I USKP 191/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 18 lutego 2025 r.
SSN Renata Żywicka (przewodniczący)
SSN Jarosław Sobutka (sprawozdawca)
SSN Robert Stefanicki
w sprawie z odwołania Z. G.
przeciwko Dyrektorowi Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw
Wewnętrznych i Administracji w Warszawie
o wysokość policyjnej renty inwalidzkiej,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 18 lutego 2025 r.,
skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie
z dnia 1 sierpnia 2023 r., sygn. akt III AUa 1312/21,
I. oddala skargę kasacyjną,
II. zasądza od Z. G. na rzecz Dyrektora Zakładu Emerytalno-
Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w
Warszawie kwotę 240,00 (dwieście czterdzieści) złotych, wraz z
odsetkami, o których mowa w art. 98 § 11
k.p.c.
tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego
w
postępowaniu kasacyjnym.
i
I USKP 191/24
2
UZASADNIENIE
Decyzją z 5 czerwca 2017 r. (nr ewid.: […]) Dyrektor Zakładu Emerytalno-
Rentowego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych, na podstawie art. 22a w związku z
art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym
funkcjonariuszy Policji, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu,
Służby Kontrwywiadu Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego
Biura Antykorupcyjnego, Straży Granicznej, Biura Ochrony Rządu, Państwowej
Straży Pożarnej i Służby Więziennej oraz ich rodzin (Dz.U. z 2016 r., poz. 708 z późn.
zm.) oraz na podstawie informacji otrzymanej z IPN - ponownie ustalił dla Z.G.
wysokość policyjnej renty inwalidzkiej.
Sąd Okręgowy w Kielcach V Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych
wyrokiem z 28 maja 2021 r. (sygn. akt V U 161/21) wydanym w sprawie Z. G.
przeciwko Dyrektora Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw
Wewnętrznych i Administracji w Warszawie o wysokość policyjnej renty inwalidzkiej
oddalił odwołanie.
Na skutek apelacji Z. G., Sąd Apelacyjny w Krakowie III Wydział Pracy i
Ubezpieczeń Społecznych, wyrokiem z 1 sierpnia 2023 r. (sygn. akt III AUa 1312/21)
oddalił apelację. W uzasadnieniu wyroku Sąd odwoławczy wskazał, że istota sporu
w rozpoznawanej sprawie sprowadzała się do interpretacji przesłanki pełnienia
służby na rzecz totalitarnego państwa, a w konsekwencji do tego, czy organ rentowy
miał podstawy do ponownego ustalenia wysokości policyjnej renty inwalidzkiej Z. G..
Zgodnie z ustaleniami Sądu Okręgowego - które w ocenie Sądu Apelacyjnego
korespondują z materiałem dowodowym zgromadzonym w sprawie i które Sąd II
instancji w całości zaaprobował – Z. G. praktycznie przez cały okres służby
wykonywał czynności operacyjne (początkowo w Wydziale III, a później w Wydziale
II), miał tajnych współpracowników, pozyskiwał osobowe źródła informacji, w
kolejnych latach nie tylko był nagradzany, ale również awansował na stanowiska
kierownicze służb SB. Ścieżka służbowa i podejmowane działania Z. G. nie
pozwalają na przyjęcie, że realizowane przez niego zadania, podejmowane
I USKP 191/24
3
czynności i przyjmowana postawa były akceptowalne również w ustroju
demokratycznym.
Jak wskazał Sąd odwoławczy, wszystkie okoliczności łącznie przesądziły o
tym, że w ocenie Sądu Apelacyjnego służba pełniona przez Z. G. oceniana przez
pryzmat indywidualnych czynów i postępowania, przy uwzględnieniu wskazań
zawartych w przytaczanym w uzasadnieniu judykatu orzecznictwie Sądu
Najwyższego realizuje cechy „służby na rzecz państwa totalitarnego” w rozumieniu
art. 13b ustawy zaopatrzeniowej. W ocenie Sądu II instancji treść dokumentacji
zgromadzonej w aktach IPN nie pozostawia wątpliwości, że odwołujący do służby w
strukturach SB przystąpił świadomie i dobrowolnie, mając pełną świadomość celów
i zadań realizowanych przez jednostki w których służył i które później nadzorował.
