywdzenie orzeczeniem (gravamen) jest przesłanką dopuszczalności środka
zaskarżenia, chyba że interes publiczny wymaga merytorycznego rozpoznania tego
środka. Sąd Najwyższy przyjął, że ogólne założenie obiektywnej potrzeby uzyskania
ochrony prawnej, które racjonalizuje możliwość korzystania ze środków zaskarżenia,
nie naruszając ich istoty, uzasadnia uznanie interesu prawnego w zaskarżeniu, jako
przesłanki dopuszczalności środków zaskarżenia. Jej istnienie wynika z zasad
i regulacji znajdujących odzwierciedlenie w Kodeksie postępowania cywilnego;
objęta jest przewidzianym w tym Kodeksie systemem badania dopuszczalności
środków zaskarżania orzeczeń. Interes ten występuje w razie pokrzywdzenia
(gravaminis) i polega na niekorzystnej dla strony różnicy między zgłoszonym przez
nią żądaniem a treścią rozstrzygnięcia. Przesłanka gravaminis pozwala przyjąć, że
w części, w której orzeczenie jest korzystne dla skarżącego, skarga kasacyjna jest
wyłączona, ze względu na brak pokrzywdzenia (tak też postanowienia SN:
z 19 listopada 2014 r., II CSK 44/14; z 28 stycznia 2015 r., I CZ 122/14, i z 25 lutego
2015 r., II CSK 447/14).
Skoro zaś badanie skargi kasacyjnej w zakresie, w jakim została ona
skierowana przeciwko orzeczeniu o częściowym oddaleniu powództwa, nie wskazuje
na pokrzywdzenie strony pozwanej, należało skargę w tym zakresie odrzucić na
podstawie art. 3986 § 3 w zw. z § 2 k.p.c.
II CSKP 1145/24
9
14. W skardze kasacyjnej wprawdzie sformułowano zarzuty naruszenia prawa
procesowego i materialnego, ale w istocie skarżący podważają stanowisko Sądu
Apelacyjnego co do tego, że z wpisu hipoteki możliwe jest wysnucie wniosku
o istnieniu dochodzonej wierzytelności zabezpieczonej hipotecznie, a także pogląd,
iż w przypadku dochodzenia od dłużnika rzeczowego przedawnionej należności
głównej dłużnik ten odpowiada za dług własny, a zatem może popaść w opóźnienie
i być obowiązany do zapłaty odsetek za opóźnienie.
15. Pozwani zarzucili naruszenie art. 382 w zw. z art. 328 § 2 k.p.c. przez
przyjęcie, że roszczenie powoda jest uzasadnione co do wysokości oraz co do
zasady, pomimo tego, iż powód nabył wierzytelność od poprzednika prawnego na
podstawie umowy cesji wierzytelności 31 marca 2014 r. i po tej dacie został wpisany
jako wierzyciel hipoteczny, a w związku z tym – w ocenie pozwanych – nie mają do
niego zastosowania domniemania prawne wynikające z art. 71 i 80 u.k.w.h.
w związku z utratą mocy tych przepisów z dniem 20 lutego 2011 r.
Tymczasem podnoszone w skardze kasacyjnej – w ramach zarzutu
naruszenia przepisów postępowania – przyjęcie, że „roszczenie powoda jest
uzasadnione co do wysokości oraz co do zasady”, nie podlega ocenie przez pryzmat
przepisów postępowania, lecz jest kwestią dotyczącą ewentualnego naruszenia
prawa materialnego. Co więcej, zgodnie z art. 382 k.p.c. sąd drugiej instancji orzeka
na podstawie materiału zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz
w postępowaniu apelacyjnym. Analiza skargi kasacyjnej nie pozwala jednak na
określenie, na czym miałoby polegać naruszenie art. 382 k.p.c., a w szczególności,
jaki materiał dowodowy miał zostać przez Sąd Apelacyjny pominięty ze skutkiem dla
rozstrzygnięcia sprawy. Wreszcie, art. 328 § 2 k.p.c. określa, że w przypadkach,
w których wyrok doręcza się z urzędu, termin do złożenia wniosku o uzasadnienie
wyroku liczy się od doręczenia wyroku. Również w tym zakresie skarga kasacyjna
nie pozwala na dostrzeżenie, kiedy doszło do naruszenia tej regulacji i jaki to miało
wpływ na uznanie, że roszczenia powoda są uzasadnione co do zasady i co do
wysokości.
