I USKP 150/24
WYROK
W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ
Sąd Najwyższy w składzie:
Dnia 16 kwietnia 2025 r.
SSN Jolanta Frańczak (przewodniczący, sprawozdawca)
SSN Dawid Miąsik
SSN Krzysztof Rączka
w sprawie z odwołania A. T.
przeciwko Dyrektorowi Zakładu Emerytalno-Rentowego Ministerstwa Spraw
Wewnętrznych i Administracji w Warszawie
o wysokość emerytury,
po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Pracy i Ubezpieczeń
Społecznych w dniu 16 kwietnia 2025 r.,
skargi kasacyjnej ubezpieczonego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie
z dnia 9 marca 2023 r., sygn. akt III AUa 419/22,
uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi
Apelacyjnemu w Szczecinie do ponownego rozpoznania oraz
orzeczenia o kosztach postępowania kasacyjnego.
UZASADNIENIE
Decyzją z dnia 9 sierpnia 2017 r. Dyrektor Zakładu Emerytalno-Rentowego
Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w Warszawie (dalej organ
I USKP 150/24
2
emerytalny) na podstawie art. 15c w związku z art. 32 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia
18 lutego 1994 r. o zaopatrzeniu emerytalnym funkcjonariuszy Policji, Agencji
Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Agencji Wywiadu, Służby Kontrwywiadu
Wojskowego, Służby Wywiadu Wojskowego, Centralnego Biura Antykorupcyjnego,
Straży Granicznej, Straży Marszałkowskiej, Służby Ochrony Państwa, Państwowej
Straży Pożarnej, Służby Celno-Skarbowej i Służby Więziennej oraz ich rodzin
(obecnie jednolity tekst: Dz.U. z 2024 r., poz. 1121 ze zm., dalej ustawa
zaopatrzeniowa) ponownie ustalił, począwszy od dnia 1 października 2017 r.,
wysokość emerytury ubezpieczonego A. T. na kwotę 2.069,20 zł przy przyjęciu, że
podstawą wymiaru emerytury jest kwota 5.271,18 zł.
Sąd Okręgowy w Szczecinie wyrokiem z dnia 28 kwietnia 2022 r. zmienił
zaskarżoną przez ubezpieczonego decyzję organu emerytalnego w ten sposób, że
przyznał ubezpieczonemu prawo do ustalenia wysokości emerytury z pominięciem
art. 15c ustawy zaopatrzeniowej, poczynając od dnia 1 października 2017 r. oraz
zasądził od organu emerytalnego na rzecz ubezpieczonego kwotę 180 zł tytułem
zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.
Sąd Okręgowy ustalił, że ubezpieczony, ur. w dniu 29 marca 1963 r., ma
wykształcenie średnie techniczne. Ukończył Technikum Mechaniczno-Energetyczne
w Szczecinie, zdobył zawód elektryka, w którym to zawodzie podjął pracę w
Zarządzie Portu S.. Był członkiem Z.. W okresie od dnia 25 kwietnia 1984 r. do dnia
11 kwietnia 1986 r. pełnił zasadniczą służbę wojskową w jednostkach Marynarki
Wojennej (był radiotelegrafistą), a następnie podjął pracę w Zakładach
Włókienniczych C. jako elektryk. Pismem z dnia 3 kwietnia 1987 r. ubezpieczony
wystąpił o przyjęcie go do służby w SB, do której został przyjęty na funkcjonariusza
z dniem 16 sierpnia 1987 r. W okresie służby przygotowawczej pracował na
stanowisku referenta Wydziału Radio - kontrwywiadu (RKW) MSW SB WUSW w S..
W ramach tego Wydziału wydzielona została sekcja „P” SB, której celem było
prowadzenie radionamierzania dla ustalonych stacji nasłuchu radiowego w ramach
współdziałania służb RKW organów bezpieczeństwa europejskich państw
socjalistycznych. Po 2,5-miesięcznym przeszkoleniu ubezpieczony pracował na
samodzielnym stanowisku operatora punktu radiowo-namiarowego w W., zajmując
się ochroną radiowywiadowczą terytorium kraju (namierzanie stacji obcych
I USKP 150/24
3
wywiadów). Otrzymywał informacje o tym, jaką częstotliwością ma się zajmować i
pracował nad wychwyceniem sygnału nadawania na tej częstotliwości, co w
koordynacji z odczytami z innych stacji pozwalało znaleźć miejsce nadawania. W tym
charakterze służył do 1990 r. Z powierzonej pracy wywiązywał się prawidłowo i
zdaniem przełożonych robił postępy, sukcesywnie uczestniczył w szkoleniach
zawodowych. W czasie służby w formacjach SB ubezpieczony nie brał udziału w
zwalczaniu opozycji, związków zawodowych, nie miał kontaktu ze sprawami
przeciwko duchowieństwu, nie podejmował czynności, które naruszałyby godność,
wolność czy inne prawa człowieka. Od dnia 1 sierpnia 1990 r. do dnia 28 czerwca
2002 r. pełnił służbę w Urzędzie Ochrony Państwa (UOP), a od dnia 29 czerwca 2002
r. do dnia 31 maja 2015 r. w Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego (ABW).
Ubezpieczony awansował na wyższe stopnie służbowe, nie otrzymał kar
dyscyplinarnych, był wielokrotnie nagradzany.
Decyzją z dnia 9 czerwca 2015 r. ustalono ubezpieczonemu prawo do
emerytury policyjnej od dnia 1 czerwca 2015 r. w kwocie 3.781,94 zł, a wypłata
świadczenia została zawieszona z uwagi na pobieranie przez ubezpieczonego
świadczenia pieniężnego przysługującego po zwolnieniu ze służby. Wysokość
emerytury do wypłaty po waloryzacji od dnia 1 marca 2017 r. wyniosła 3.953,39 zł.
Instytut Pamięci Narodowej - Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi
Polskiemu Oddziałowe Archiwum IPN w Warszawie (IPN) w informacji z dnia 16 maja
2017 r. o przebiegu służby wskazał, że ubezpieczony w okresie od dnia 16 sierpnia
1987 r. do dnia 31 lipca 1990 r. pełnił służbę na rzecz totalitarnego państwa, o której
mowa w art. 13b ustawy zaopatrzeniowej. Zaskarżoną w tej sprawie decyzją z dnia
9 sierpnia 2017 r. organ emerytalny, ponownie ustalił wysokość należnej
ubezpieczonemu emerytury, stwierdzając, że od dnia 1 października 2017 r.
miesięczna wysokość świadczenia wynosi 2.069,02 zł. Do ustalenia wysokości
emerytury przyjęto wysługę emerytalną za okresy służby: od dnia 25 kwietnia 1984 r.
do dnia 11 kwietnia 1986 r., tj. zasadniczej służby wojskowej, od dnia 1 sierpnia
1990 r. do dnia 28 czerwca 2002 r. w UOP oraz od dnia 29 czerwca 2002 r. do dnia
31 maja 2015 r. w ABW, a także okresy zatrudnienia przed służbą od dnia
20 września 1982 r. do dnia 24 kwietnia 1984 r. i od dnia 6 maja 1986 r. do dnia
31 lipca 1987 r.