Za osiągane wyniki był wielokrotnie nagradzany i odznaczany. Sąd II instancji
zaznaczył także, że zgodnie z prezentowanym w uzasadnieniu stanowiskiem
Trybunału Konstytucyjnego podniesione w apelacji zarzuty odnoszące się do
sprzeczności z Konstytucją RP przepisów, w oparciu o które obniżono Z. G. policyjną
rentę inwalidzką nie zasługiwały na uwzględnienie.
Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie do Sądu
Najwyższego wywiódł pełnomocnik Z. G., zaskarżając judykat w całości, zarzucając
naruszenia prawa materialnego, tj. art. 22a ustawy zaopatrzeniowej - poprzez jej
niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że sam fakt zatrudnienia w organach
wskazanych w art. 13b ustawy zaopatrzeniowej jest wystarczający dla uznania
okresów pełnienia służby do „okresów służby na rzecz totalitarnego państwa” i dalej
podstawą do ustalenia wysokości świadczeń na podstawie art. 22a ustawy
zaopatrzeniowej, a fakt rzetelnego realizowania obowiązków i awansowanie w
ramach funkcjonującej wówczas struktury jest wystraczającą okolicznością
potwierdzającą współpracę z państwem totalitarnym i tym samym zastosowanie
cytowanych przez skarżącego przepisów.
Z uwagi na powyższe, skarżący wniósł o przyjęcie skargi kasacyjnej do
rozpoznania, uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie oraz
poprzedzającego go wyroku Sądu Okręgowego w Kielcach i przekazanie sprawy do
ponownego rozpoznania do organu emerytalno-rentowego, celem ustalenia renty z
pominięciem art. 22a ustawy zaopatrzeniowej oraz zasądzenie na rzecz
I USKP 191/24
4
pełnomocnika skarżącego kosztów nieopłaconej pomocy prawnej dla odwołującego
według norm przepisanych.
W odpowiedzi na wywiedzioną skargę kasacyjną organ emerytalno-rentowy
wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej na wstępnym etapie postępowania kasacyjnego,
tj. na etapie „przedsądu”, przypadku przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania jej
oddalenie oraz w każdym z przypadków wskazanych przez pełnomocnika organu
emerytalno-rentowego zasądzenie od odwołującego na rzecz organu kosztów
postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych
z odsetkami ustawowymi za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego, za
czas od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, którym je zasądzono, do dnia zapłaty.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna odwołującego jest nieuzasadniona.
W pierwszej kolejności należy wskazać, że zarzut stawiany przez skarżącego,
został skonstruowany w sposób bardzo ogólny, który - biorąc pod uwagę etap
postępowania, jakim jest postępowanie kasacyjne oraz ograniczenia wynikające z
art. 39813 § 1 k.p.c. - daje Sądowi Najwyższemu wąski zakres rozpoznania skargi
kasacyjnej, w granicach zaskarżenia, oraz w granicach podstaw i rozstrzygnięcia o
zastosowaniu wskazanych przez skarżącego w nadzwyczajnym środku zaskarżenia
przepisów prawa materialnego. Nie może więc zaskarżonego wyroku poddać kontroli,
z punktu widzenia naruszeń innych przepisów niż wskazane w podstawach (por.
wyrok Sądu Najwyższego z 25 maja 2018 r., I CSK 455/17, Legalis nr 1834484).
Natomiast oceniając zaskarżone przez autora skargi kasacyjnej przepisy prawa
materialnego, należy dokonać ich analizy przez pryzmat modelowego unormowania
materii prawnej, której wywiedziona skarga kasacyjna dotyczy.
Odnosząc się zatem do zarzutu naruszenia art. 22a w zw. z art. 13b ustawy
zaopatrzeniowej, poprzez niewłaściwe zastosowanie ww. przepisów, polegającej na
przyjęciu, że mechanizm obniżenia świadczeń należy zastosować do każdego
funkcjonariusza, który wykonywał służbę na rzecz totalitarnego, a fakt rzetelnego
realizowania obowiązków i awansowanie w ramach funkcjonującej wówczas
struktury, jest wystraczającą okolicznością potwierdzającą współpracę z państwem
I USKP 191/24
5
totalitarnym, w ocenie Sądu Najwyższego nie zasługuje na aprobatę. Skarżący
powołuje się na podjętą przez Sąd Najwyższy uchwałę z 16 września 2020 r., III UZP
1/20 (OSNP 2021 nr 3, poz. 28), w której Sąd Najwyższy zastosował wykładnię
rozszerzającą ww. normy prawnej, przyjmując, że do obniżenia świadczeń
funkcjonariuszy pełniących „służbę na rzecz totalitarnego państwa”, o którym mowa
w art. 13b ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej, powinno być oceniane na podstawie
wszystkich okoliczności sprawy, w tym także na podstawie indywidualnych czynów i
ich weryfikacji pod kątem naruszenia podstawowych praw i wolności człowieka.
