I USKP 176/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 26 marca 2025 r.
SSN Dawid Miąsik (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Halina Kiryło
SSN Krzysztof Rączka
w sprawie z odwołania S. K.
przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w Kielcach
o emeryturę pomostową,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 26 marca 2025 r.,
skargi kasacyjnej organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie
z dnia 28 czerwca 2023 r., sygn. akt III AUa 979/22,
1. uchyla zaskarżony wyrok i oddala apelację S. K. od wyroku
Sądu Okręgowego w Kielcach z 12 kwietnia 2022 r., sygn. akt V U
2290/21,
2. zasądza od odwołującego się na rzecz organu rentowego
kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych wraz z odsetkami z art.
98 par. 11 kpc tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w
postępowaniu kasacyjnym.
UZASADNIENIE
I USKP 176/24
2
Zakład Ubezpieczeń Społecznych, Oddział w Kielcach (organ rentowy)
decyzją z 17 listopada 2021 r. odmówił S. K. (ubezpieczony) prawa do emerytury
pomostowej.
Ubezpieczony zaskarżył powyższą decyzję odwołaniem, wnosząc o jej
zmianę i przyznanie prawa do emerytury pomostowej, ponieważ po 31 grudnia 2008 r.
wykonywał prace w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze w
rozumieniu art. 3 ust. 1 i 2 ustawy o emeryturach pomostowych (jednolity tekst: Dz.U.
z 2024 r., poz. 696 ze zm.) w okresie zatrudnienia w Przedsiębiorstwie Sp. z o.o. w
W.
Sąd Okręgowy w Kielcach wyrokiem z 12 kwietnia 2022 r., V U 2290/21 oddalił
odwołanie, opierając się na następujących ustaleniach faktycznych. Do 30 września
2008 Ubezpieczony był zatrudniony na stanowisku montera nawierzchni kolejowej.
Od 1 października 2008 r. zatrudniony był na stanowisku operatora maszyn.
Przedsiębiorstwo, w którym był zatrudniony, do 31 lipca 2012 r. zajmowało się
naprawą infrastruktury kolejowej. Ubezpieczony zajmował się rozkładaniem
podkładów betonach i szyn w ramach remontu torowiska od W. do Ł. Dodatkowo
jako operator maszyn do robót ziemnych obsługiwał ładowarkę […], rozwoził
podkłady przy budowie rozjazdów. Prace na ładowarce wykonał przemiennie z
układaniem torowiska. Od 1 kwietnia 2016 r. do 31 sierpnia 2021 r. ubezpieczony był
zatrudniony u innego pracodawcy na stanowisku operatora ładowarki.
W tych okolicznościach Sąd pierwszej instancji uznał, że odwołanie nie
zasługuje na uwzględnienie. Ubezpieczonemu przysługuje prawo do emerytury
pomostowej tylko wtedy, jeżeli po 31 grudnia 2008 r. wykonywał prace w
szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze w rozumieniu ustawy o
emeryturach pomostowych. Są to prace odpowiadające definicji pracy w
szczególnych warunkach wyliczone dodatkowo w załączniku nr 1 do ustawy oraz
prace w szczególnym charakterze wymienione w załączniku nr 2 do ustawy. Po 31
grudnia 2008 r. ubezpieczony wykonywał prace na stanowisku operatora maszyn
robót ziemnych oraz przy remontach torów. Prace takie nie zostały wymienione w
załącznikach do ustawy o emeryturach pomostowych.
I USKP 176/24
3
Sąd Apelacyjny w Krakowie wyrokiem z 26 marca 2025 r., III AUa 979/22
zmienił wyrok Sadu Okręgowego i poprzedzająca go decyzję organu rentowego w
ten sposób, że przyznał odwołującemu się prawo do emerytury pomostowej
począwszy od 1 października 2021 r.