I USKP 150/24
4
Okres służby od dnia 16 sierpnia 1987 r. do dnia 31 lipca 1990 r. jako
wymieniony w art. 13b ustawy zaopatrzeniowej został przeliczony po 0,0%.
Emerytura wyniosła 75% podstawy wymiaru. Decyzją z dnia 1 grudnia 2020 r.
Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji (MSWiA) po uchyleniu przez
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 17 czerwca 2020 r.
decyzji MSWiA z dnia 24 września 2019 r. utrzymującej w mocy decyzję tego organu
z dnia 13 maja 2019 r. o odmowie wyłączenia stosowania wobec ubezpieczonego
art. 15c, art. 22a i art. 24 ustawy zaopatrzeniowej utrzymał w mocy zaskarżoną
decyzję. Wyrokiem z dnia 19 maja 2021 r., II SA/Wa 165/21, Wojewódzki Sąd
Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu skargi ubezpieczonego na decyzję
MSWiA z dnia 1 grudnia 2020 r. uchylił zaskarżoną decyzję. Minister Spraw
Wewnętrznych i Administracji złożył od tego wyroku skargę kasacyjną.
W tak ustalonym stanie faktycznym sprawy Sąd Okręgowy uznał odwołanie
za uzasadnione, bowiem służba ubezpieczonego w spornym okresie od dnia 16
sierpnia 1987 r. do dnia 31 lipca 1990 r. na stanowisku referenta Wydziału RKW SB
WUSW w S. nie dawała podstaw do objęcia jej regulacją art. 15c ustawy
zaopatrzeniowej. Zdaniem Sądu Okręgowego brak jest jakiegokolwiek dowodu, aby
w tym okresie ubezpieczony zwalczał opozycję demokratyczną, związki zawodowe,
stowarzyszenia, kościoły i związki wyznaniowe, łamał prawo do wolności słowa i
zgromadzeń, gwałcił prawo do życia, wolności, własności i bezpieczeństwa obywateli
(a tak się definiuje działalność na rzecz totalitarnego państwa). Ubezpieczony
podkreślał, że nie wykonywał żadnych działań operacyjnych, nie podejmował działań
mogących kogokolwiek narazić na naruszenie jego dóbr osobistych, wolności i praw.
Przez cały sporny okres pełnił służbę na stanowisku operatora punktu radiowo-
namiarowego, zajmował się ochroną radiowywiadowczą (namierzanie stacji obcych
wywiadów). Innych czynności w czasie tej służby nie wykonywał. A zatem jego praca
nie była bezpośrednio ukierunkowana na realizowanie typowych dla państwa
totalitarnego zadań. Wprawdzie była pracą na rzecz państwa, które jeszcze nie było
demokratyczne (chociaż przemiany ustrojowe zaczęły się już realizować), jednak
rozkładała się na obszary bezpieczeństwa państwa, które są akceptowane i istotne
w każdym jego modelu (ochrona kontrwywiadowcza).
I USKP 150/24
5
Sąd Apelacyjny w Szczecinie wyrokiem z dnia 25 lipca 2023 r. zmienił
zaskarżony przez organ emerytalny wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że
oddalił odwołanie i zasądził od ubezpieczonego na rzecz organu emerytalnego kwotę
180 zł tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego.
Sąd Apelacyjny nie zgodził się ze stanowiskiem Sądu pierwszej instancji,
jakoby w spornym okresie ubezpieczony nie pełnił służby na rzecz totalitarnego
państwa, a jego działania nie były wymierzone w prawa człowieka, opozycję
demokratyczną czy inne podmioty i wartości podlegające prześladowaniu w okresie
rządów komunistycznych w Polsce. Uzupełniając materiał dowodowy Sąd
Apelacyjny zwrócił uwagę, że ubezpieczony w dniu 3 kwietnia 1987 r. złożył podanie
o przyjęcie go do pracy w WUSW w charakterze radiotelegrafisty. W ankiecie
kwalifikacyjnej zaznaczył, że został polecony przez przełożonego z wojska, a chęć
podjęcia pracy radiotelegrafisty motywował zainteresowaniem w tym kierunku oraz
dobrymi osiągnięciami w tej dziedzinie podczas odbywania służby wojskowej.
Z dniem 16 sierpnia 1987 r., po przeprowadzonej kontroli specjalnej, został przyjęty
do SB i mianowany funkcjonariuszem w okresie służby przygotowawczej na
stanowisko referenta techniki operacyjnej Wydziału RKW SB WUSW w S.. W dniu
17 sierpnia 1987 r. podpisał dokument, zatytułowany „zobowiązanie o zachowaniu
tajemnicy państwowej i służbowej”, w którym zobowiązał się utrzymać w tajemnicy
wiadomości uzyskane w czasie pracy (służby) w resorcie spraw wewnętrznych
stanowiące tajemnicę państwową lub służbową, chyba że na ich ujawnienie uzyska
zezwolenie właściwego przełożonego. W dniach od 29 lutego do 30 marca 1988 r.
ubezpieczony odbył przeszkolenie na kurs „0” dla nowoprzyjętych funkcjonariuszy
SB. W sporządzonej wówczas opinii stwierdzono, że „w czasie trzymiesięcznego
wstępnego przeszkolenia specjalistycznego przeprowadzonego bezpośrednio po
przyjęciu do służby w Wydziale RKW wykazał dużo chęci podniesienia swych
kwalifikacji zawodowych na wyższy poziom. Materiał przeznaczony do nauczenia
przyswoił w stopniu zadowalającym. Powierzone obowiązki służbowe stara się
wykonywać jak najlepiej. W pracy na co dzień uzyskuje dobre rezultaty. Jest
funkcjonariuszem zdyscyplinowanym. Jako członek Z. wyraża chęci wstąpienia w
szeregi P. w okresie późniejszym”. Z opinii służbowej z dnia 29 maja 1989 r. wynika,
że ubezpieczony starał się wykonywać jak najlepiej powierzone mu obowiązki
I USKP 150/24
6
służbowe i czynił systematyczne postępy, uczestniczył czynnie w szkoleniu
polityczno-zawodowym. Z dniem 31 lipca 1990 r. został zwolniony ze służby w SB.
Ponadto Sąd Apelacyjny ustalił, że zgodnie z zarządzeniem nr 0072/88
Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 29 lipca 1968 r. w sprawie regulaminu
organizacyjnego Samodzielnego Wydziału RKW Ministerstwa Spraw Wewnętrznych,
Wydział ten odpowiedzialny był za organizację i realizację wszelkich prac
operacyjno-technicznych z zakresu radiokontrwywiadu, wynikających „z materiałów
operacyjnych, uzyskanych na podstawie analizy danych z prowadzonego nasłuchu
radiowego, z potrzeb jednostek operacyjnych resortu spraw wewnętrznych, z umów
międzynarodowych o współpracy służb RKW organów bezpieczeństwa europejskich
państw socjalistycznych.” Do zakresu działania Wydziału należało m.in.: organizacja
nasłuchu i pelengacji w zakresie UKF (ultrakrótkich fal) okresowo w rejonach gdzie
może być wykorzystana łączność UKF do celów wywiadowczych i na zlecenie
jednostek operacyjnych, organizacja wykrywania źródeł zakłóceń w zakresie UKF na
zlecenie jednostek resortu spraw wewnętrznych, korzystających ze środków
łączności radiowej na falach ultrakrótkich do celów operacyjnych, udzielanie pomocy
jednostkom operacyjnym resortu spraw wewnętrznych w realizacji prowadzonych
przez nie spraw, jeśli określone osoby są podejrzane o wykorzystywanie środków
łączności radiowej do działalności przestępczej, realizacja Uchwały Rady Ministrów
Nr 386/59 z dnia 18.IX.1959 r. w zakresie prowadzenia ewidencji danych radiowych
wszystkich radiostacji krajowych, bez względu na ich przynależność i charakter pracy;
współpraca z Departamentem III MSW i Gabinetem Ministra w sprawach związanych
z prowadzeniem kontroli operacyjnej w zakresie ruchu amatorskiego, zgodnie z
Zarządzeniem Ministra Spraw Wewnętrznych Nr 017/62 z dnia 1.02.62, współpraca
z Aparatem Koordynacji służb RKW organów bezpieczeństwa europejskich państw
socjalistycznych. Szczegółowy zakres działania Samodzielnej Stacji „P” WUSW w S.