Zwrócić jednak należy uwagę, że Sąd Apelacyjny w Krakowie, w uzasadnieniu
zaskarżonego wyroku, wyraźnie podkreślił, że podziela wykładnię przepisów ustawy
zaopatrzeniowej dokonaną przez Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów
z dnia dniu 16 września 2020 r. Istotne natomiast znaczenie w ocenie Sądu
II instancji, dla interpretacji pojęcia służby na rzecz totalitarnego państwa ma przede
wszystkim rodzaj i zakres czynności, wykonywanych w trakcie tej służby, a kryterium
służby na rzecz totalitarnego państwa określone w art. 13b ustawy zaopatrzeniowej
powinno być oceniane na podstawie wszystkich okoliczności sprawy, przy
uwzględnieniu indywidualnych czynów, ich oceny przez pryzmat zasad
demokratycznych oraz podstawowych praw i wolność, człowieka. I tak też się stało
w rozpoznawanej sprawie. Zgodnie z ustaleniami dokonanymi przez Sądy meriti, Z.
G. praktycznie przez cały okres służby wykonywał czynności operacyjne
(początkowo w Wydziale III, a później w Wydziale II), miał tajnych współpracowników,
pozyskiwał osobowe źródła informacji, w kolejnych latach nie tylko był nagradzany,
ale również awansował na stanowiska kierownicze służb SB. Co do zasady,
zajmował się ochroną przemysłu, a następnie kontrwywiadem - jednak jego ścieżka
służbowa i podejmowane działania nie pozwalają na przyjęcie, że realizowane przez
niego zadania, podejmowane czynności i przyjmowana postawa były akceptowalne
również w ustroju demokratycznym. Okoliczności te znalazły potwierdzenie nie tylko
w dokumentach zgromadzonych w aktach IPN, ale także w twierdzeniach i
wypowiedziach prezentowanych przez Z. G. w toku prowadzonego przeciwko memu
w latach 1988-1989 postępowania dyscyplinarnego. Współpracując z tajnymi
źródłami osobowymi odwołujący, zabiegał również o pozyskanie tajnego
współpracownika spośród kleru, angażując się w tematykę dotyczącą sprawowania
I USKP 191/24
6
przez innych praktyk religijnych. Miał możliwość wydania paszportu poza kolejnością
i bez zachowania procedury, możliwość załatwienia różnych spraw, był osobą
decyzyjną i korzystał z pozycji jaką mu dawały pełnione funkcje w strukturze służb
bezpieczeństwa. Dodatkowo, Sąd Apelacyjny ustalił, że do Wydziału II SB włączono
również sprawy antypaństwowe i antysocjalistyczne, a praca w tym wydziale objęła
również rozpoznawanie, wykrywanie i likwidowanie antypaństwowej działalności w
mediach, łączności, komunikacji i transporcie. W zainteresowaniu Wydziału II
pozostawały rozgłośnie radiowo-telewizyjne, wydawnictwa, pracownicy placówek
naukowych, działacze wrogich organizacji, pracownicy biur podróży i firm
przewoźniczych. Te wszystkie okoliczności łącznie przesądziły o tym, ze w ocenie
Sądu Apelacyjnego służba pełniona przez Z. G. oceniana przez pryzmat
indywidualnych czynów i postępowania, przy uwzględnieniu wskazań zawartych w
orzecznictwie - w tym w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 16 września 2020 r. -
realizuje cechy „służby na rzecz państwa totalitarnego” - w rozumieniu art. 13b
ustawy zaopatrzeniowej.
Nie doszło więc w rozpoznawanej sprawie do naruszenia, wskazywanych
przez skarżącego przepisów prawa materialnego, tj. art. 22a w zw. z art. 13b ustawy
zaopatrzeniowej.