Sąd drugiej instancji w pełni podzielił ustalenia faktyczne Sądu pierwszej
instancji, natomiast nie zgodził się z ich oceną prawną. Sąd drugiej instancji przyjął,
że spór w niniejszej sprawie sprowadzał się do ustalenia, czy ubezpieczony posiada
wymagany do przyznania świadczenia 15-letni okres pracy w warunkach
szczególnych oraz czy po dniu 31 grudnia 2008 roku pracował w warunkach
szczególnych w rozumieniu przepisów ustawy o emeryturach pomostowych, a
konkretnie w okresie zatrudnienia w Przedsiębiorstwie Sp. z o.o. od 1 października
2008 roku do 31 lipca 2012 r. Sąd drugiej instancji zakwalifikował ten okres jako
„okres pracy w warunkach szczególnych” w rozumieniu przepisów rozporządzenia
Rady Ministrów z 7 lutego 1983 roku w sprawie wieku emerytalnego pracowników
zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. Nr
8, poz. 43). Zdaniem Sądu drugiej instancji ubezpieczony w okresie od 1
października 2008 roku do 31 lipca 2012 r., odwołujący pracował w zakresie pełnego
wymiaru czasu przy pracach bezpośrednio związanych z utrzymaniem ruchu
pociągów, ponieważ jego praca polegała na ściąganiu szyn i podkładów wstawianiu
w to miejsce nowych podkładów na następnie układaniu szyn oraz rozjazdów a
następnie na obsypywaniu tych elementów kamieniem. Taka praca została
wymieniona w Wykazie A dział VIII poz. 13 (praca zakładowych służb kolejowych
bezpośrednio związana z utrzymaniem ruchu pociągów) stanowiącym załącznik do
rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983 r. Ponadto, w świadectwie
wykonywania pracy w warunkach szczególnych z dnia 21 sierpnia 2015 r.,
wymieniono, że ubezpieczony wykonywał pracę na stanowisku monter nawierzchni
kolejowych. Zdaniem Sądu drugiej instancji praca montera nawierzchni kolejowych
stanowi pracę zakładowych służb kolejowych bezpośrednio związana z utrzymaniem
ruchu pociągów i nie zmienia tego fakt, iż w ramach prac polegających na układaniu
szyn oraz obsypywaniu kamieniem tych robót, odwołujący posługiwała się ładowarką
Ł34. Ponadto w okresie od 1 października 2008 r. do 31 lipca 2012 r. ubezpieczony
wykonywał pracę na stanowisku operatora maszyn do robót ziemnych, która to praca
I USKP 176/24
4
nie różniła się niczym od pracy wykonywanej w okresie od 1 lipca 2000 r. do 30
września 2008 r., gdzie stanowisko odwołującego opisane było jako monter
nawierzchni kolejowych. W konsekwencji, uwzględniając okres pracy od
1 października 2008 r. do 31 lipca 2012 r., Sąd drugiej instancji przyjął, że
ubezpieczony legitymuje się wymaganym stażem pracy w warunkach szczególnych,
a tym samym spełnia wszystkie przesłanki wymienione w art. 4 ustawy o emeryturach
pomostowych, jak również art. 32 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.
Organ rentowy zaskarżył powyższy wyrok skargą kasacyjną w całości.
Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił naruszenie: 1) art. 4 ustawy o emeryturach
pomostowych, przez przyjęcie że ubezpieczony spełnia wszystkie łączne przesłanki
do nabycia prawa do emerytury pomostowej, podczas gdy po 31 grudnia 2008 r.
odwołujący nie wykonywał prac w warunkach szczególnych lub o szczególnym
charakterze w rozumieniu art. 3 ust 1 i 3 w szczególności prac, o których mowa w
Załączniku nr 2 pkt 5 ustawy o emeryturach pomostowych; 2) art. 49 ustawy o
emeryturach pomostowych, przez przyjęcie, że ubezpieczony w dniu 1 stycznia
2009 r. wykonywał prace, o których mowa w art. 3 ust. 1 i 3 tej ustawy, wymienione
w Załączniku nr 2 pkt 5.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skarga kasacyjna okazała się zasadna w stopniu uprawniającym Sąd
Najwyższy do wydania wyroku reformatoryjnego.
Zgodnie z art. 4 ustawy o emeryturach pomostowych, prawo do emerytury
pomostowej przysługuje pracownikowi, który spełnia łącznie następujące warunki:
1) urodził się po dniu 31 grudnia 1948 r.; 2) ma okres pracy w szczególnych
warunkach lub o szczególnym charakterze wynoszący co najmniej 15 lat; 3) osiągnął
wiek wynoszący co najmniej 55 lat dla kobiet i co najmniej 60 lat dla mężczyzn; 4) ma
okres składkowy i nieskładkowy, ustalony na zasadach określonych w art. 5-9 i
art. 11 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wynoszący co najmniej 20 lat dla
kobiet i co najmniej 25 lat dla mężczyzn; 5) przed dniem 1 stycznia 1999 r. wykonywał
prace w szczególnych warunkach lub prace w szczególnym charakterze, w
rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy lub art. 32 i art. 33 ustawy o emeryturach i rentach
I USKP 176/24
5
z FUS; 6) po dniu 31 grudnia 2008 r. wykonywał pracę w szczególnych warunkach
lub o szczególnym charakterze, w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3.