z dnia 23 czerwca 1986 r. wskazuje, że do zadań stacji w szczególności należało m.
in: 1) prowadzenie całodobowego, stacjonarnego radionamierzania w zakresie fal
krótkich radiostacji agenturalnych, podejrzanych nieznanych transmisji radiowych
ujawnionych przez nasłuch radiowy zgodnie z podanymi poleceniami przez krajowe
i współdziałające stacje nasłuchu radiowego, 2) przekazywanie kanałami łączności
operacyjnej do Biura RKW MSW danych namiaru radiowego, 3) prowadzenie
I USKP 150/24
7
ewidencji danych uzyskiwanych z prowadzenia nasłuchu radiowego. Zgodnie z tym
dokumentem, do zadań referenta techniki operacyjnej należało: a) prowadzenie
namiarów radiowych według otrzymywanych poleceń z krajowych stanowisk
nasłuchu radiowego, b) prowadzenie namiarów radiowych według otrzymywanych
poleceń ze współpracujących służb RKW włączonych do odpowiedniej ogniobazy, c)
utrzymywanie stałej łączności operacyjnej z dyspozytorem Biura RKW MSW w W. i
przekazywanie szyfrowanych danych radionamiarowych. Sąd Apelacyjny
przypomniał, że Biuro RKW MSW, utworzono w dniu 1 marca 1965 r. jako
Samodzielny Wydział RKW w składzie: Sekcja I — analiza i opracowania materiałów
z nasłuchu radiowego i radiopelengacji; Sekcja II - operacyjno-radionamiarowa;
Sekcja III - techniki operacyjnej; Centralna Stacja N (nasłuchowa). Od powstania do
końca lat 60 XX w. Wydział RKW podlegał Departamentowi II Ministerstwa Spraw
Wewnętrznych PRL (kontrwywiad) oraz gen. R. M., dyrektorowi generalnemu MSW
PRL ds. SB MSW. W latach 80 XX w. komórka organizacyjna zajmująca się
radiokontrwywiadem na rzecz MSW podlegała Służbie Wywiadu i Kontrwywiadu
MSW i gen. dyw. W. P.. Samodzielny Wydział RKW został przekształcony w Biuro
RKW w dniu 15 kwietnia 1973 r. i należał do struktur SB. Do Wydziału należał również
Aparat Koordynacji Organów Radiokontrwywiadu krajów Układu Warszawskiego
(poza Rumunią), który w lipcu 1974 został przeniesiony do Czechosłowacji. Biuro
RKW zostało rozbudowane o dwie sekcje i mieściło się w M.. Jednostki terenowe
RKW znajdowały się w G. (stacja N przeniesiona w 1958 z Wrocławia, a w sierpniu
1968 rozbudowana do etatu Wydziału RKW przy KW MO) oraz S. (stacja P -
pelengacyjna). Biuro RKW było odpowiedzialne za namierzanie wrogich sygnałów,
w tym należących do Radia Solidarność (od 1982).
Sąd Apelacyjny mając na uwadze powyższe, stwierdził, że nie można przyjąć,
iż ubezpieczony nie uczestniczył w działalności skierowanej przeciwko opozycji i
wszelkim przejawom wolnościowym w totalitarnym reżimie komunistycznym.
Jakkolwiek jednozdaniowa notatka IPN stwierdzająca, że dana osoba była w
konkretnym czasie funkcjonariuszem totalitarnego państwa bez wskazania choćby
charakteru działalności służby, który decyduje o takiej ocenie, istotnie utrudnia
dokonywanie rzetelnych ustaleń faktycznych w sprawach z odwołań byłych
funkcjonariuszy komunistycznych służb mundurowych od decyzji organu
I USKP 150/24
8
emerytalnego, to już same akta osobowe ubezpieczonego w powiązaniu z zakresem
działania jednostki, w której pełnił on służbę w spornym okresie, dawały podstawy do
poczynienia wystarczających ustaleń z których wynika zgoła odmienny charakter
zaangażowania ubezpieczonego w realizację interesów władzy komunistycznej niż
ten, jaki sam przedstawia, abstrahując nawet od forsowanej w odwołaniu błędnej
oceny, że początek 1987 r. (podanie o przyjęcie do służby) był to schyłek reżimu.
Zdaniem Sądu Apelacyjnego w świetle zebranego materiału dowodowego nie
można zatem uznać, że ubezpieczony osobiście nie przyczynił się w żaden sposób
do naruszania praw człowieka, zważywszy, że działania organów bezpieczeństwa
państwa miały charakter systemowy, czyny poszczególnych funkcjonariuszy z
pozoru jedynie nieszkodliwe i nieistotne tworzyły opresyjny system, w którym
dopuszczano się też czynów zbrodniczych. Z tych powodów ustalanie indywidualnej
odpowiedzialności poszczególnych funkcjonariuszy jest zarówno bardzo utrudnione,
jak i niecelowe, gdyż dopiero suma poszczególnych działań funkcjonariuszy tworzyła
system uznany powszechnie za bezprawny. Ubezpieczony zajmował się
namierzaniem radiostacji nie tylko szpiegowskich, ale również tych (określonych w
cytowanych regulacjach prawnych jako „inne”), które służyły ówczesnej opozycji i
osobom przeciwstawiającym się ówczesnemu reżimowi, co jasno wynika z
cytowanych regulacji i zakresu obowiązków ubezpieczonego. Samo zgłoszenie
gotowości do służby w tym aparacie, często motywowane uzyskaniem korzyści
materialnych, musiało się wiązać ze świadomością uczestniczenia w jego represyjnej
działalności, a zarazem wspierania dalszego funkcjonowania reżimu totalitarnego.