Definicja ustawowa „służby na rzecz totalitarnego państwa” jest oczywiście
jedynie kryterium wyjściowym w analizie sytuacji prawnej indywidualnych
funkcjonariuszy. Konstrukcja ta tworzy domniemanie ustawowe, które funkcjonariusz
może obalić, czy to w postępowaniu administracyjnym, czy to przed sądami
powszechnymi, tak, aby uniknąć obejmowania wszystkich funkcjonariuszy
pełniących służbę w czasie i miejscach wskazanych w ustawowej definicji
niekorzystnymi dla nich unormowaniami w zakresie ustalania wysokości świadczeń
z zaopatrzenia emerytalnego. Rozumowanie to znajduje odzwierciedlenie w tych
przepisach ustawy zaopatrzeniowej, które wprost przewidują w określonych
sytuacjach wyłączenie unormowań w zakresie obniżania wysokości świadczeń z
zaopatrzenia emerytalnego wobec funkcjonariuszy, którzy pełnili służbę w czasie i
miejscach wskazanych w ustawowej definicji, będąc przez to funkcjonariuszami
pełniącymi „służbę na rzecz totalitarnego państwa” - tj. w przepisach art. 8a ust. 1,
art. 15c ust. 5 i 6, art. 22a ust. 5 i 6, art. 24a ust. 4 i 6 tej ustawy, co przemawia za
I USKP 191/24
7
przemyślanym zabiegiem systemowym ustawodawcy. Z treści art. 15c ust. 5 i 6,
art. 22a ust. 5 i 6 oraz art. 24a ust. 4 i 6 ustawy zaopatrzeniowej wynika, że ustalenie
emerytury, renty inwalidzkiej i renty rodzinnej w sposób wskazany w art. 15c ust. 1,
art. 22a ust. 1 i art. 24a ust. 1 nie następuje wobec wskazanych w tych przepisach
osób, jeżeli osoby te udowodnią, że przed rokiem 1990, bez wiedzy przełożonych,
podjęły współpracę i czynnie wspierały osoby lub organizacje działające na rzecz
niepodległości Państwa Polskiego. Przy tym chodzi właśnie o osoby, „które pełniły
służbę na rzecz totalitarnego państwa, o których mowa w art. 13b, i które
pozostawały w służbie przed dniem 2 stycznia 1999 r.”. Ustawodawca, w treści
art. 15c ust. 5 i 6 (i odsyłających do treści tego przepisu regulacjach art. 22a ust. 6 i
art. 24a ust. 6) ustawy zaopatrzeniowej wyraźnie rozróżnia charakter działalności w
ramach służby odbywanej w warunkach państwa totalitarnego od formalnego
kryterium „okresu służby na rzecz państwa totalitarnego”, stanowiąc wprost, że
niekorzystnych unormowań zawartych w przepisach ustawy zaopatrzeniowej nie
stosuje się, jeżeli osoba, o której mowa w tych przepisach, udowodni, że przed
rokiem 1990, bez wiedzy przełożonych, podjęła współpracę i czynnie wspierała
osoby lub organizacje działające na rzecz niepodległości Państwa Polskiego. Dalej,
w przypadku, o którym mowa w ust. 5, środkiem dowodowym może być zarówno
informacja, o której mowa w art. 13a ust. 1, jak i inne dowody, w szczególności wyrok
skazujący, choćby nieprawomocny, za działalność polegającą na podjęciu, bez
wiedzy przełożonych, czynnej współpracy z osobami lub organizacjami działającymi
na rzecz niepodległości Państwa Polskiego w okresie „służby na rzecz totalitarnego
państwa”, o której mowa w art. 13b. Oznacza to, że sam ustawodawca przyjmuje, że
legalna definicja „służby na rzecz totalitarnego państwa” ma w istocie konstrukcję
obalanego ustawowego domniemania, według którego, osoby pełniące służbę
odpowiadającą kryteriom zawartym w art. 13b w związku z art. 13c ustawy
zaopatrzeniowej, tj. pełniące służbę w określonym czasie w ramach określonych
stosunków służbowych, nie podlegają ogólnym regulacjom art. 15, art. 22 i art. 24
ustawy, skoro prawodawca wyraźnie przewidział, że również w stosunku do osób,
które pełniły „służbę na rzecz totalitarnego państwa”, w rozumieniu art. 13b w
związku z art. 13c ustawy zaopatrzeniowej, lecz działały w opozycji do zadań i funkcji
ustrojowych państwa tego rodzaju, unormowania art. 15c, art. 22a i art. 24a ustawy
I USKP 191/24
8
mogą nie mieć zastosowania. W tym kontekście trudno przyjąć, aby wykładnia
językowa pojęcia „służby na rzecz totalitarnego państwa” prowadziła do rażąco
niesprawiedliwych lub irracjonalnych konsekwencji.