16. Przedmiotem postępowania w obecnym jego stadium jest
odpowiedzialność pozwanych jako dłużników rzeczowych; w toku dotychczasowego
II CSKP 1145/24
10
postępowania przesądzono bowiem, że skutecznie podnieśli oni zarzut
przedawnienia wierzytelności w ramach stosunku obligacyjnego.
Zgodnie z art. 65 § 1 u.k.w.h. wierzyciel na podstawie hipoteki może dochodzić
zaspokojenia z nieruchomości bez względu na to, czyją stała się własnością. Powód
jest wpisany jako wierzyciel hipoteczny w księdze wieczystej prowadzonej dla
nieruchomości stanowiącej własność pozwanych z tytułu hipoteki ustawowej zwykłej
na kwotę 138 756,58 zł oraz hipoteki umownej kaucyjnej w kwocie 97 129,61 zł;
pierwsza z hipotek zabezpiecza spłatę kredytu z 2 maja 2007 r., druga zaś – spłatę
odsetek i innych kosztów z tej umowy. Obie hipoteki zostały wpisane na podstawie
wniosku złożonego 16 maja 2007 r. na rzecz banku, który udzielił pozwanym kredytu.
Następnie na wniosek złożony 22 stycznia 2015 r. doszło do wpisu zmiany
wierzyciela hipotecznego na powodowy fundusz.
Wskazana sekwencja czasowa wymaga uwzględnienia, że 20 lutego 2011 r.,
gdy weszła w życie ustawa z dnia 26 czerwca 2009 r. o zmianie ustawy o księgach
wieczystych i hipotece oraz niektórych innych ustaw, doszło do fundamentalnej
przebudowy sytemu zabezpieczeń hipotecznych. Jednakże zgodnie z art. 10 ust. 2
tejże ustawy nowelizującej – co do zasady – do hipotek zwykłych i hipotek kaucyjnych
zabezpieczających roszczenia związane z wierzytelnością hipoteczną, lecz
nieobjętych z mocy ustawy hipoteką zwykłą, powstałych przed dniem wejścia w życie
ustawy nowelizującej, stosuje się przepisy dotychczasowe. Przeniesienie
wierzytelności hipotecznej, które nastąpiło w 2015 r., nie powoduje, że zastosowanie
powinny mieć w sprawie przepisy nowe. Wbrew twierdzeniom skarżących
w przypadku nabycia wierzytelności od poprzedniego wierzyciela hipotecznego
mamy do czynienia z przejściem hipoteki, a nie jej ustanowieniem, co wynika wprost
z art. 79 ust. 1 u.k.w.h.
Nie budzi więc wątpliwości, że hipoteka zwykła wpisana przed 20 lutego
2011 r. korzysta z domniemania istnienia prawa wynikającego z wpisu hipoteki, które
obejmuje, jeśli chodzi o odpowiedzialność z nieruchomości, także wierzytelność
zabezpieczoną hipoteką (art. 71 u.k.w.h. w brzmieniu sprzed uchylenia). Wpis
hipoteki zwykłej stanowi dla wierzyciela hipotecznego wystarczającą legitymację do
dochodzenia roszczenia oraz do dowiedzenia istnienia wierzytelności (tak też wyroki
II CSKP 1145/24
11
SN: z 2 grudnia 2009 r., I CSK 161/09; z 6 czerwca 2019 r., II CSK 204/18;
z 12 września 2019 r., V CSK 267/18, i z 20 lutego 2020 r., IV CSK 537/18), również
w przypadku przelewu wierzytelności po 20 lutego 2011 r. Obalenie domniemania
wynikającego z wpisu pozostaje w gestii dłużnika, zaś pozwani temu ciężarowi nie
sprostali.
Oznacza to, że zarzuty procesowy i materialnoprawny odnoszące się do
naruszenia art. 71 i 80 u.k.w.h. w zw. z art. 6 k.c. okazały się bezzasadne.
17. Nie można natomiast odmówić słuszności zarzutowi naruszenia art. 77
u.k.w.h., zgodnie z którym (w brzmieniu obowiązującym w dacie wpisu hipoteki)
przedawnienie wierzytelności zabezpieczonej hipoteką nie narusza uprawnienia
wierzyciela hipotecznego do uzyskania zaspokojenia z nieruchomości obciążonej.
Przepisu tego nie stosuje się jednak do roszczeń o świadczenia uboczne.