Co też istotne, ustalanie indywidualnych przewinień na podstawie
dokumentów znajdujących się w archiwum IPN jest wysoce utrudnione, ze względu
chociażby na fakt, że dokumenty organów bezpieczeństwa państwa (zwłaszcza na
przełomie lat 1989-1990) były niszczone na masową skalę, a nie wszystkie działania
znalazły odzwierciedlenie w dokumentach osobowych. Nie uszło uwadze Sądu
Apelacyjnego, że w dniach od dnia 29 lutego do dnia 30 marca 1988 r. ubezpieczony
odbył przeszkolenie na kurs „0” dla nowoprzyjętych funkcjonariuszy SB – było to
szkolenie operacyjno-polityczne („0” oznaczało „operacyjny”, a nie zero), na którym
poruszano kwestie związane z: „1. organizacją resortu, kompetencjami i
zainteresowaniami operacyjnymi poszczególnych jego pionów; 2. metodami,
I USKP 150/24
9
środkami i formami pracy operacyjnej; 3. problematyką prawną - odnoszącą się
zarówno do działań prowadzonych przez SB, jak i praw i obowiązków samych
funkcjonariuszy”. Już samo przeszkolenie nowoprzyjętego funkcjonariusza SB z
zakresu pracy operacyjnej dowodzi, że jeśli przed przyjęciem do służby jeszcze nie
miał on świadomości co do specyfiki i charakteru pracy w SB, to po odbyciu szkolenia
„0” bezspornie tę świadomość nabywał. Sąd Apelacyjny podniósł, że nie każdego,
kogo aktywność zawodowa przypadała na lata PRL, można uznać za działającego
na rzecz totalitarnego państwa. Niemniej jednak ubezpieczony zamiast uczestniczyć
w totalitarnym reżimie mógł, jak wielu współobywateli, podjąć walkę o jego szybsze
obalenie, co niewątpliwie przyspieszyłoby demokratyczne przemiany, których
pozytywne skutki są obecnie odczuwalne dla ogółu obywateli.
Ponadto, znowelizowane przepisy ustawy zaopatrzeniowej nie pozbawiają
byłych funkcjonariuszy prawa do świadczeń z zabezpieczenia społecznego w ogóle,
a jedynie zmniejszają je do poziomu średnich świadczeń pobieranych przez
większość osób wykonujących przed 1990 r. pracę w ramach powszechnego
systemu zabezpieczenia społecznego (art. 15c ust. 3 ustawy). To w celu pełniejszej
realizacji zamiaru pozbawienia byłych funkcjonariuszy reżimu komunistycznego
przywilejów, należnych im niesłusznie ze względu na świadome uczestniczenie w
aparacie bezpieczeństwa państwa totalitarnego. Jednocześnie ustawa
zaopatrzeniowa zawiera przepisy pozwalające na ograniczenie limitowania
świadczeń wobec osób, które pozostając na służbie totalitarnego państwa, w
praktyce działały na rzecz niepodległości Państwa Polskiego, jak również tych, które
będąc zatrudnionymi w służbach przez krótki okres w PRL, następnie swą ofiarną
służbą w wolnej Polsce niejako odkupiły winę polegającą na wcześniejszym
uczestniczeniu w reżimie totalitarnym (art. 8a ust. 1). Wobec uchylenia przez
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie decyzji MSWiA z dnia 1 grudnia
2020 r. kwestia ta pozostaje dla ubezpieczonego otwarta, gdyż Minister Spraw
Wewnętrznych i Administracji ma umocowanie w art. 8a ustawy zaopatrzeniowej, aby
z uwagi na krótkotrwałość służby ubezpieczonego przed dniem 31 lipca 1990 r. oraz
rzetelne wykonywanie zadań i obowiązków po dniu 12 września 1989 r.
w szczególności z narażeniem zdrowia i życia wyłączyć stosowanie art. 15c, art. 22a
i art. 24a tej ustawy. W ocenie Sądu Apelacyjnego zeznania ubezpieczonego
I USKP 150/24
10
odnośnie do samej jego pracy należało natomiast oceniać z dużą ostrożnością,
zważywszy na jego zainteresowanie korzystnym dla siebie rozstrzygnięciem.
Ubezpieczony zeznał, że zajmował się „ochroną radiowywiadowczą na terytorium
kraju w zakresie namierzania stacji obcych wywiadów. Tymczasem z dokumentu pt.
„Szczegółowy zakres działania Samodzielnej Stacji „P” WUSW w S.” z dnia 23
czerwca 1986 r. wynika, że do zadań referenta należało w szczególności
„prowadzenie namiarów radiowych według otrzymywanych poleceń z krajowych
stanowisk nasłuchu radiowego, prowadzenie namiarów radiowych wg
otrzymywanych poleceń ze współpracujących służb RKW włączonych do
odpowiedniej goniobazy”, co w żaden sposób nie wskazuje, że zadania
ubezpieczonego ograniczały się jedynie do działań związanych z wywiadem
wojskowym. Nie można też pomijać charakteru formacji, w której ubezpieczony służył
dobrowolnie i z zaangażowaniem, która była ważnym elementem w systemie
organów bezpieczeństwa, stworzonym głównie w celu ochrony totalitarnego reżimu
narzuconego Polsce w 1944 r., a jej działalność do 1990 r. wiązała się z łamaniem
praw człowieka i obywatela na rzecz komunistycznego ustroju totalitarnego.
Jednostki, w których służbę pełnił ubezpieczony służyły także zachowaniu radzieckiej
dominacji na terenie Państwa Polskiego wyrażającej się w sprawowaniu rządów
przez partię komunistyczną i braku demokratycznego systemu politycznego, jak
również w narzucaniu ideologii marksizmu-leninizmu we wszystkich obszarach życia
społecznego. Ubezpieczony służbę w tych jednostkach pełnił dobrowolnie, realizując
obowiązki przypisane do stanowisk, które mieściły się w danej strukturze. Istota
działań tych właśnie jednostek służyła utrzymywaniu reżimu totalitarnego.
Z cytowanych zakresów działania jednostki wynikało, że ubezpieczony zapewniał
nasłuch i łączność szyfrową, potrzebną do działań operacyjnych prowadzonych
przez wszystkie służby, a zatem i tych, które walczyły z wszelkimi przejawami
wolnościowymi sprzeciwiającymi się ówczesnemu reżimowi totalitarnemu. W świetle
dostępnego materiału dowodowego oraz mając na uwadze, że według uchwały
składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 16 września 2020 r., III UZP 1/20
(OSNP 2021 nr 3, poz. 28), kryterium „służby na rzecz totalitarnego państwa”
określone w art. 13b ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej powinno być oceniane na
podstawie wszystkich okoliczności sprawy, w tym także na podstawie
I USKP 150/24
11
indywidualnych czynów i ich weryfikacji pod kątem naruszenia podstawowych praw i
wolności człowieka, Sąd Apelacyjny uznał, że ubezpieczony jako referent techniki
operacyjnej zapewniał prawidłowe funkcjonowanie służby bezpieczeństwa, która
powołana została między innymi do zwalczania wszelkich przejawów wolnościowych
w komunistycznej Polsce.