Wykładnia tego przepisu i jego zastosowanie nie budzi żadnych wątpliwości
w dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego w zakresie istotnych dla
niniejszej sprawy przesłanek nabycia prawa do emerytury pomostowej
wymienionych w art. 4 pkt 5 i 6 ustawy o emeryturach pomostowych (zamiast wielu
zob. wyroki Sądu Najwyższego z 25 października 2016 r., II UK 373/15; z 24 lutego
2022 r., II USKP 118/21; z 6 października 2022 r., III USKP 159/21). Osoba
ubiegająca się o emeryturę pomostową musiała wykonywać prace w warunkach
szczególnych lub w szczególnym charakterze przed 31 grudnia 2008 r. oraz po tej
dacie. Z punktu widzenia zastosowania art. 4 pkt 5 ustawy o emeryturach
pomostowych, do okresu pracy w warunkach szczególnych lub w szczególnym
charakterze przed 31 grudnia 2008 r. zaliczono zarówno prace kwalifikowane w taki
sposób na podstawie przepisów dotychczasowych, to jest rozporządzenia Rady
Ministrów z 7 lutego 1983 r., jak i prace mające taki status w rozumieniu przepisów
nowych (ustawy o emeryturach pomostowych). Zabieg ten pozwolił ubiegać się o
emeryturę pomostową osobom, które przed 31 grudnia 2008 r. wykonywały prace w
warunkach szczególnych, a które to prace utraciły taki status po wejściu w życie
ustawy o emeryturach pomostowych. Jednocześnie staż pracy osób, które
wykonywały przed wejściem w życie tej ustawy takie prace, które dopiero na
podstawie ustawy o emeryturach pomostowych zostały zakwalifikowane jako prace
w szczególnych warunkach lub szczególnym charakterze, został „wstecznie”
zakwalifikowany jako uprawniający do nabycia emerytury pomostowej. O ile zatem w
odniesieniu do prac wykonywanych przed wejściem w życie ustawy o emeryturach
pomostowych można było stosować zarówno „stare” jak i „nowe” przepisy, o tyle w
odniesieniu do przesłanki wykonywania pracy po 31 grudnia 2008 r. istotne jest
jedynie to, czy ubezpieczony wykonywał prace kwalifikowane jako praca w
szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, w rozumieniu ustawy o
emeryturach pomostowych. Zatem z punktu widzenia stosowania art. 4 pkt 6 tej
nieuprawniona jest kwalifikacja prac wykonywanych po 31 grudnia 2008 r. w świetle
przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983 r.
I USKP 176/24
6
Regulację art. 4 ustawy o emeryturach pomostowych uzupełnia art. 49 tej
ustawy, zgodnie z którym prawo do emerytury pomostowej przysługuje osobie, która
po dniu 31 grudnia 2008 r. nie wykonywała pracy w szczególnych warunkach lub o
szczególnym charakterze, w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 tej ustawy, lecz która w dniu
wejścia ustawy w życie miała wymagany okres pracy w szczególnych warunkach lub
o szczególnym charakterze, w rozumieniu art. 3 ust. 1 i 3 ustawy o emeryturach
pomostowych. Także zatem w tym przypadku istotne jest, by praca wykonywana
przed 31 grudnia 2008 r. była pracą uznaną za pracę w szczególnych warunkach
(szczególnym charakterze) na mocy przepisów ustawy o emeryturach pomostowych,
a nie na mocy przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983 r.
Tymczasem w niniejszej sprawie Sąd drugiej instancji, podzielając w pełni
ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji, co do rodzaju wykonywanej przez
ubezpieczonego pracy przed i po 31 grudnia 2008 r., całkowicie błędnie oceniał
charakter pracy wykonywanej po 31 grudnia 2008 r. w świetle przepisów
rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983 r., a nie w świetle przepisów ustawy
o emeryturach pomostowych. Już zatem choćby w tego powodu zaskarżony wyrok
należało uznać za błędny. Niezależnie od tego, czy praca montera nawierzchni
kolejowych oraz operatora sprzętu budowlanego mogła być kwalifikowana jako praca
wymieniona w Wykazie A dział VIII poz. 13 (praca zakładowych służb kolejowych
bezpośrednio związana z utrzymaniem ruchu pociągów) stanowiącym załącznik do
Rozporządzenia Rady Ministrów z 7 lutego 1983 roku, pod rządami ustawy o
emeryturach pomostowych prace tego rodzaju (montera nawierzchni kolejowych
oraz operatora sprzętu budowlanego, czy praca służb kolejowych) nie zostały
wymieniona w załącznikach do ustawy o emeryturach pomostowych. Nie są to
bowiem prace wymienione w załączniku nr 2 do tej ustawy pod poz. 5 (Prace
maszynistów pojazdów trakcyjnych (maszynista pojazdów trakcyjnych, maszynista
instruktor, maszynista zakładowy, maszynista wieloczynnościowych i ciężkich
maszyn do kolejowych robót budowlanych i kolejowej sieci trakcyjnej, kierowca
lokomotywy spalinowej o mocy do 300 KM, pomocnik maszynisty pojazdów
trakcyjnych) i kierowników pociągów). W sprawie nie ustalono zaś, by ubezpieczony
był maszynistą obsługującym wymienione wyżej pojazdy lub maszyny. Sąd
Najwyższy nie znalazł zatem żadnych podstaw, by prace tego rodzaju próbować
I USKP 176/24
7
kwalifikować w oparciu po kryterium czynnościowe jako prace wymienione pod ww.
pozycją załącznika nr 2.
Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.
[r.g.]