W dotychczasowym orzecznictwie, jak też doktrynie prawa cywilnego,
zarysowała się rozbieżność co do tego, czy po upływie terminu przedawnienia
wierzytelności wierzyciel może, powołując się na istnienie zabezpieczenia
rzeczowego, dochodzić odsetek od zabezpieczonej hipotecznie należności głównej,
czy też dłużnik, który skutecznie powołał się na przedawnienie wierzytelności
zabezpieczonej, odpowiada z tytułu hipoteki tylko w zakresie sumy głównej.
W uchwale z 18 stycznia 2019 r., III CZP 66/18 (OSNC 2019, nr 11, poz. 108),
Sąd Najwyższy uznał, że dłużnik odpowiadający rzeczowo, który mimo wezwania nie
płaci długu zabezpieczonego hipoteką, popada w opóźnienie w spełnieniu
świadczenia pieniężnego. Podkreślono, że właściciel nieruchomości obciążonej
hipoteką odpowiada w stosunku do wierzyciela hipotecznego za świadczenie
pieniężne właściwe zabezpieczonej wierzytelności i ze skutkiem prowadzącym do jej
umorzenia, a jego pieniężny dług powinien być spełniony nie później niż po wezwaniu
go do zapłaty przez wierzyciela (w tym samym kierunku wyrok SN z 2 marca 2012 r.,
II CSK 282/11). Nie chodzi zatem o odsetki umowne od wierzytelności
zabezpieczonej hipoteką, ale o odsetki za opóźnienie w spełnieniu świadczenia przez
dłużnika hipotecznego. Pogląd ten został wyrażony również w wyroku SN
z 10 grudnia 2024 r., II CSKP 1802/22. W jego uzasadnieniu wskazano, że
obowiązek właściciela nieruchomości obciążonej hipoteką nie sprowadza się do
II CSKP 1145/24
12
powinności znoszenia egzekucji, lecz wierzyciel hipoteczny może wytoczyć
przeciwko niemu – także wtedy, gdy właściciel nie jest dłużnikiem osobistym –
powództwo o świadczenie.
Przedstawione stanowisko, będące podstawą rozstrzygnięcia przez Sąd
Apelacyjny co do zasądzonych odsetek, nie przekonuje ani w świetle treści
ograniczonego prawa rzeczowego, jakim jest hipoteka, ani treści art. 77 u.k.w.h.
Sens hipoteki polega na tym, aby w sytuacji nieuzyskania zaspokojenia od
dłużnika osobistego wierzyciel mógł uzyskać zaspokojenie od dłużnika rzeczowego
– do wysokości hipoteki – pomimo tego, że żaden stosunek obligacyjny pomiędzy
nimi nie istnieje. Jeżeli zatem zobowiązany osobiście nie wykonuje należnego
świadczenia pieniężnego, wierzyciel może wszcząć egzekucję przeciwko dłużnikowi
rzeczowemu, przedtem jednak musi uzyskać przeciwko niemu tytuł wykonawczy.
Odpowiedzialność dłużnika osobistego i dłużników rzeczowych ma charakter
odpowiedzialności in solidum (zob. wyrok SN z 25 sierpnia 2004 r., IV CK 606/03,
oraz powołane w nim wcześniejsze orzecznictwo).
Różnica między odpowiedzialnością dłużnika rzeczowego
a odpowiedzialnością dłużnika osobistego polega na tym, że dłużnik rzeczowy
nie ponosi odpowiedzialności z całego swojego majątku, a jedynie z określonych
przedmiotów, co w wypadku hipoteki oznacza odpowiedzialność z nieruchomości
obciążonej hipoteką. Koncepcja przyjęta przez Sąd Apelacyjny, w myśl której dłużnik
rzeczowy popadałby we „własne” opóźnienie ze spełnieniem świadczenia i ponosił
odpowiedzialność osobistą za naliczone w związku z tym odsetki, stanowiłaby rażące
naruszenie wskazanej zasady. Jej przyjęcie oznaczałoby, że stanowisko dłużnika
rzeczowego w istotnych aspektach zostałoby w praktyce zrównane ze stanowiskiem
poręczyciela, gdyż ostatecznie cały majątek dłużnika rzeczowego stanowiłby
gwarancję spełnienia świadczenia należnego od dłużnika osobistego. Nie stanowi
istotnej różnicy to, że w tym przypadku gwarancja ta byłaby tylko pośrednia –
z majątku osobistego dłużnika rzeczowego nie można byłoby wyegzekwować
bezpośrednio należności głównej, a jedynie odsetki za opóźnienie w jej zaspokojeniu.
Z gospodarczego punktu widzenia ryzyko wyegzekwowania takich odsetek
działałoby podobnie jak ryzyko wyegzekwowania bezpośrednio należności głównej.