Jak stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 24 lutego 2010 r.,
K 6/09 (Dz.U. z 2010 r. Nr 36, poz. 240), ustawodawca jest uprawniony do
wprowadzenia regulacji obniżających w racjonalnie miarkowany sposób świadczenia
emerytalnego za okres służby w organach bezpieczeństwa publicznego, o których
mowa w art. 2 ustawy z dnia 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji o
dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944-1990 oraz treści tych
dokumentów (obecnie jednolity tekst: Dz.U. z 2024 r., poz. 1632). Biorąc pod uwagę,
że nadal mniej korzystne jest uregulowanie uprawnień emerytalno-rentowych ofiar
systemu represji politycznych stosowanych przez organy bezpieczeństwa państwa
totalitarnego, należy uznać, że przyjęcie „zerowego” wskaźnika podstawy wymiaru
za okresy świadomej służby na rzecz totalitarnego państwa tj. w organach
bezpieczeństwa państwa stosujących totalitarną przemoc polityczną, represje
polityczne, jest społecznie sprawiedliwe. W konsekwencji, zdaniem Sądu
Apelacyjnego, organ emerytalny prawidłowo zastosował art. 15c ustawy
zaopatrzeniowej do spornego okresu, zważywszy, że pozostały okres służby
ubezpieczonego nadal objęty jest bardzo korzystną regulacją art. 15 ust. 1 pkt 1 tej
ustawy polegającą na tym, że świadczenie emerytalne wzrasta o 2,6% wymiaru za
każdy dalszy rok służby.
Ubezpieczony zaskarżył wyrok Sądu Apelacyjnego w całości skargą
kasacyjną, wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie
sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie
wyroku w całości i orzeczenie co do istoty sprawy, a w każdym przypadku o
zasądzenie od organu emerytalnego na jego rzecz kosztów postępowania
wszczętego wniesieniem skargi kasacyjnej według norm przepisanych.
W skardze kasacyjnej zarzucono naruszenie przepisów prawa materialnego,
a mianowicie: 1) art. 13b ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej, przez ich błędną wykładnię,
zastosowanie i w przyjęcie, że skarżący pełnił służbę na rzecz totalitarnego Państwa;
I USKP 150/24
12
2) art. 15c ust. 1 pkt 1 ustawy zaopatrzeniowej, przez jego zastosowanie, podczas
gdy skarżący nie pełnił służby na rzecz totalitarnego państwa; 3) art. 15c ust. 3
ustawy zaopatrzeniowej, przez jego zastosowanie, podczas gdy jest on sprzeczny z
zawartymi w art. 2 i art. 31 ust. 3 Konstytucji RP zasadą demokratycznego państwa
prawnego i zasadą proporcjonalności a także naruszenie przepisu postępowania
mającego wpływ na wynik sprawy, to jest art. 367 § 1 pkt 3 k.p.c., przez wydanie
wyroku przez Sąd Apelacyjny w składzie jednoosobowym, a nie trzyosobowym,
przez co zachodzą podstawy do stwierdzenia nieważności postępowania w sprawie.
Według skarżącego skarga jest oczywiście uzasadniona, mając na względzie
wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 marca 2023 r., II USKP 120/22 (OSNP 2023 nr
9, poz. 104), w którym przyjęto, że przepis art. 15c ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej z
uwagi na jego niezgodność z art. 2, art. 32 ust. 1 i 2, art. 64 ust. 1, 2 i 3 oraz art. 67
ust. 1 Konstytucji RP, nie może kształtować sytuacji prawnej funkcjonariusza.
Sąd Najwyższy zważył, co następuje:
Skargę kasacyjną należy uznać za zasadną w stopniu uprawniającym Sąd
Najwyższy do uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego
rozpoznania, mimo iż nie wszystkie zarzuty skargi zasługiwały na uwzględnienie.
Na podstawie art. 39813 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy rozpoznaje skargę
kasacyjną w granicach zaskarżenia oraz w granicach podstaw z tym, że w granicach
zaskarżenia bierze z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania.
Wobec tego w pierwszej kolejności należało rozważyć zarzut naruszenia
prawa procesowego, który jest zarzutem najdalej idącym, zmierza bowiem do
wykazania nieważności postępowania w sprawie i sprowadza się do naruszenia
zaskarżonym wyrokiem art. 367 § 3 k.p.c. przy zastosowaniu art. 15 zzs1 ust. 1 pkt 4
ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczegółowych rozwiązaniach związanych z
zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COV1D-19, innych chorób
zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (jednolity tekst: Dz.U. z
2021 r., poz. 2095 ze zm. dalej jako ustawa COVID-19). Skarżący posiada wiedzę,
co zresztą wyraża w uzasadnieniu podstaw skargi, że zgodnie z uchwałą Sądu
Najwyższego w składzie siedmiu sędziów z dnia 26 kwietnia 2023 r., III PZP 6/22
I USKP 150/24
13
(OSNP 2023 nr 10, poz. 104) rozpoznanie sprawy cywilnej przez sąd drugiej instancji
w składzie jednego sędziego ukształtowanym na podstawie art. 15zzs1 ust. 1
pkt 4 ustawy COVID-19 ogranicza prawo do sprawiedliwego rozpatrzenia sprawy
(art. 45 ust. 1 Konstytucji RP), ponieważ nie jest konieczne dla ochrony zdrowia
publicznego (art. 2 i art. 31 ust. 3 Konstytucji RP) i prowadzi do nieważności
postępowania (art. 379 pkt 4 k.p.c.). Sąd Najwyższy postanowił nadać uchwale moc
zasady prawnej i ustalił, że przyjęta w niej wykładnia prawa obowiązuje od dnia jej
podjęcia. Istotne jest jednak to, że przyjęta w uchwale wykładnia prawa obowiązuje
od dnia 26 kwietnia 2023 r. i wiąże z oceną skutków orzeczeń wydanych po tym dniu
w składach jednoosobowych, gdy w świetle Kodeksu postępowania cywilnego w
związku z art. 45 Konstytucji RP właściwy był skład kolegialny (zob. postanowienie
Sądu Najwyższego z dnia 2 sierpnia 2023 r., III USK 18/23, LEX nr 3590558).
Tym samym wydanie orzeczenia przez sąd drugiej instancji w składzie
ukształtowanym na podstawie art. 15zzs1 ust. 1 pkt 4 ustawy COVID-19, do dnia 26
kwietnia 2023 r. włącznie, nie może stanowić samoistnej podstawy stwierdzenia
nieważności postępowania na podstawie art. 379 pkt 4 k.p.c. (zob. np. wyroki Sądu
Najwyższego z dnia 12 grudnia 2024 r., II CSKP 488/22, LEX nr 3790286; z dnia 20
marca 2024 r., II CSKP 2164/22, LEX nr 3695750; z dnia 13 grudnia 2023 r., III PSKP
14/23, OSNP 2024 nr 7, poz. 70 czy postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 23
stycznia 2024 r., I CSK 6308/22, LEX nr 3724556 i z dnia 2 sierpnia 2023 r., III USK
18/23). W związku z tą jednolitą linią orzeczniczą należało przyjąć, że w niniejszej
sprawie nie zaszła nieważność postępowania przed Sądem Apelacyjnym, bowiem
zaskarżony w tej sprawie wyrok zapadł w dniu 9 marca 2023 r.