Takie rozumienie przepisów ustawy zaopatrzeniowej, uwzględniające obok
wykładni językowej art. 13b w związku z art. 13c ustawy zaopatrzeniowej, pozostałe
unormowania tej ustawy, pozwala, w ocenie Sądu Najwyższego, na pełne
odkodowanie treści pojęcia „służby na rzecz totalitarnego państwa” w zgodzie z
konstytucyjnymi zasadami wyznaczającymi standardy demokratycznego państwa
prawnego. Pojęcie „państwa totalitarnego” ma z punktu widzenia aksjologii
demokratycznego państwa prawnego, urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości
społecznej (art. 2 Konstytucji RP) jednoznacznie pejoratywne zabarwienie, co
oznacza, że charakter taki ma również „służba na rzecz” takiego państwa.
Sąd Najwyższy podziela stanowisko zawarte w postanowieniu Sądu
Najwyższego z 19 lutego 2020 r. w sprawie sygn. akt III UZP 11/19 (LEX nr 2780483),
z którego wynika, że funkcjonariusz, któremu obniżono świadczenie zaopatrzeniowe,
może wystąpić do właściwego ministra o weryfikację spornych okresów jego służby
w instytucjach wymienionych w art. 13b ustawy zaopatrzeniowej, jeżeli uważa, że
spełnił warunki, o których mowa w art. 8a ustawy. W szczególności, spornych
dyspozycji nie stosuje się, jeżeli funkcjonariusz służb totalitarnego państwa udowodni,
że przed rokiem 1990, bez wiedzy przełożonych współpracował i czynnie wspierał
osoby lub organizacje działające na rzecz niepodległości Państwa Polskiego (art. 15c
ust. 5), co także poddaje się weryfikacji sądowej. W konsekwencji, nie ma innych
podstaw prawnych do jurysdykcyjnej kreacji nieznanych ustawie zaopatrzeniowej
kryteriów potencjalnego reaktywowania wysokości emerytur lub rent
funkcjonariuszom, z których każdy będzie dowodził „niewinnego” udziału w systemie
totalitarnego bezprawia z dalszym pokrzywdzeniem i upokorzeniem ofiar niegodziwej
służby represyjnej, która zwalczała ruchy demokratyczne, niepodległościowe,
obywatelskie i wolnościowe. Przeciwne zapatrywania są stanowiskiem nie
znajdującym jakiegokolwiek odzwierciedlania w ustawie. Sąd Najwyższy podziela też
stanowisko, w którym kryterium pełnienia służby na rzecz totalitarnego państwa w
okresie od 22 lipca 1944 r. do 31 lipca 1990 r. w cywilnych lub wojskowych
instytucjach wymienionych w art. 13b ustawy zaopatrzeniowej, ustalane na wniosek
I USKP 191/24
9
właściwego organu emerytalno-rentowego przez Instytut Pamięci Narodowej -
Komisję Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, na podstawie
posiadanych akt osobowych funkcjonariusza (art. 13a w związku z art. 15c ust. 4),
jest spełnione po sądowym zweryfikowaniu formalnej przynależności do instytucji
wymienionych w art. 13b ustawy odpowiedzialnych za łamanie podstawowych praw
człowieka i wolności osób represjonowanych lub członków ich rodzin, bez
konieczności indywidualizacji lub sądowej weryfikacji stosowania represji
politycznych przez konkretnego funkcjonariusza. Osobom, które pomiędzy 22 lipca
1944 r. a 31 lipca 1990 r. pełniły na rzecz totalitarnego państwa służbę, o której mowa
w art. 13b i pozostawały w takiej służbie przed dniem 2 stycznia 1999 r., przysługują
z budżetu państwa emerytury na zasadach określonych w art. 15c ww. ustawy czy
renty inwalidzkiej z art. 22a tej ustawy, które nie naruszają karnistycznej zasady ne
bis in idem, ani nie stanowią nieproporcjonalnego obniżenia wysokości poprzednio
niesłusznie nabytych uprawnień zaopatrzeniowych.
Biorąc powyższe pod uwagą, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c.
orzekł jak w sentencji, a o kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 39821
k.p.c. w związku z art. 108 § 1 k.p.c. i art. 98 § 1 k.p.c. oraz § 10 ust. 4 pkt 2 w zw. z
§ 9 ust. 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w
sprawie opłat za czynności radców prawnych (jednolity tekst: Dz.U. z 2023 r., poz.
1935 ze zm.).
[SOP]
[a.ł]