II CSKP 1145/24
13
Szczególnie rażące konsekwencje przyjętej koncepcji występowałyby w sytuacji,
gdyby wartość nieruchomości obciążonej hipoteką była znikoma albo pozwanemu
dłużnikowi rzeczowemu przysługiwałby jedynie znikomy udział we własności takiej
nieruchomości. Odpowiedzialność osobista całym majątkiem za opóźnienie
w spełnieniu świadczenia nie podlegałaby ograniczeniom także w takich
przypadkach.
W ocenie Sądu Najwyższego w składzie rozpoznającym skargę kasacyjną nie
można przyjąć, że dłużnik hipoteczny (właściciel nieruchomości) zobowiązany jest
z tytułu „własnych” odsetek za opóźnienie, a zatem że – niezależnie od ewentualnej
odpowiedzialności za odsetki należne od dłużnika osobistego (art. 69 u.k.w.h.) – brak
dobrowolnego spełnienia świadczenia przez właściciela nieruchomości prowadzi do
naliczania wobec niego ustawowych odsetek z tytułu opóźnienia za okres od
skutecznego doręczenia wezwania do zapłaty do chwili zapłaty. Hipoteka jest
ograniczonym prawem rzeczowym, a nie „swoistą” wierzytelnością. Gdyby było
inaczej, dochodziłoby do swoistego zdublowania odpowiedzialności (właściciel
odpowiadałby za odsetki z tytułu opóźnienia dłużnika osobistego w zapłacie
zabezpieczonej wierzytelności oraz za własne odsetki z tytułu hipoteki). Do dalszej
multiplikacji należnych odsetek dochodziłoby, gdyby wierzytelność była
zabezpieczona hipotekami na kilku nieruchomościach albo gdyby nieruchomość
obciążona hipoteką stanowiła przedmiot współwłasności – konsekwentnie
należałoby wówczas przyjąć, że każdy ze współwłaścicieli (potencjalnie od różnych
dat) może pozostawać w opóźnieniu w spełnieniu świadczenia i od każdego można
byłoby żądać z tego tytułu odsetek.
W literaturze wskazano na daleko idące praktyczne implikacje stanowiska
zakładającego możliwość żądania od dłużnika rzeczowego „własnych” odsetek za
opóźnienie. W szczególności zauważono, że: 1) gdyby różna była waluta hipoteki
i zabezpieczonej nią wierzytelności, wierzyciel, dochodząc zaspokojenia
z przedmiotu hipoteki, powinien żądać zapłaty w walucie, w której wyrażona jest
suma hipoteczna, a nie w walucie zabezpieczonej wierzytelności; 2) gdyby ustalona
wysokość odsetek za opóźnienie zabezpieczonej wierzytelności była niższa niż
wysokość odsetek ustawowych za opóźnienie, wierzyciel hipoteczny mógłby żądać
od właściciela obciążonej hipoteką nieruchomości – w razie niespełnienia
II CSKP 1145/24
14
świadczenia pomimo wezwania – wyższych odsetek ustawowych; 3) wierzyciel
hipoteczny mógłby złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości właściciela nieruchomości
obciążonej hipoteką niebędącego dłużnikiem osobistym; 4) właściciel nieruchomości
obciążonej hipoteką niebędący dłużnikiem osobistym mógłby potrącić własną
wierzytelność z roszczeniem wierzyciela hipotecznego, jeśli byłaby wyrażona w tej
samej walucie co waluta hipoteki [zob. szerzej M. Pisuliński w: System Prawa
Handlowego, t. 5a: Prawo umów handlowych, red. M. Stec, Warszawa 2020,
s. 361-362; podobnie D.R. Kaczan, Zastosowanie przepisów księgi trzeciej Kodeksu
cywilnego do „dłużnika rzeczowego” – glosa do uchwały Sądu Najwyższego
z 18 stycznia 2019 r. (III CZP 66/18), „Zeszyty Prawnicze” 2019, nr 4, s. 283-298;
Ł. Przyborowski, Proces hipoteczny i obrona właściciela nieruchomości. Wybrane
zagadnienia w świetle orzecznictwa, „Monitor Prawa Bankowego” 2020, nr 5,
s. 102-103; Ł. Przyborowski, Odpowiedzialność dłużnika hipotecznego za odsetki,
„Monitor Prawa Bankowego” 2020, nr 6, s. 47-56]. Możliwość powstania
wymienionych komplikacji trudno zaakceptować.