Przechodząc do oceny zarzutów naruszenia prawa materialnego podkreślenia
wymaga, że Sąd Najwyższy wypracował już jednolite stanowisko w przedmiocie
wykładni i stosowania przepisów ustawy zaopatrzeniowej zarówno co do kwalifikacji
służby jako służby w organach totalitarnego państwa, o której mowa w art. 13b ust. 1
tej ustawy, jak i co do zawartych w tej ustawie w art. 15c mechanizmów korygujących
wysokość emerytury (zob. m.in. wyroki: z dnia 10 grudnia 2024 r., III USKP 107/23,
LEX nr 3811307; z dnia 10 grudnia 2024 r., III USKP 143/23, LEX nr 3801333; z dnia
16 października 2024 r., III USKP 139/23, LEX nr 3768911; z dnia 24 lipca 2024 r.,
III USKP 100/23, LEX nr 3739027; z dnia 10 lipca 2024 r., I USKP 15/24, LEX nr
I USKP 150/24
14
3732558; z dnia 4 czerwca 2024 r., I USKP 20/24, LEX nr 3723314; z dnia 15 maja
2024 r., II USKP 115/23, LEX nr. 3822196; z dnia 14 maja 2024 r., II USKP 33/24,
LEX nr 3713570; z dnia 25 kwietnia 2024 r., III USKP 43/23, LEX nr 3708957; z dnia
27 marca 2024 r., I USKP 118/23, LEX nr 3699997; z dnia 6 marca 2024 r., I USKP
98/23, LEX nr 3690864; z dnia 13 lutego 2024 r., I USKP 110/23, LEX nr 3670464;
z dnia 6 lutego 2024 r., I USKP 114/23, LEX nr 3668529; z dnia 16 stycznia 2024 r.,
I USKP 63/23, LEX nr 3656105; z dnia 9 stycznia 2024 r., III USKP 102/23, LEX nr
3652059; z dnia 30 listopada 2023 r., III USKP 65/23, OSNP 2024 nr 6, poz. 67 i
III USKP 79/23, LEX nr 3689950; z dnia 12 października 2023 r., III USKP 48/23,
LEX nr 3614535; z dnia 24 maja 2023 r., II USKP 40/23, LEX nr 3568174; z dnia 17
maja 2023 r., I USKP 63/22, OSNP 2024 nr 1, poz. 9 z glosą W. Witaszko, OSP 2025
nr 2, poz. 17; z dnia 18 kwietnia 2023 r., I USKP 40/22, OSNP 2023 nr 11 poz. 126;
z dnia 16 marca 2023 r., II USKP 120/22).
I tak w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 16 września 2020 r., III UZP
1/20 (OSNP 2021 nr 3, poz. 28), Sąd Najwyższy stwierdził, że kryterium „służby na
rzecz totalitarnego państwa” powinno być oceniane na podstawie wszystkich
okoliczności sprawy, w tym także na podstawie indywidualnych czynów i ich
weryfikacji pod kątem naruszenia podstawowych praw i wolności człowieka. Dalej w
uchwale tej wskazano, że zwrot „na rzecz” jest terminem kierunkowym,
pozwalającym oceniać zjawisko z perspektywy interesu (korzyści) adresata działania
(tu: państwa totalitarnego). Stąd zrównanie statusu osób – przez jednolite obniżenie
świadczenia z zabezpieczenia społecznego – które kierowały organami państwa
totalitarnego, angażowały się w realizację zadań i funkcji państwa totalitarnego,
nękały swych obywateli także na innym polu niż styk szeroko rozumianego prawa
karnego, a więc tych podmiotów, których ocena jest zdecydowanie aksjologicznie
negatywna, z osobami, których postawa nie pozostawała w bezpośredniej opozycji
do zadań i funkcji tego państwa, lecz sprowadzała się do czynności akceptowalnych
i wykonywanych w każdym państwie, także demokratycznym, bez skojarzeń
prowadzących do ujemnych ocen, nie może być dokonane za pomocą tych samych
parametrów. W wyrokach z dnia 18 kwietnia 2023 r., I USKP 40/22 oraz z dnia
10 lipca 2024 r., I USKP 15/24, Sąd Najwyższy, odwołując się do motywów uchwały
III UZP 1/20 uznał, że stwierdzenie pełnienia służby na rzecz totalitarnego państwa
I USKP 150/24
15
w okresie od dnia 22 lipca 1944 r. do dnia 31 lipca 1990 r. nie może być dokonane
wyłącznie na podstawie informacji IPN (kryterium formalnej przynależności do służb),
lecz na podstawie wszystkich okoliczności sprawy, w tym także na podstawie
indywidualnych czynów i ich weryfikacji pod kątem naruszenia podstawowych praw i
wolności człowieka służących reżimowi komunistycznemu (art. 13b ust. 1 w związku
z art. 13a ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej). Stąd nie można zaaprobować stanowiska,
że w każdym przypadku kryterium pełnienia służby na rzecz totalitarnego państwa
określone w art. 13b ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej spełnione jest już tylko w
przypadku formalnej przynależności do wymienionych w nim służb. Ustalenia
faktyczne i interpretacje prawne IPN nie mogą wiązać sądu, do którego wyłącznej
kompetencji (kognicji) należy ustalenie podstawy faktycznej rozstrzygnięcia w
przedmiocie prawa do emerytury policyjnej i jej wysokości oraz odpowiednia
kwalifikacja prawna (subsumcja) ustalonych faktów. Informacja o przebiegu służby
jest dokumentem urzędowym w rozumieniu art. 244 k.p.c., ale przeciwko niemu
mogą być przeprowadzane przeciwdowody. Przy dokonywaniu oceny prawnej służby
z perspektywy art. 13b ustawy zaopatrzeniowej bierze się pod uwagę przede
wszystkim formację, w której pełniona była służba, a także zajmowane stanowisko,
stopień służbowy oraz przebieg służby. Określenie formacji/instytucji
(z uwzględnieniem jednostek wymienionych w art. 13b ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej)
ma istotne znaczenie z uwagi na to, że zakres i przedmiot ich działalności może prima
facie potwierdzać, że były one bezpośrednio ukierunkowane na realizowanie
charakterystycznych dla ustroju totalitarnego zadań i funkcji i takie zadania
wykonywali wszyscy - bez wyjątku - funkcjonariusze służący w danej jednostce
organizacyjnej, stanowiący jej strukturę, bez której niemożliwe byłoby wykonywanie
przypisanych tej jednostce zadań. W wyroku z dnia 9 stycznia 2024 r., III USKP
102/23, Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że nawet brak po stronie ubezpieczonego
indywidualnych działań bezpośrednio zmierzających do naruszania podstawowych
praw i wolności człowieka, samoistnie nie wyklucza takiej kwalifikacji. Skoro art. 13b
ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej łączy służbę na rzecz totalitarnego państwa z samym
podjęciem służby w instytucjach i formacjach w tym przepisie wymienionych, to
istnieje domniemanie faktyczne (wynikające z informacji o przebiegu służby
I USKP 150/24
16
potwierdzającej służbę w tych jednostkach), że służba w nich była służbą na rzecz
totalitarnego państwa. Domniemanie to może być obalone w procesie cywilnym.
Nie jest jednak tak, że to na organie rentowym ciąży obowiązek udowodnienia
(art. 6 k.c. w związku z art. 232 zdanie pierwsze k.p.c.), że dany funkcjonariusz
uczestniczył w łamaniu praw człowieka i obywatela. W sytuacji, gdy potwierdzona
zostaje służba w instytucjach i formacjach wymienionych w art. 13b ustawy
zaopatrzeniowej, to ciężar dowodu przechodzi na ubezpieczonego. Tak też przyjął
Sąd Najwyższy w uchwale III UZP 1/20, w której stwierdzono, że w razie
stosowanego zarzutu przeciwko osnowie tej informacji, sąd będzie zobowiązany do
rekonstrukcji przebiegu służby w konkretnym przypadku (tak też Sąd Najwyższy w
wyroku z dnia 30 listopada 2023 r., III USKP 65/23), ale ciężar dowodu będzie
wówczas spoczywał nie na organie emerytalnym, ale na ubezpieczonym.
Sąd Najwyższy wypracował też jednolite stanowisko odnośnie do wykładni
art. 15c ustawy zaopatrzeniowej. W wyroku z dnia 16 marca 2023 r., II USKP 120/22,
do którego odwołuje się także skarżący w skardze kasacyjnej, po raz pierwszy
zaprezentowano pogląd, że stwierdzenie pełnienia służby na rzecz totalitarnego
państwa, o której mowa w art. 13b ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej, jest tylko jednym
z dwóch mechanizmów korygujących wysokość emerytur funkcjonariuszy pełniących
służbę na rzecz totalitarnego państwa. Sąd Najwyższy wyjaśnił, że prawodawca
wprowadził do ustawy zaopatrzeniowej dwa mechanizmy korygujące wysokość
emerytur funkcjonariuszy pełniących służbę na rzecz totalitarnego państwa.
Pierwszy z nich „zeruje” tak zwane kwalifikowane lata służby. Drugi zaś obniża
wysokość świadczenia do przeciętnej emerytury przysługującej w powszechnym
systemie ubezpieczenia. W odniesieniu do pierwszego z wymienionych
mechanizmów Sąd Najwyższy przyjął, że „wyzerowanie lat służby” (art. 15c ust. 1
pkt 1 ustawy zaopatrzeniowej) jest środkiem proporcjonalnym w stosunku do
funkcjonariuszy, których lata służby przypadały przed zmianami zapoczątkowanymi
w 1989 r. Co prawda jest to rozwiązanie „okrutne” i „nieefektywne funkcjonalnie”,
jednak nie pozostaje w sprzeczności z przepisami Konstytucji RP. Zgodnie z
zamysłem „wyzerowania” lat służby, każdy rok służby na rzecz totalitarnego państwa
traktowany jest jako nieistniejący, czyli nie ma żadnego wpływu na wysokość
świadczenia. Sprawia to, że im więcej takich „pustych” lat, tym wysokość świadczenia
I USKP 150/24
17
szybciej zbliża się do wysokości najniższej emerytury - gwarantowanej przez art. 18
ust. 2 ustawy zaopatrzeniowej. W przeciwieństwie do rozwiązania przyjętego w
art. 15c ust. 3 tej ustawy, „wyzerowanie lat służby” godzi w funkcjonariuszy, których
lata służby przypadały przed zmianami zapoczątkowanymi w 1989 r. Dotkliwość tego
rozwiązania jest proporcjonalna. W rezultacie, rozwiązanie to - przez swoją
proporcjonalność - wpisuje się w cel promowany przez ustawodawcę. Skutecznie
obniża emerytury „osób służących na rzecz totalitarnego państwa”. W pewnym
sensie dostrzegalna jest również adekwatność tego rozwiązania względem
przyświecającego ustawodawcy zamysłu. Wzorzec wpisany w art. 15c ust. 1 pkt 1
ustawy zaopatrzeniowej skutecznie zrównuje emerytury policyjne do - lub nawet
poniżej - wysokości świadczeń pobieranych przez obywateli prześladowanych przed
1990 r. Dlatego krytyczna ocena art. 15c ust. 1 pkt 1 ustawy zaopatrzeniowej nie
prowadzi do uznania niezgodności tego przepisu z Konstytucją RP, ponieważ nie ma
możliwości jednoznacznego zakwalifikowania tego przepisu jako pozostającego w
opozycji do wzorców wynikających z Konstytucji RP, zwłaszcza zaś jej art. 2.
W podobnym tonie wypowiedział się Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 15 maja
2024 r., I USKP 82/23 (LEX nr 3713955), przyjmując, że „wyzerowanie” lat służby na
rzecz totalitarnego państwa nie jest rozwiązaniem naruszającym art. 32 ust. 1
Konstytucji RP (zasada równości wobec prawa) oraz art. 32 ust. 2 Konstytucji RP
(zakaz dyskryminacji. Ważenie interesu, któremu ma służyć różnicowanie sytuacji
adresatów normy art. 15c ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej (zniesienie
nieuzasadnionych przywilejów wynikających z godnej potępienia służby na rzecz
totalitarnego państwa) i interesów, które zostaną naruszone w wyniku nierównego
potraktowania podmiotów podobnych, nie prowadzi zatem do wniosku o oczywistej
sprzeczności tych norm ze standardami konstytucyjnymi wskazanymi w podstawach
kasacyjnych. Nie można także pominąć, że w wyroku z dnia 12 września 2023 r.,
III USKP 52/23 (OSNP 2024 nr 7, poz. 73), Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że zasada
ne bis in idem z art. 4 Protokołu Nr 7 sporządzonego dnia 22 listopada 1984 r. w
Strasburgu do Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (Dz.U.
z 2003 r. Nr 42, poz. 364) nie ma zastosowania do oceny dopuszczalności
ponownego obniżenia wysokości świadczeń funkcjonariuszy pełniących „służbę na
rzecz totalitarnego państwa” na podstawie art. 15c ust. 1 pkt 1 ustawy
I USKP 150/24
18
zaopatrzeniowej (tak też Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 13 lutego 2024 r., I USKP
75/23, LEX nr 3688568), zaś w wyroku z dnia 10 lipca 2024 r., I USKP 15/24, Sąd
Najwyższy wyjaśnił, że sprawa o wysokość emerytury lub renty z systemu
zaopatrzeniowego nie jest objęta jako taka i co do zasady zakresem normowania
prawa unijnego. W sprawie takiej nie stosuje się również przepisów prawa polskiego,
które wykonywałyby prawo unijne, a zatem nie ma podstaw do stosowania Karty
Praw Podstawowych.