W stanie faktycznym niniejszej sprawy pozwani są dłużnikami osobistymi
(a nie tylko właścicielami nieruchomości, na której ciąży hipoteka), a zatem
dłużnikami głównymi zabezpieczonej wierzytelności, co sprawia, że nie doszło do
„rozejścia się” osoby dłużnika osobistego i właściciela obciążonej nieruchomości.
Dochodząc w takim przypadku zabezpieczonej wierzytelności, wierzyciel nie
realizuje odrębnie odpowiedzialności rzeczowej lub osobistej (zwłaszcza zaś nie
mógłby skutecznie domagać się zasądzenia „długu osobistego” i „długu
rzeczowego”), lecz zapłaty długu ze stosunku obligacyjnego. Co więcej, w razie
podniesienia zarzutu przedawnienia dłużnik osobisty nie staje się dłużnikiem
rzeczowym, a jedynie istnienie hipoteki prowadzi do przedmiotowego ograniczenia
skuteczności zarzutu przedawnienia (zob. zwłaszcza art. 319 k.p.c.; w tym samym
kierunku wyroki SN: z 10 stycznia 2017 r., V CSK 233/16; z 18 maja 2017 r., III CSK
215/16, i z 7 lutego 2018 r., V CSK 180/17).
Wyrażonej w art. 77 zd. 1 u.k.w.h. reguły, że przedawnienie wierzytelności
hipotecznej nie narusza uprawnienia wierzyciela do uzyskania zaspokojenia
z nieruchomości obciążonej, w świetle art. 77 zd. 2 u.k.w.h. nie stosuje się do
roszczeń o odsetki (obecnie – o świadczenia uboczne). Sprawia to, że po
II CSKP 1145/24
15
przedawnieniu wierzytelności hipotecznej wierzyciel może zaspokoić się
z nieruchomości obciążonej tylko w zakresie, w którym chodzi o należność główną
(kapitał), wyłączone jest jego zaspokojenie w zakresie roszczenia o odsetki,
gdy roszczenie to (także) się przedawniło (wyroki SN z 18 maja 2017 r., III CSK
215/16, i z 4 października 2019 r., I CSK 408/18). Uwzględnić przy tym należy,
że w świetle orzecznictwa Sądu Najwyższego roszczenie o odsetki za opóźnienie
przedawnia się najpóźniej z chwilą przedawnienia się roszczenia głównego (uchwała
SN z 26 stycznia 2005 r., III CZP 42/04, OSNC 2005, nr 9, poz. 149).
W związku z powyższym należy zauważyć, że zaaprobowanie koncepcji
przyjętej przez Sąd Apelacyjny, zgodnie z którą od dłużnika rzeczowego można
żądać odsetek za jego „własne” opóźnienie w spełnieniu świadczenia, w stanie
faktycznym sprawy doprowadziło w praktyce do takiego skutku, że art. 77 ust. 2
u.k.w.h. utracił realne znaczenie. Wprawdzie w związku z tym przepisem nie można
od pozwanych dochodzić roszczeń z tytułu odsetek obciążających ich jako dłużników
osobistych, gdyż roszczenia te uległy przedawnieniu, jednak nadal możliwe jest
żądanie odsetek za opóźnienie obciążających pozwanych jako dłużników
rzeczowych. Sytuacja taka występowałaby we wszystkich (w praktyce typowych)
sytuacjach, gdy dłużnik osobisty jest jednocześnie dłużnikiem rzeczowym. Skutek
taki, prowadzący do zanegowania praktycznego znaczenia przepisu, nie może
zostać zaakceptowany.
W konsekwencji na gruncie art. 77 u.k.w.h. należy uznać, że – po skutecznym
podniesieniu zarzutu przedawnienia – hipoteka nie zapewnia wierzycielowi ochrony
prawnej w razie przedawnienia roszczeń odsetkowych, bez względu na ich charakter
i źródło powstania; gdy uległy one przedawnieniu, dłużnik hipoteczny – będący
dłużnikiem osobistym albo osobą trzecią – zostaje zwolniony z odpowiedzialności za
ich zapłatę. Z uwagi na to, że wyrok Sądu Apelacyjnego oparty jest na odmiennym
założeniu, należało go uchylić i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania na
podstawie art. 39815 k.p.c. w zakresie, w którym nie doszło do odrzucenia skargi
kasacyjnej.
Jacek Grela
(R.N.)
Joanna Misztal-Konecka
Tomasz Szanciło
II CSKP 1145/24
16
[r.g.]