W odniesieniu do drugiego z wymienionych mechanizmów obniżania
świadczeń przewidzianych w ustawie zaopatrzeniowej Sąd Najwyższy przyjmuje zaś,
że art. 15c ust. 3 tej ustawy zawiera mechanizm swoistej „gilotyny” obniżającej
wysokość świadczeń tych funkcjonariuszy, którzy pomyślnie przeszli weryfikację w
1990 r. i w kolejnych latach służyli wolnej Polsce. Obniżenie świadczenia do pułapu
przeciętnej emerytury (art. 15c ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej), gdy wysokość „ponad”
ten wskaźnik została wypracowana po 1990 r.: a) w sposób oczywisty narusza art. 32
ust. 1 i ust. 2 Konstytucji RP; b) godzi w art. 64 ust. 1, 2 i 3 Konstytucji RP; c) narusza
prawo do zabezpieczenia społecznego po osiągnięciu wieku emerytalnego z art. 67
ust. 1 Konstytucji RP; d) narusza art. 2 Konstytucji RP. Przemawia to za odmową
zastosowania art. 15c ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej. W wyroku II USKP 120/22 Sąd
Najwyższy uwzględnił, że przewidziane tym drugim mechanizmem limitowanie
wysokości świadczenia pułapem „przeciętnej emerytury” w większości przypadków
doprowadzi do efektu, zgodnie z którym mechanizm „stażowy” z art. 15c ust. 1 i 2
ustawy nie będzie miał żadnego znaczenia (zob. też wyroki Sądu Najwyższego: z
dnia 17 maja 2023 r., I USKP 63/22; z dnia 24 maja 2023 r., II USKP 40/23; z dnia
30 listopada 2023 r., III USKP 79/23; z dnia 15 maja 2024 r., I USKP 100/23). Z kolei
w wyroku z dnia 20 listopada 2024 r., II USKP 154/23 (LEX nr 3814244) Sąd
Najwyższy stwierdził, że rozwiązanie określone w art. 15c ust. 3 ustawy
zaopatrzeniowej może być ocenione jako naruszające art. 32 ust. 1 ust. 2 Konstytucji
RP. Jeśli potraktować prawo do określonej wysokości emerytury w kategorii „prawa
do własności”, co wydaje się uzasadnione, to wskazany efekt art. 15c ust. 3 ustawy
zaopatrzeniowej godzi również w art. 64 ust. 1-3 Konstytucji RP. O ile można się
zastanawiać, czy wzorzec „sprawiedliwości społecznej” jest realizowany w
przypadku pomysłu „zerowania” podstawy wymiaru (określonego w art. 15c ust. 1
I USKP 150/24
19
pkt 1), co ma służyć zrównaniu wysokości emerytur funkcjonariuszy i osób
represjonowanych przez totalitarne państwo, to z pewnością ze „sprawiedliwością”
nie ma nic wspólnego obniżanie świadczenia do pułapu przeciętnej emerytur, gdy
wysokość „ponad” ten wskaźnik została wypracowana poza służbą zaklasyfikowaną
zgodnie z art. 13b tej ustawy.
W realiach rozpoznawanej sprawy należy zauważyć, że wskazanym przez
IPN jako okres służby skarżącego na rzecz totalitarnego państwa jest okres od dnia
16 sierpnia 1987 r. do dnia 31 lipca 1990 r. w którym skarżący został przyjęty do SB
i mianowany funkcjonariuszem na stanowisko referenta techniki operacyjnej
Wydziału RKW SB WUSW w S.. Jak wynika z poczynionych w sprawie ustaleń jako
referent techniki operacyjnej zapewniał on prawidłowe funkcjonowanie służby
bezpieczeństwa, która powołana została między innymi do zwalczania wszelkich
przejawów wolnościowych w komunistycznej Polsce. W dniach od 29 lutego do 30
marca 1988 r. skarżący odbył przeszkolenie na kurs „0” dla nowoprzyjętych
funkcjonariuszy SB – było to szkolenie operacyjno-polityczne, na którym poruszano
kwestie związane z: „1. organizacją resortu, kompetencjami i zainteresowaniami
operacyjnymi poszczególnych jego pionów; 2. metodami, środkami i formami pracy
operacyjnej; 3. problematyką prawną - odnoszącą się zarówno do działań
prowadzonych przez SB, jak i praw i obowiązków samych funkcjonariuszy”.
Przeszkolenie z zakresu pracy operacyjnej dowodzi, że jeśli przed przyjęciem do
służby funkcjonariusz jeszcze nie miał świadomości co do specyfiki i charakteru
pracy w SB, po odbyciu szkolenia „0” bezspornie tę świadomość nabywał.
W uzasadnieniu wyroków z dnia 16 marca 2023 r., II USKP 120/22 oraz z dnia
13 lutego 2024 r., I USKP 110/23, Sąd Najwyższy uwypuklił, że „totalitaryzm” jako
cecha określonego państwa jest wypadkową indywidualnych działań łamiących
podstawowe prawa i wolności, ale również realizuje się w „kooperatywnych
działaniach” ludzi skupionych w instytucjach, których zadaniem jest ograniczanie
praw i wolności obywateli. Określenie formacji/instytucji (z uwzględnieniem jednostek
wymienionych w art. 13b ust. 1 ustawy zaopatrzeniowej) ma istotne znaczenie z
uwagi na to, że zakres i przedmiot ich działalności może prima facie potwierdzać, że
były one bezpośrednio ukierunkowane na realizowanie charakterystycznych dla
ustroju totalitarnego zadań i funkcji i takie zadania wykonywali wszyscy - bez wyjątku
I USKP 150/24
20
- funkcjonariusze służący w danej jednostce organizacyjnej, stanowiący jej strukturę,
bez której niemożliwe byłoby wykonywanie przypisanych tej jednostce zadań. Nawet
brak po stronie funkcjonariusza indywidualnych działań bezpośrednio zmierzających
do naruszania podstawowych praw i wolności człowieka, samoistnie nie wyklucza
zatem takiej kwalifikacji (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 grudnia
2023 r., III USK 246/22, LEX nr 366247 czy wyrok z dnia 30 listopada 2023 r.,
III USKP 65/23). Dla oceny służby, o której mowa w art. 13b ustawy zaopatrzeniowej,
może też być brana motywacja podjęcia służby w określonej instytucji i formacji (zob.
wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 27 sierpnia 2024 r., I USKP 55/24, LEX nr 3748683;
z dnia 8 lutego 2023 r., I USKP 86/22, LEX nr 3521518). A zatem nie ma racji
skarżący zarzucając, że sporny okres nie może być kwalifikowany jako służba na
rzecz totalitarnego państwa.
Przy ustalaniu wysokości emerytury skarżącego nie można jednak pominąć,
że skarżący przepracował po lipcu 1990 r. prawie 25 lat, ponieważ został zwolniony
ze służby z dniem 31 maja 2015 r. Tymczasem zgodnie z art. 12 ust. 1 ustawy
zaopatrzeniowej, emerytura policyjna przysługuje funkcjonariuszowi zwolnionemu ze
służby, który w dniu zwolnienia posiada 15 lat służby w Policji, wliczając w to okresy
równorzędne, które zostały wymienione w art. 13 tej ustawy. Oznacza to, że
podstawowego przywileju emerytalnego polegającego na możliwości przejścia na
emeryturę po 15 latach służby ze świadczeniem wynoszącym co najmniej 40%
podstawy jego wymiaru skarżący mógł nabyć już z tytułu służby, która nie była
oceniana jako służba na rzecz totalitarnego państwa. Ten aspekt uwypuklił Sąd
Najwyższy w cytowanych powyżej orzeczeniach, podkreślając, że art. 15c ust. 3
ustawy zaopatrzeniowej ma właściwości represywne. Karze finansowo za pełnienie
służby na rzecz totalitarnego państwa tych, którzy relatywnie najkrócej służyli
totalitarnemu państwu. Dlatego art. 15c ust. 3 ustawy zaopatrzeniowej z uwagi na
jego niezgodność z art. 2, art. 32 ust. 1 i ust. 2, art. 64 ust. 1-3 oraz art. 67 ust. 1
Konstytucji RP nie może kształtować sytuacji prawnej skarżącego odnośnie do
wysokości przysługującej mu emerytury, czego nie dostrzegł w rozpoznawanej
sprawie Sąd Apelacyjny.
Mając powyższe na względzie, Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1
k.p.c. oraz art. 108 § 2 w związku z art. 39821 k.p.c. orzekł jak w sentencji wyroku.
I USKP 150/24
21
[SOP]
